Dạy học địa lí 9 THCS theo định hướng năng lực (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ***** NGUYỄN THỊ TRÀ MI DẠY HỌC ĐỊA LÍ 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Địa lí Mã số

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

*****

NGUYỄN THỊ TRÀ MI

DẠY HỌC ĐỊA LÍ 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ

THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Thừa Thiên Huế, năm 2016

Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

*****

NGUYỄN THỊ TRÀ MI

DẠY HỌC ĐỊA LÍ 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Địa lí

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN ĐỨC VŨ

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả (Chữ ký)

NGUYỄN THỊ TRÀ MI

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Hoàn thành công trình nghiên cứu này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ to lớn và quí báu của các tập thể và cá nhân Trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy hướng dẫn khoa học PGS.TS Nguyễn Đức Vũ về sự giúp đỡ tận tâm và tạo mọi điều kiện để tôi có thể hoàn thành luận văn Chúng tôi xin chân thành cám ơn tập thể các Thầy Cô trong khoa Địa lí, phòng Sau đại học trường Đại học sư phạm Huế đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận văn

Xin chân thành cám ơn Ban giám hiệu , các thầy cô giáo Địa lí ở trường THCS Huỳnh Thúc Kháng và trường THCS Đặng Tất cùng các học sinh các trường thực nghiệm đã tham gia trả lời các phiếu hỏi ý kiến giúp chúng tôi có cơ sở thực tiễn để nghiên cứu và thực hiện luận văn này

Cuối cùng, xin cám ơn gia đình, quí bằng hữu và đồng nghiệp đã quan tâm, chia sẻ, động viên chúng tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án

Huế, tháng 9, năm 2016

Tác giả Nguyễn Thị Trà Mi

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt 3

Danh mục các đồ thị, hình vẽ 4

MỞ ĐẦU 1 Lí do chọn đề tài 5

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 6

3 Đối tượng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Lịch sử vấn đề nghiên cứu của đề tài 8

6 Cấu trúc của luận văn 9

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN DẠY HỌC ĐỊA LÍ 9 THCS THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC 10

1.1 Dạy học theo định hướng năng lực 10

1.2 Hình thức tổ chức dạy học Địa lí THCS 19

1.3 Hệ thống phương pháp dạy học Địa lí lớp 9 THCS 22

1.4 Đặc điểm chung tâm sinh lí học sinh THCS 24

1.5 Chương trình và SGK Địa lí 9 THCS 26

1.6 Hiện trạng dạy học địa lí 9 ở trường THCS theo định hướng năng lực 29

CHƯƠNG 2: HÌNH THỨC TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 9 THCS THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC 36

2.1 Hình thức tổ chức dạy học Địa lí 9 theo định hướng năng lực 36

2.1.1 Nguyên tắc tổ chức dạy học Địa lí 9 theo định hướng năng lực 37

2.1.2 Các hình thức tổ chức dạy học Địa lí 9 theo định hướng năng lực 37

2.2 Phương pháp dạy học Địa lí 9 theo định hướng năng lực 45

2.2.1 Nguyên tắc sử dụng phương pháp dạy học Địa lí 9 theo định hướng năng lực 45

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.2.2 Các PPDH Địa lí 9 có tác động tích cực đối với người học theo định hướng năng

lực 47

2.3 Điều kiện áp dụng phương pháp dạy học theo định hướng năng lực 64

2.4 Thiết kế một số bài giảng môn địa lí 9 theo định hướng năng lực 67

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 3.1 Mục đích, nhiệm vụ, nguyên tắc, phương pháp thực nghiệm 77

3.2 Nội dung thực nghiệm 78

3.3 Chọn địa bàn thực nghiệm 78

3.4 Tổ chức thực nghiệm 79

3.5 Kết quả và đánh giá thực nghiệm 82

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 1 Kết quả đạt được 83

2 Hạn chế của đề tài 84

3 Một số kiến nghị của đề tài 84

4 Hướng phát triển nghiên cứu tiếp theo của đề tài 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHƢ̃ VIẾT TẮT

VIẾT TẮT VIẾT ĐẦY ĐỦ

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 NHẬN THỨC CỦA GIÁO VIÊN VỀ VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỊA LÍ 9 THEO

ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC 31

Bảng 1.2: SỰ LO LẮNG CỦA GV KHI TH ỰC HIỆN BÀI GIẢNG ĐỊA LÍ THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC 32

Bảng 1.3: MỨC ĐỘ PHÙ HỢP VỀ NỘI DUNG VÀ KH Ả NĂNG NHẬN THỨC CỦA HS VÀ GV 33

Bảng 1.4: HIỆU QUẢ CỦA CÁC NỘI DUNG HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ VÀ ĐỊA LÍ 9 THCS 33

Bảng 2.1 SO SÁNH GIỮA DẠY HỌC TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI 48

