Khu hệ thân mềm chân bụng (gastropoda) ở huyện nam đông, tỉnh thừa thiên huế (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ HOÀI PHƯƠNG KHU HỆ THÂN MỀM CHÂN BỤNG GASTROPODA Ở HUYỆN NAM ĐÔNG, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC Huế - 2017 Demo Versio

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ HOÀI PHƯƠNG

KHU HỆ THÂN MỀM CHÂN BỤNG (GASTROPODA)

Ở HUYỆN NAM ĐÔNG, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

Huế - 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ HOÀI PHƯƠNG

KHU HỆ THÂN MỀM CHÂN BỤNG (GASTROPODA)

Ở HUYỆN NAM ĐÔNG, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

Chuyên ngành: Động vật học

Mã số: 60 42 01 03

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

Giảng viên hướng dẫn PGS TS Đỗ Văn Nhượng PGS TS Nguyễn Văn Thuận

Huế - 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả

NGUYỄN THỊ HOÀI PHƯƠNG

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập tại trường Đại học Sư phạm Huế cho đến khi hoàn thành luận văn tôi đã nhận được sự giúp đỡ của nhiều cá nhân và tập thể Để đạt được kết quả như hôm nay, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến:

- PGS TS Đỗ Văn Nhượng, PGS.TS Nguyễn Văn Thuận đã định hướng, hướng dẫn tận tình, động viên, cung cấp nhiều tài liệu, kiến thức quý báu, tạo mọi điều kiện thuận lợi và tốt nhất để hoàn thành luận văn

- TS Trần Văn Giang, TS Ngô Văn Bình, Th.S Bùi Thị Chính, đã giúp đỡ tận tình trong quá trình thu mẫu ngoài thực địa và truyền đạt cho tôi những kiến thức, kinh nghiệm trong suốt quá trình thực hiện đề tài

- Cán bộ phòng thí nghiệm Động vật, Tổ Động vật học, Khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm Huế đã tạo điều kiện thuận lợi và tận tình hỗ trợ trong quá trình phân tích mẫu tại phòng thí nghiệm

- Nhiếp ảnh gia và người dân tại Nam Đông đã giúp đỡ, cung cấp thông tin cần thiết trong suốt quá trình nghiên cứu

- Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn Cha, mẹ, gia đình đã động viên, chia sẻ những khó khăn, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi yên tâm trong thời gian học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn !

Huế, tháng 10 năm 2017

Tác giả

Nguyễn Thị Hoài Phương Demo Version - Select.Pdf SDK

1

MỤC LỤC

Trang

MỤC LỤC 1

DANH MỤC BẢNG 3

DANH MỤC HÌNH 4

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Mục đích nghiên cứu 7

3 Nội dung nghiên cứu 7

4 Đóng góp của đề tài 7

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 8

1.1 Tình hình nghiên cứu Thân mềm Chân bụng 8

1.1.1 Nghiên cứu về ốc cạn 8

1.1.2 Nghiên cứu về ốc nước ngọt 9

1.2 Đặc điểm sinh học của Thân mềm Chân bụng 10

1.3 Khái quát về điều kiện tự nhiên và xã hội khu vực nghiên cứu 12

1.3.1 Vị trí địa lý 12

1.3.2 Địa hình 12

1.3.3 Khí hậu, lượng mưa, thủy văn 13

1.3.4 Tài nguyên sinh vật 14

1.3.5 Xã hội và nhân văn 15

CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16

2.1 Đối tượng nghiên cứu 16

2.2 Thời gian nghiên cứu 16

2.3 Địa điểm nghiên cứu 16

2.4 Phương pháp nghiên cứu 18

2.4.1 Phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa 18

2.4.2 Phương pháp xử lí mẫu 18

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

2.4.3 Phương pháp phân tích và định loại 18

2.4.4 Phương pháp xác định chỉ số sinh học 20

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 22

3.1 Thành phần loài Thân mềm Chân bụng ở huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế 22

3.1.1 Danh lục các loài Thân mềm Chân bụng ở khu vực nghiên cứu 22

3.1.2 Đa dạng các bậc taxon của Thân mềm Chân bụng ở Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế 26

