Dạy học đọc hiểu thơ đường ở trường THPT theo đặc trưng thể loại (tt)

i ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM PHAN THỊ HIỀN DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU THƠ ĐƯỜNG Ở TRƯỜNG THPT THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn – Tiếng

i

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHAN THỊ HIỀN

DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU THƠ ĐƯỜNG

Ở TRƯỜNG THPT THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn – Tiếng việt

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu

và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép

sử dụng và chưa được công bố trong bất kì một công trình nghiên cứu nào khác

Tác giả luận văn

Phan Thị Hiền

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

Lời Cảm Ơn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Đào tạo sau Đại học,

Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn - Trường Đại

học sư phạm Huế, Ban giám đốc Sở Giáo dục & Đào tạo

Quảng Bình, Ban giám hiệu trường THPT Nguyễn Chí

Thanh và trường THPT Lệ Thủy đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi

trong suốt quá trình học tập, thực hiện luận văn tốt nghiệp

Xin gửi lòng biết ơn sâu sắc đến các Thầy, Cô đã giảng dạy,

giúp đỡ, dìu dắt tôi trong suốt khóa học vừa qua Đặc biệt, tôi xin bày tỏ

Demo Version - Select.Pdf SDK

iv

lòng kính phục và biết ơn sâu sắc đến Thầy giáo, Tiến sĩ Trần Hữu

Phong - người đã trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn tôi thực hiện luận văn

này

Cuối cùng, xin được bày tỏ niềm biết ơn sâu sắc đối với các đồng

nghiệp ở trường THPT Nguyễn Chí Thanh và trường

THPT Lệ Thủy, các anh chị học viên Cao học khóa 24 cùng

tất cả bạn bè và người thân đã luôn sát cánh động viên, nâng đỡ tôi về mọi

mặt trong thời gian qua

Xin trân trọng cảm ơn!

Huế, tháng 11 năm 2017 Tác giả luận văn

Phan Thị Hiền

iii

Demo Version - Select.Pdf SDK

1

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

Danh mục các chữ viết tắt trong luận văn 4

MỞ ĐẦU 5

1 Lí do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 8

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 14

3.1 Mục đích nghiên cứu 14

3.2 Nhiệm vụ 15

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 15

5 Phương pháp nghiên cứu 15

5.1 Phương pháp phân tích, tổng hợp 15

5.2 Phương pháp điều tra, khảo sát 16

5.3 Phương pháp thống kê 16

5.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 16

6 Giả thuyết khoa học 16

7 Đóng góp của luận văn 16

8 Cấu trúc của luận văn 17

NỘI DUNG 18

CHƯƠNG 1 18

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU THƠ ĐƯỜNG Ở TRƯỜNG THPT THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI 18

1.1 Cơ sở lí luận 18

1.1.1 Thể loại văn học và đặc trưng thể loại văn học 18

1.1.2 Thơ Đường và những dấu hiệu đặc trưng về thể loại 20

1.1.3 Vấn đề dạy học đọc - hiểu trong quá trình dạy học văn 25

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

1.1.4 Vấn đề dạy học đọc - hiểu văn bản văn học theo đặc trưng thể loại 27

1.2 Cơ sở thực tiễn 28

1.2.1 Khảo sát việc phân bố chương trình - sách giáo khoa Ngữ Văn ở trường THPT và vị trí của các bài thơ Đường 28

1.2.2 Thực trạng dạy học đọc - hiểu thơ Đường ở trường THPT hiện nay 30

CHƯƠNG 2 40

HƯỚNG DẪN HỌC SINH ĐỌC - HIỂU THƠ ĐƯỜNG THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI 40

2.1 Định hướng tổ chức dạy học đọc - hiểu thơ Đường ở trường THPT theo đặc trưng thể loại 40

2.1.1 Dạy học đọc - hiểu thơ Đường theo đặc trưng thể loại phải hướng tới thực hiện mục tiêu, nội dung của chương trình dạy học và phù hợp với chuẩn kiến thức kĩ năng 40