Bảng 3.1 TÌNH HÌNH HỌC SINH LỚP THỰC NGHIỆM VÀ LỚP ĐỐI CHỨNG 79

Bảng 3.3: PHÂN PHỐI TẦN SUẤT CÁC BÀI KIỂM TRA 80

Biểu đồ 1 BẢNG SO SÁNH KẾT QUẢ CÁC NHÓM LỚP TN VÀ ĐC 81

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Việt Nam đang bước trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Viễn cảnh sôi động, tươi đẹp nhưng cũng nhiều thách thức, đòi hỏi ngành Giáo dục – Đào tạo phải có những đổi mới căn bản, mạnh mẽ, đồng bộ về mọi mặt Trong đó, đặc biệt chú trọng đến đổi mới phương pháp dạy học và phương tiện dạy học Theo nghị quyết TW 2 khóa VIII đã chỉ rõ “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục – đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh…” Luật giáo dục 2010 xác định: phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực , tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh

Theo Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2015 tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo định hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh; hình thành phẩm chất và năng lực của người lao động, nhân cách công dân, ý thức quyền và nghĩa vụ đối với Tổ quốc trên cơ sở duy trì, nâng cao và định hình các phẩm chất, năng lực đã hình thành ở THCS; có khả năng tự học tập suốt đời, tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc; vận dụng các phương pháp, kỹ thuật dạy học một cách linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với mục tiêu, nội dung giáo dục, đối tượng học sinh và điều kiện cụ thể của mỗi cơ sở giáo dục phổ thông.[25, 27]

Vấn đề đặt ra đối với các trường học là cần không ngừng đổi mới về nội dung và phương pháp dạy học (PPDH) Giáo dục phải gắn chặt với yêu cầu phát triển của đất nước , phù hợp với xu thế thời đại Nền giáo dục Việt Nam đã bước đầu tiếp cận một số phương pháp dạy học tích cực trên thế giới trong đó có phương pháp dạy học dựa trên dự án.Ở Việt Nam trong những năm gần đây, với mục đích giáo dục toàn diện cho học sinh, cũng đã có nhiều nghiên cứu vận dụng dạy học định hướng năng lực, đặc biệt là trong dạy học Địa lí

Dạy học định hướng năng lực là một hình thức dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học định hướng vào người học, quan điểm dạy học định hướng hoạt động

Demo Version - Select.Pdf SDK

và quan điểm dạy học tích hợp DHDA góp phần gắn lý thuyết với thực hành, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội, tham gia tích cực vào việc đào tạo năng lực làm việc, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, tinh thần trách nhiệm

và khả năng cộng tác làm việc của người học

Trong dạy học môn Địa lý ở trường THCS nói chung, Địa lý 9 nói riêng, những nội dung kiến thức khá nhiều, rộng; nó là bức tranh toàn cảnh về tự nhiên, kinh tế - xã hội của các lãnh thổ khác nhau Nó nghiên cứu các vấn đề rất phức tạp về mặt không gian lãnh thổ, trong đó các yếu tố thành phần gắn bó chặt chẽ với nhau, tác động lẫn nhau Trong quá trình học tập địa lý, học sinh luôn phải tìm hiểu mối liên hệ giữa những sự vật, hiện tượng trong quá trình phát triển và biến đổi không ngừng của chúng Tuy nhiên, những nội dung kiến thức ấy thường là những vấn đề liên quan đến thực tế địa phương, đất nước, đến những vấn đề toàn cầu Vì vậy, có thể khẳng định: Nội dung, chương trình Địa lí 9 là địa chỉ phù hợp, ngược lại, dạy học theo định hướng năng lực sẽ tạo điều kiện thể hiện tốt đặc trưng khoa học của môn học, giúp hoàn thành hiệu quả mục tiêu tổng quát và cụ thể của chương trình, SGK Địa lí 9 THCS

Là một học viên cao học tôi nhận thấy học sinh lớp 9 là lứa tuổi cuối cấp THCS có

đủ điều kiện và năng lực nhất để thực hiện các dự án học tập Địa lí Việc dạy học địa lí lớp 9 THCS theo phương pháp dạy học theo định hướng năng lực cho học sinh là cần thiết và có thể vận dụng dạy học theo định hướng năng lực để tổ chức dạy học các nội dung kiến thức địa lí lớp 9, với hy vọng có thể giúp học sinh vận dụng được các kiến thức địa lí vào đời sống thực tiễn, khơi dậy lòng say mê và phát triển năng lực sáng tạo

Từ những lí do trên, tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Dạy học địa lí 9 THCS theo

định hướng năng lực”

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Xác định hình thức và phương pháp dạy học Địa lí lớp 9 theo định hướng năng lực trong môn Địa lí lớp 9

- Thực nghiệm sư phạm

3 Đối tượng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Hình thức tổ chức dạy học và phương pháp dạy học theo định hướng năng lực

3.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn Địa lí lớp 9 THCS

3.3 Phạm vi nghiên cứu

Địa lí lớp 9 THCS

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu các tài liệu lý luận, hệ thống hoá các khái niệm, các lý thuyết có liên quan đến vấn đề phát triển năng lực và GDKTTH cho HS để xây dựng cơ sở lý luận của đề tài