3.2 Nhận xét tính chất của thành phần loài Thân mềm Chân bụng ở khu vực nghiên cứu 30

3.3 Khóa định loại các loài Thân mềm Chân bụng ở khu vực nghiên cứu 35

3.3.1 Một số nguyên tắc chung trong xây dựng khóa định loại Thân mềm Chân bụng 35

3.3.2 Khóa định loại các họ Thân mềm Chân bụng trong khu vực nghiên cứu 35

3.3.3 Đặc điểm nhận dạng các loài Thân mềm Chân bụng trong khu vực nghiên cứu 36

3.4 Đặc điểm phân bố của Thân mềm Chân bụng theo sinh cảnh ở khu vực nghiên cứu 64

3.5 Giá trị thực tiễn của các loài Thân mềm Chân bụng ở vùng nghiên cứu 70

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 72

1 Kết luận 72

2 Kiến nghị 73

TÀI LIỆU THAM KHẢO 74 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

3

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Thông số liên quan đến các điểm thu mẫu ở huyện Nam Đông 16 Bảng 3.1 Thành phần loài Thân mềm Chân bụng ở huyện Nam Đông, tỉnh

Thừa Thiên Huế 22 Bảng 3.2 Số lượng, tỷ lệ taxon bậc họ, giống và loài của Thân mềm Chân bụng

ở huyện Nam Đông 27 Bảng 3.3 Số lượng, tỷ lệ (%) của các giống và loài Thân mềm Chân bụng ở

Nam Đông, Thừa Thiên Huế 28 Bảng 3.4 Sự khác biệt thành phần loài Thân mềm Chân bụng giữa các khu vực

nghiên cứu 31 Bảng 3.5 Độ phong phú tương đối của Thân mềm Chân bụng trong các sinh

cảnh ở huyện Nam Đông, Thừa Thiên Huế 66 Bảng 3.6 Độ đa dạng, mức độ đồng đều số lượng cá thể của loài trong từng

sinh cảnh ở huyện Nam Đông, Thừa Thiên Huế 68 Bảng 3.7 Chỉ số tương đồng của Chân bụng ở cạn giữa các sinh cảnh 69 Bảng 3.8 Chỉ số tương đồng của Chân bụng ở nước ngọt giữa các sinh cảnh ở

huyện Nam Đông 70

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Biểu đồ biểu thị lượng mưa ở tỉnh Thừa Thiên Huế 14

Hình 2.1 Bản đồ vị trí thu mẫu ở huyện Nam Đông 17

Hình 2.2 Sơ đồ cấu tạo vỏ ốc cạn 19

Hình 2.3 Sơ đồ cấu tạo vỏ ốc nước ngọt 19

Hình 3.1 Sơ đồ cấu trúc phân loại đến bậc họ của Thân mềm Chân bụng ở khu vực nghiên cứu 26

Hình 3.2 Tương quan số lượng giống và loài trong các họ Thân mềm Chân bụng ở khu vực nghiên cứu 29

Hình 3.4 Sự phong phú tương đối của Thân mềm Chân bụng tại Nam Đông, Thừa Thiên Huế 67

Hình 3.5 Độ đa dạng và mức độ đồng đều số lượng cá thể trong từng sinh cảnh 68

Demo Version - Select.Pdf SDK

5

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Ý nghĩa

HUE – NĐ Mã mẫu vật được lưu giữ tại phòng thí nghiệm Động vật

học, trường Đại học Sư phạm Huế

nxb Nhà xuất bản

TMCB Thân mềm Chân bụng

VCNN & VN Vườn cây ngắn ngày và vườn nhà

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, có địa hình, kiểu đất, cảnh quan

đa dạng, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài sinh vật, trong đó có các loài Thân mềm (Mollusca)

Thân mềm được biết đến có khoảng 150.000 loài, trong đó 100.000 loài đã được mô tả, chúng phân bố rộng, giữ vai trò quan trọng trong các hệ sinh thái và có quan hệ mật thiết với cuộc sống của con người Trong ngành Thân mềm, lớp Chân bụng (Gastropoda) là lớp đa dạng và phong phú nhất, có khoảng 90.000 loài, chiếm khoảng 70% tổng số loài Thân mềm Đây là lớp duy nhất của ngành Thân mềm có

cả đại diện sống ở dưới nước và trên cạn [7]

Chân bụng sống trong các môi trường đặc trưng đã hình thành nên sự đa dạng và phong phú Phân lớp Có phổi (Pulmonata) và một số họ Mang trước (Prosobranchia) chủ yếu sống ở môi trường trên cạn Tuy nhiên, một số loài (họ Planorbidae, Lymnaeidae) thuộc Có phổi, nhưng lại sống ở môi trường nước [7] Bản thân chúng là thức ăn của nhiều loài động vật có xương sống, đóng vai trò là mắt xích trong các chuỗi và lưới thức ăn Rất nhiều loài trong số chúng là nguồn

thực phẩm quan trọng đối với con người như Ốc núi (Cyclophorus martensianus),

Ốc sên (Achatina fulica, Helix aspersa), Ốc đá (Sulcospira tourannensis) Bên

cạnh đó, cũng có một số loài ốc là tác nhân gây hại cho nông nghiệp, chúng phá hại cây trồng bằng cách sử dụng lá, thân, ngọn cây làm thức ăn, gây ảnh hưởng lớn đến

mùa màng, như các loài Ốc sên (Achatina fulica), Sên trần (Họ Arionidae), Ốc bươu vàng (Pomacea canaliculata, Pomacea bridgesi) Một số loài ốc nước ngọt là vật

chủ trung gian truyền bệnh giun sán nguy hiểm cho người và gia súc, như Ốc đĩa

dày (Polypilyp hemisphoerula), ốc tai (Lymnaea swinhoei), ốc mút (Melonoides

tuberculatus) [3]

Nam Đông là huyện miền núi ở phía Tây Nam tỉnh Thừa Thiên Huế, thuộc vùng đệm vườn quốc gia Bạch Mã có tổng diện tích 651,9 km2 Đây là vùng đầu nguồn sông Tả Trạch và Hữu Trạch thuộc hệ thống sông Hương Với cấu trúc địa chất phức tạp thuộc nền núi uốn nếp Trường Sơn, địa hình thấp dần từ Nam lên

Demo Version - Select.Pdf SDK

7

Bắc, khí hậu đặc trưng của miền núi đã tạo nên hệ động thực vật phong phú [25] Mặc dù Thân mềm chân bụng được nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu từ rất sớm Tuy nhiên cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu về TMCB ở huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế

Xuất phát từ những cơ sở trên, chúng tôi thực hiện đề tài: “Khu hệ Thân mềm Chân bụng (Gastropoda) ở huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế”

2 Mục đích nghiên cứu

Xác định thành phần loài, xây dựng khóa định loại, tìm hiểu đặc điểm phân

bố, nhận xét tính chất của khu hệ và giá trị thực tiễn của các loài Thân mềm Chân bụng (Mollusca: Gastropoda) ở huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế

3 Nội dung nghiên cứu

1 Xác định thành phần loài TMCB ở huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế.

2 Nhận xét tính chất của khu hệ TMCB ở khu vực nghiên cứu

3 Mô tả đặc điểm hình thái và xây dựng khóa định loại các loài TMCB ở khu vực nghiên cứu

4 Tìm hiểu đặc điểm phân bố theo các sinh cảnh của các loài TMCB ở huyện Nam Đông

5 Tìm hiểu giá trị thực tiễn của các loài TMCB ở vùng nghiên cứu

4 Đóng góp của đề tài

Cung cấp dẫn liệu về thành phần loài, nhận xét tính chất của khu hệ, đặc điểm phân bố, giá trị thực tiễn của TMCB ở huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế Từ đó

có cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học và khai thác hợp lí các loài có giá trị ở vùng nghiên cứu

Demo Version - Select.Pdf SDK