2.1.2 Dạy học đọc hiểu thơ Đường theo đặc trưng thể loại phải gắn với yêu cầu phát huy tính tích cực của học sinh 42

2.1.3 Dạy học đọc hiểu thơ Đường theo đặc trưng thể loại phải đảm bảo tinh thần tích hợp 43

2.2 Cách thức và biện pháp hướng dẫn học sinh đọc - hiểu thơ Đường theo đặc trưng thể loại 45

2.2.1 Cách thức tổ chức dạy học đọc - hiểu thơ Đường theo đặc trưng thể loại 45

2.2.2 Biện pháp hướng dẫn học sinh đọc - hiểu thơ Đường theo đặc trưng thể loại53 CHƯƠNG 3 77

THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 77

3.1 Mục đích thực nghiệm 77

3.2 Đối tượng, địa bàn, thời gian thực nghiệm 77

3.2.1 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 77

3.2.2 Thời gian thực nghiệm 78

3.3 Nội dung thực nghiệm 78

3.4 Quy trình thực nghiệm 78

3.4.1 Thiết kế giáo án thực nghiệm và biểu mẫu 78

Demo Version - Select.Pdf SDK

3

3.4.2 Tiến hành thực nghiệm 88

3.4.3 Kết quả thực nghiệm 88

3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm 89

3.5.1 Đánh giá định tính 89

3.5.2 Đánh giá định lượng 90

KẾT LUẬN 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97 PHỤ LỤC P1

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

những người quan tâm và yêu nghệ thuật thơ ca Will Durant trong Lịch sử văn

minh Trung Hoa đã nhận xét về thể loại này như sau: "Nó không ưa tỉ dụ, so sánh,

nói bóng bẩy mà chỉ gợi cho ta về đề tài thôi Nó tránh sự phóng đại, những cảm xúc nồng nàn; người nào có óc già dặn cũng thích giọng kín đáo của nó, thích những ý tại ngôn ngoại của nó " [11, tr.12] Những vần thơ Đường bao giờ cũng gợi một chân trời kì diệu đầy lôi cuốn như những suối nguồn không khi nào vơi cạn mời gọi sự thích thú của bạn đọc Do đó, cảm nhận được cái đẹp, cái hay của thơ Đường đã khó và việc chuyển tải, truyền thụ cái đẹp, cái hay đó đến người khác lại còn khó hơn Vì sao lại có tình trạng " khó" truyền thụ, "khó" tiếp thu như vậy? Phải chăng là do chưa tìm được phương pháp phù hợp và hiệu quả?

1.2 Với đà phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa đang diễn ra ở nước ta, vấn đề chất lượng nguồn lực con người được đưa lên vị trí hàng đầu Bởi con người

là nhân tố quyết định đến sự phát triển của lịch sử, xã hội Nói đến việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực không thể không kể đến giáo dục vì đây là chìa khóa, là nền tảng làm cho xã hội ngày càng văn minh và phát triển Do đó, đổi mới giáo dục

là một trong những yêu cầu cấp thiết đối với toàn xã hội, góp phần đáp ứng nhu cầu thiết yếu của thời đại

Hòa chung xu thế đổi mới giáo dục của thế giới, Việt Nam đã có những chiến lược cải cách và đổi mới nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo Từ năm

2000, Đảng và nhà nước ta đã quan tâm chỉ đạo: tập trung mọi nguồn lực nâng cao chất lượng đào tạo, thực hiện đổi mới dạy học theo hướng tích cực hóa vai trò của người học, tạo điều kiện để học sinh, sinh viên phát huy tích cực, tự giác, sáng tạo trong học tập, chủ động tiếp cận tri thức, hình thành kĩ năng thực hành Cuộc đổi

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

mới phương pháp dạy học chủ yếu theo quan điểm "lấy học sinh làm trung tâm", phát huy vai trò chủ động, tích cực, độc lập sáng tạo ở người học nhằm đào tạo những con người có tri thức, đạo đức, bản lĩnh và khả năng thực hành tri thức Chiến lược cải cách giáo dục ở trường Trung học phổ thông (THTP) đã áp dụng trên tất cả các môn học trong đó có môn Ngữ văn - môn học có vị trí quan trọng hàng đầu trong việc thực hiện mục tiêu chung của giáo dục Việt Nam: bồi dưỡng cho các em những phẩm chất, tình cảm, thái độ ứng xử tốt đẹp trong xã hội, hình thành năng lực cảm thụ những giá trị thẩm mĩ của nhân loại

Đổi mới dạy học trong nhà trường phổ thông được coi là chiến lược phát triển giáo dục nước ta hiện nay, trong đó có môn Ngữ văn Bởi theo lời cố thủ tướng Phạm Văn Đồng thì: “Chúng ta phải xem lại cách giảng văn trong nhà trường của chúng ta, không nên dạy như cũ bởi vì dạy như cũ thì không những việc dạy văn không hay mà vấn đề đào tạo con người không có kết quả Vì vậy, chúng ta phải dứt khoát có cách dạy khác, dạy cho học sinh phải suy nghĩ bằng trí óc của mình và diễn tả suy nghĩ của mình như thế nào cho tốt" Do đó, đổi mới dạy học Ngữ văn cần phải lưu tâm đến việc thiết kế chương trình môn Ngữ văn hiện nay Chương trình giáo dục hiện nay đã nhấn mạnh đến cả ba phương diện về tri thức khoa học

xã hội và nhân văn, về kĩ năng và về giáo dục tình cảm thẩm mĩ; tiếp tục thực hiện nguyên tắc tích hợp gắn kết Đọc văn với Tiếng việt và Làm văn Điều đặc biệt đó là cấu trúc chương trình Ngữ văn nhất là phần văn học đã coi trọng sự phát triển của thể loại khi đưa vào chương trình dạy học một cách đa dạng nhiều hình thức thể loại Trên tinh thần coi trọng sự phát triển của thể loại trong lịch sử văn học, các văn bản văn học được sắp xếp theo các cụm thể loại Vậy nên, dạy học tác phẩm văn chương không thể không quan tâm đến đặc trưng thể loại

1.3 Thực tiễn dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT hiện nay còn khá nhiều vấn đề chưa theo kịp với yêu cầu của giáo dục hiện đại cũng như đòi hỏi của cuộc sống Và việc dạy học đọc - hiểu thơ Đường ở trường THPT không nằm ngoài quỹ đạo

đó Một thực trạng phổ biến đó là học sinh (HS) "chán học" môn văn, học đối phó, không vận dụng những hiểu biết, suy nghĩ của mình để làm một bài văn mà quá phụ thuộc vào tài liệu tham khảo, vào các bài văn mẫu Những điều này đã làm giảm chức

Demo Version - Select.Pdf SDK

7

năng giáo dục, nhận thức của văn học, đặc biệt là giáo dục về tình cảm, đạo đức, nhân cách cho thế hệ trẻ Mặt khác, sự phát triển, bùng nổ của công nghệ thông tin với nhiều hình thức giải trí hấp dẫn đã tác động không nhỏ đến việc nhận thức những giá trị thẩm

mỹ trong sách vở của HS Các em thờ ơ, bỏ qua các tác phẩm văn học nước ngoài, huống gì là thể thơ cổ cách xa thế hệ các em hàng nghìn năm khi: ''Các cụ xưa đã sống trong cuộc đời giản dị, êm đềm, sinh hoạt dễ dàng, tiếp xúc ít ỏi, nên tâm hồn các cụ cũng đơn sơ, nghèo nàn, phẳng lặng, khô khan như cuộc đời các cụ, gia dĩ văn hóa tàu tràn sang đưa đến cho ta những kỉ luật nghiêm khắc, hẹp hòi của Khổng giáo Các cụ ta chỉ thích các bóng trăng vàng rọi ở trên mặt nước, ta lại thích cái ánh mặt trời buổi sáng lấp lánh, vui vẻ ở đầu ngọn tre'' [44, tr.20]

Không chỉ HS mà một bộ phận giáo viên (GV) trong quá trình dạy học vẫn còn vướng mắc, lúng túng trong việc lựa chọn, sử dụng phương pháp dạy học (PPDH) sao cho có hiệu quả Đa số giáo viên đã có ý thức trong đổi mới phương pháp dạy học theo các hướng lấy HS làm trung tâm của giờ học; dạy văn theo hướng tích hợp, vận dụng đặc trưng thể loại vào giảng dạy Thế nhưng hiện tượng

GV khi dạy chỉ chú trọng vào việc giảng giải nội dung, phân tích cắt nghĩa các từ khó, từ "đắt" vẫn đang diễn ra phổ biến Thậm chí là đối với các tác phẩm thơ ca, nhất là thể thơ Đường được coi là quy củ, nghiêm ngặt, GV vẫn chỉ dùng phương pháp truyền thống là bình giảng, "diễn nôm" Trong khi đây là thể loại có hệ thống thi pháp nổi bật, đặc sắc, phải nắm và vận dụng cái đẹp, cái hay của thể loại ấy vào bài học mới truyền tải hết giá trị của thơ Đường đến HS

Để góp phần khắc phục những hạn chế trên và đóng góp vào công cuộc đổi mới phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn nói chung và dạy học đọc - hiểu tác

phẩm văn học nói riêng, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu ''Dạy học đọc - hiểu thơ Đường ở trường THPT theo đặc trưng thể loại" Dẫu biết rằng không

có phương pháp nào là vạn năng nhưng chúng tôi hi vọng hướng nghiên cứu dạy học thơ Đường theo đặc trưng thể loại với những ưu điểm của nó sẽ là một hướng chiến lược mới, mang lại hiệu quả trong công cuộc đổi mới phương pháp dạy học

môn Ngữ văn ở trường THPT hiện nay

Demo Version - Select.Pdf SDK

8

2 Lịch sử vấn đề

Việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) môn Ngữ văn đã và đang được các nhà nghiên cứu hàng đầu quan tâm không chỉ trong nước mà còn ở ngoài nước, trong

đó có vấn đề dạy học tác phẩm văn chương (TPVC) theo đặc trưng thể loại Để thực

hiện đề tài ''Dạy học đọc - hiểu thơ Đường ở trường THPT theo đặc trưng thể loại", chúng tôi tập trung khai thác, tiếp thu các thành tựu nghiên cứu sau:

* Ở nước ngoài

Trên thế giới, có rất nhiều công trình nghiên cứu về PPDH văn trong nhà trường phổ thông với đóng góp to lớn trong việc tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn giảng dạy bộ môn Ngữ văn ở Việt Nam

Tài liệu được nhắc đến đầu tiên đó là cuốn Phương pháp giảng dạy văn học

ở trường phổ thông (1978) của tác giả V.A.Nhikônxki Trong công trình này, tác

giả chú trọng vào những vấn đề chung về quan niệm dạy học và đề xuất những phương pháp dạy học văn, cùng với nó là những biện pháp, thủ thuật trong quá trình giảng dạy văn học Tác giả cho rằng, khi sáng tác người ta thường dùng các phụ đề như: truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, thơ, bi kịch… cách gọi tên này không chỉ đơn giản là nói đến thể loại của tác phẩm mà nó còn có ý định hướng người đọc khi

họ tiếp xúc với tác phẩm Bên cạnh đó, V.A.Nhikônxki nhấn mạnh vai trò của người đọc cũng như phương pháp hình thành cảm xúc thể loại trong giờ văn cho

HS, phát huy vai trò chủ thể của HS

Ở Liên Xô những năm 70, công trình Phương pháp luận dạy Văn ở trường

phổ thông do GS.TS Z.Ia.Rez chủ biên và được Phan Thiều dịch vào năm 1983 đã

góp một phần không nhỏ cho ngành lí luận và PPDH Văn ở nước ta khi đề xuất những hướng nghiên cứu, những phương pháp giảng dạy văn học một cách sáng tạo

và có hệ thống và những phương pháp luận bộ môn có triển vọng

Năm 1983, hai tác giả E.A.Maimin và Ê.V.Xlinnhia trình bày kết quả nghiên

cứu của mình về vấn đề thể loại trong công trình Lý thuyết và thực tiễn của phân

tích văn học Cùng với việc chỉ ra đặc trưng của 3 thể loại tự sự, trữ tình, kịch sau

khi nêu lên các con đường và nguyên tắc phân tích tác phẩm, các tác giả đã chọn

mỗi thể loại là một tác phẩm tiêu biểu để phân tích

Demo Version - Select.Pdf SDK

9

Nghiên cứu thơ Đường ở nước ngoài không thể không kể đến Lịch sử văn

minh Trung Hoa do W Durant chủ biên và được Nguyễn Hiến Lê dịch năm 2006

Ở công trình này, tác giả đã khẳng định thơ Đường là một dạng thơ nổi tiếng bởi sự thâm trầm, bí ẩn, để hiểu được nó không phải là điều đơn giản: “Khắp thế giới đâu thấy được một thứ thơ nào so sánh được với thứ thơ đó về cách diễn tả thanh nhã, tế nhị, về những tình cảm dịu dàng điều độ, về sự bình dị và cô đọng của một câu ngắn thôi mà bao trùm được tư tưởng cân nhắc kĩ lưỡng” [11]

Ở Trung Quốc, hướng nghiên cứu “cách luật”, “kỹ xảo” nghệ thuật của thơ Đường được rất nhiều nhà khoa học nghiên cứu nhưng căn bản là sự kế thừa của thi pháp học cổ điển

*Ở trong nước:

Người được coi là tiên phong, đi đầu trong lĩnh vực nghiên cứu PPDH văn từ những năm 60 của thế kỉ trước đó là GS Phan Trọng Luận với nhiều công trình

nghiên cứu, những chuyên luận có giá trị to lớn như Con đường nâng cao hiệu quả

dạy văn (1978), Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học (1983), và gần đây nhất là Phương pháp dạy văn học (2001) viết chung với PGS Trương Dĩnh) và cuốn Văn học nhà trường – nhận diện, tiếp cận, đổi mới (2007) Trong các công trình nghiên

cứu trên, đáng chú ý nhất là công trình Phương pháp dạy học văn Công trình đã đi

từ khái quát lí luận thực tiễn đến phương pháp cụ thể, thiết thực trong đổi mới phương pháp dạy học văn Giáo sư cho rằng tác phẩm văn chương có mối liên hệ với bạn đọc và mối liên hệ đó không những phù hợp với ý định sáng tác của tác giả

mà còn thể hiện sự nhận thức đúng đắn về con đường vận động khách quan của tác phẩm đến cuộc sống Cũng ở công trình này, tác giả dù không trực tiếp nêu ra phương pháp dạy học tác phẩm theo thể loại, nhưng đã phần nào đề cập đến các đặc trưng thi pháp với các PPDH cụ thể

Các công trình của GS.TS Nguyễn Thanh Hùng như: Hiểu văn dạy văn

(2005), Phương pháp dạy học ngữ văn trong nhà trường phổ thông – Những vấn đề cập nhật (2006), Đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường (2008), Kĩ năng đọc hiểu văn bản (2011) đã đóng góp một phần không nhỏ vào quá trình đổi mới

PPDH Trong Hiểu văn dạy văn, tác giả đã đề cập trực tiếp đến việc tiếpnhận và

Demo Version - Select.Pdf SDK