4.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

+ Phương pháp quan sát: tiến hành dự giờ, quan sát hoạt động dạy và học Địa lí của

GV và HS ở một số trường THCS ở Thừa Thiên Huế để rút ra những nhận định về khả năng vận dụng dạy học theo định hướng năng lực vào dạy học Địa lí lớp 9

+ Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi: lập các phiếu điều tra và tiến hành điều tra tình hình dạy học của GV và HS về các kiến thức Địa lí lớp 9;

+ Phương pháp phỏng vấn: Tiến hành dự giờ, phỏng vấn, trao đổi với một số GV,

HS nhằm làm rõ hơn những kết quả thu được qua phiếu hỏi, đồng thời bổ sung thêm những thông tin cần thiết phục vụ cho quá trình nghiên cứu đề tài;

+ Phương pháp chuyên gia: tham khảo ý kiến của các chuyên gia về nhận định thực trạng dạy học kiến thức Địa lí lớp 9 cho học sinh THCS; thu thập ý kiến đề xuất về khả năng và những biện pháp trong dạy học theo định hướng năng lực cho đối tượng học sinh này;

+ Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Nhằm kiểm định giả thuyết khoa học và tính khả thi của đề tài

4.3 Phương pháp thống kê toán học

Demo Version - Select.Pdf SDK

Sử dụng phương pháp thống kê toán học xử lí các kết quả thu được và rút ra kết luận

5 Lịch sử vấn đề nghiên cứu của đề tài

Việc xây dựng chương trình và sách giáo khoa (SGK) theo quan điểm định hướng năng lực vẫn còn là vấn đề chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ Ở THCS, DHĐHNL vẫn còn đang được nghiên cứu thử nghiệm trong phạm vi toàn quốc Xu hướng DHĐHNL không chỉ nhằm nâng cao chất lượng dạy và học , quan trọng là bước đầu hình thành kĩ năng dạy học và phát triển năng lực cho học sinh Rèn luyện cho học sinh biết cách vận dụng tổng hợp các tri thức để giải quyết các vấn đề học tập và th ực tiễn

Quá trình nghiên cứu các phương pháp có hiệu quả trong giảng dạy theo định hướng năng lực của người học , đã được các nhà lí luận đầu ngành tiếp tục kế thừa và phát huy

có sự lựa chọn phù hợp với tình hình t hực tế nền giáo dục và đào tạo nước ta Điển hình

là các nghiên cứu của các tác giả Lâm Quang Thiệp , Nguyễn Đức Vũ , Nguyễn Dược , Nguyễn Kỳ… qua các bài báo trên tạp chí khoa học , chuyên ngành , sách tham khảo và các báo cáo trong những hội nghị, hội thảo khoa học giáo dục

Liên quan đến đề tài có các tác giả đã đề cập như :

+ BERND MEIER- Nguyễn Văn Cường , Lí luận dạy học hiện đại , NXB Đại học sư phạm Tác giả đã đề cập đến cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học

+ Nguyễn Dược , Lí luận dạy học địa lí , NXB Trường Đại học sư phạm Hà Nội 1 Tác giả đã đề cập tới hình thức tổ chức , phương pháp cũng như các phương tiện thiết bị dạy học địa lí ở trường phổ thông

+ Nguyễn Đức Vũ , Nguyễn Ngọc Minh , Giáo trình phương pháp dạy học địa lí trung học phổ thong, NXB Đại Học Huế Các tác giả đã đề cập đến phương pháp dạy học địa lí cho từng khối lớp THPT

+ Trần Bá Hoành , Đổi mới phương pháp dạy học , chương trình và SGK NXB Đại

Demo Version - Select.Pdf SDK

Tuy nhiên, dạy học Địa lí lớp 9 theo định hướng năng lực chưa có đề tài nào nghiên cứu

Đổi mới phương pháp dạy họ c theo hướng đề cao chủ thể nhận thức của người học được bắt đầu khi môn Địa lí được chọn để tích hợp giáo dục dân số vào bài giảng Địa lí trong nhà trường phổ thong qua tập huấn với các chuyên gia dân số và giáo dục hàng đầu trên thế giới Từ những năm 90 của thế kỉ XX các nhà giáo dục địa lí đã dần tiếp cận đặt nền móng cho việc nghiên cứu dạy học định hướng năng lực này là : Nguyễn Dược , Nguyễn Trọng Phúc, Nguyễn Văn Cường, Nguyễn Đức Vũ, Đặng Văn Đức…[12, 13] Với đề tài này , em mong muốn góp một phần nhỏ cùng với các đề tài nghiên cứu trước đó và sau này được hoàn thiện hơn vào công cuộc đổi mới nên giáo dục nói chung

và việc đổi mới phương pháp dạy học địa lí theo định hướng năng lực nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Địa lí

6 Cấu trúc của luận văn

- Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phần phụ lục, đề tài luận văn gồm

có ba chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận - cơ sở thực tiễn dạy học Địa lí 9 THCS theo định hướng năng lực

Chương 2: Dạy học Địa lí 9 THCS theo định hướng năng lực

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK