Tổ chức các bài ôn tập chương phần tiến hoá, sinh học 12 (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRẦN THỊ THU HUYỀN TỔ CHỨC CÁC BÀI ÔN TẬP CHƯƠNG PHẦN TIẾN HOÁ, SINH HỌC 12 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU Thừa Th

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ THU HUYỀN

TỔ CHỨC CÁC BÀI ÔN TẬP CHƯƠNG

PHẦN TIẾN HOÁ, SINH HỌC 12

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Thừa Thiên Huế, năm 2017

Demo Version - Select.Pdf SDK

i

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ THU HUYỀN

TỔ CHỨC CÁC BÀI ÔN TẬP CHƯƠNG

PHẦN TIẾN HOÁ, SINH HỌC 12

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TS PHAN ĐỨC DUY

Thừa Thiên Huế, năm 2017

Demo Version - Select.Pdf SDK

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các

số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả Trần Thị Thu Huyền

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

Lời Cám Ơn

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS TS Phan Đức Duy, người đã tận tình giúp đỡ và hướng dẫn tôi trong suốt thời gian làm đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo khoa Sinh – Trường ĐHSP Huế đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành bản luận văn này

Cảm ơn Ban giám hiệu cùng các thầy, cô giáo tổ Sinh trường THPT Cao Thắng và trường THPT Thuận An – tỉnh Thừa Thiên Huế đã tạo điều kiện thuận lợi và hợp tác cùng chúng tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực nghiệm đề tài

Cảm ơn gia đình, bạn bè và những người thân đã luôn bên cạnh động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Trần Thị Thu Huyền

iii

Demo Version - Select.Pdf SDK

1

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 3

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU 4

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Mục tiêu nghiên cứu 7

3 Đối tượng nghiên cứu 7

4 Giả thuyết khoa học 7

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

6 Giới hạn nghiên cứu 7

7 Phương pháp nghiên cứu 7

8 Những đóng góp mới của đề tài 9

9 Cấu trúc của luận văn 9

10 Lược sử vấn đề nghiên cứu 9

NỘI DUNG 12

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 12

1.1 Cơ sở lí luận của đề tài 12

1.1.1 Bài lên lớp 12

1.1.2 Bài lên lớp hoàn thiện tri thức 12

1.1.2.1 Khái niệm 12

1.1.2.2 Mục tiêu 13

1.1.2.3 Chức năng 13

1.1.2.4 Các bước thực hiện 13

1.1.3 Các biện pháp tổ chức bài ôn tập chương 13

1.1.3.1 Biện pháp trả lời câu hỏi tự luận 14

1.1.3.2 Biện pháp lập bảng tóm tắt 14

1.1.3.3 Biện pháp giải bài tập 15

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

1.1.3.4 Biện pháp trả lời câu hỏi trắc nghiệm khách quan (TNKQ) 16

1.1.3.5 Biện pháp xây dựng sơ đồ 16

1.1.3.6 Biện pháp vẽ bản đồ tư duy 18

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 19

1.2.1 Thực trạng việc tổ chức bài ôn tập chương của GV 19

1.2.2 Thực trạng việc ôn tập chương của HS 21

TIỂU KẾT CHƯƠNG I 22

CHƯƠNG II: TỔ CHỨC CÁC BÀI ÔN TẬP CHƯƠNG TRONG DẠY HỌC PHẦN TIẾN HOÁ, SINH HỌC 12 24

2.1 Phân tích cấu trúc, nội dung phần Tiến hoá, Sinh học 12 24

2.2 Các biện pháp tổ chức các bài ôn tập chương trong dạy học phần Tiến hoá, Sinh học 12 28

2.2.1 Biện pháp trả lời câu hỏi tự luận 28

2.2.2 Biện pháp lập bảng tóm tắt 30

2.2.3 Biện pháp giải bài tập 35

2.2.4 Biện pháp trả lời câu hỏi TNKQ 37

2.2.5 Biện pháp xây dựng sơ đồ 40

2.2.6 Biện pháp vẽ bản đồ tư duy 42

2.3 Tổ chức các bài ôn tập chương trong dạy học phần Tiến hoá, Sinh học 12 45 TIỂU KẾT CHƯƠNG II 63

CHƯƠNG III: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 64

3.1 Mục tiêu thực nghiệm 64

3.2 Nội dung thực nghiệm 64

3.3 Phương pháp thực nghiệm 64

3.4 Kết quả thực nghiệm và biện luận 65

TIỂU KẾT CHƯƠNG III 70

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 71

1 Kết luận 71

2 Kiến nghị 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO 73 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

3

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CLTN : Chọn lọc tự nhiên

ĐVCXS : Động vật có xương sống

SGK : Sách giáo khoa THPT : Trung học phổ thông

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Tình hình tổ chức các bài ôn tập chương 19

Bảng 1.2 Tình hình sử dụng các biện pháp tổ chức bài ôn tập chương 20

Bảng 2.1 Các bằng chứng tiến hoá 46

Bảng 3.1 Bảng thống kê điểm số các bài kiểm tra 65

Bảng 3.2 Bảng phân phối tần suất 65

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất luỹ tích 65

Bảng 3.4 Phân loại học lực 66

Bảng 3.5 Bảng tổng hợp các tham số 66

Bảng 3.6 Bảng thống kê điểm số các bài kiểm tra 67

Bảng 3.7 Bảng phân phối tần suất 68

Bảng 3.8 Bảng phân phối tần suất luỹ tích 68

Bảng 3.9 Bảng phân loại học lực 69

Bảng 3.10 Bảng tổng hợp các tham số 69

Demo Version - Select.Pdf SDK

5

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ

Hình 2.1 Sơ đồ cấu tạo trong của cá hồi và cá heo 46

Hình 2.2 Sự phát triển phôi của một số loài động vật có xương sống 47

Hình 2.3 Cấu tạo xương chi trước của một số loài động vật có xương sống 47

Sơ đồ 2.1 Bản đồ tư duy về các bằng chứng tiến hoá 48

Đồ thị 3.1 Đường luỹ tích – Trường THPT Cao Thắng 66

Đồ thị 3.2 Đường luỹ tích – Trường THPT Thuận An 68

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngày nay, dưới tác động mạnh mẽ của khoa học công nghệ hiện đại, thế giới đang dần biến đổi sâu sắc, toàn diện, chuyển từ nền kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế tri thức Do đó, việc đầu tư cho giáo dục chính là đầu tư cho sự phát triển Xác định được vai trò và tầm quan trọng của giáo dục, Đảng và nhà nước ta luôn coi phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Thực hiện Nghị quyết 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban chấp hành Trung ương khoá XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, hiện nay,

đã có nhiều công trình nghiên cứu việc đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy nhằm hướng tới sự tích cực, chủ động cho người học Tuy nhiên, những nghiên cứu này chỉ tập trung ở những kiểu bài dạy kiến thức mới, còn đối với những kiểu bài dùng để hoàn thiện kiến thức như bài ôn tập chương vẫn chưa được quan tâm đúng mức Nhiều giáo viên tổ chức ôn tập một cách hình thức, không đầu tư lựa chọn những kiến thức trọng tâm và những biện pháp phù hợp, dẫn đến học sinh không có hứng thú với những tiết học này Trong khi đó, ôn tập là một khâu vô cùng quan trọng trong quá trình dạy học, giúp học sinh xâu chuỗi, hệ thống và khắc sâunhững kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo đã được học, từ đó làm cơ sở để học tiếp những kiến thức mới Đồng thời, đây cũng là lúc để giáo viên kiểm tra được mức độ hiểu biết của học sinh, thấy được những lỗ hổng, những sai sót về mặt kiến thức để kịp thời uốn nắn, sửa chữa cho các em

Hơn nữa, trong chương trình Sinh học phổ thông, Tiến hoá là một trong

những phần quan trọng với khối lượng kiến thức khá lớn và trừu tượng Vì vậy, để

có thể lĩnh hội tốt kiến thức phần Tiến hoá, ngoài việc thực hiện những phương

pháp phù hợp để dạy kiến thức mới thì học sinh cũng cần phải được tổ chức ôn tập một cách khoa học, tránh việc liệt kê kiến thức gây nhàm chán và lan man

Xuất phát từ những lí do trên và nhằm nâng cao chất lượng dạy học Sinh học

trong nhà trường phổ thông, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Tổ chức các bài ôn

tập chương phần Tiến hoá, Sinh học 12”

Demo Version - Select.Pdf SDK

7

2 Mục tiêu nghiên cứu

Xác định các biện pháp phù hợp để tổ chức các bài ôn tập chương trong phần

Tiến hoá, Sinh học 12 nhằm giúp học sinh củng cố, khắc sâu kiến thức và góp phần

nâng cao chất lượng dạy học Sinh học

3 Đối tượng nghiên cứu

3.1 Đối tượng: Các bài ôn tập chương trong phần Tiến hoá, Sinh học 12 3.2 Khách thể: Quá trình dạy học Sinh học lớp 12

4 Giả thuyết khoa học

Nếu xác định được các biện pháp phù hợp để tổ chức các bài ôn tập

chương trong phần Tiến hoá, Sinh học 12 thì sẽ giúp cho học sinh củng cố, khắc sâu

kiến thức, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Sinh học

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn liên quan đến đề tài

5.2 Phân tích cấu trúc, nội dung phần Tiến hoá, Sinh học 12 nhằm định

hướng cho việc thiết kế các bài ôn tập chương

5.3 Xác định các biện pháp tổ chức các bài ôn tập chương trong phần Tiến

hoá, Sinh học 12

5.4 Thiết kế các bài ôn tập chương trong phần Tiến hoá, Sinh học 12

5.5 Thực nghiệm sư phạm để kiểm tra giả thuyết khoa học đã nêu

6 Giới hạn nghiên cứu

6.1 Giới hạn về địa điểm: Một số trường THPT tại tỉnh Thừa Thiên Huế 6.2 Giới hạn về chương trình: Phần Tiến hoá, Sinh học 12

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Nghiên cứu các tài liệu về đường lối giáo dục, chủ trương, nghị quyết của Đảng và nhà nước về công tác giáo dục

- Nghiên cứu các tư liệu, sách, báo, tạp chí, luận văn, luận án và các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Demo Version - Select.Pdf SDK

8

7.2 Phương pháp điều tra

- Thu thập các thông tin cần thiết về tầm quan trọng của bài ôn tập chương

và thực trạng tổ chức các bài ôn tập chương trong nhà trường THPT bằng phiếu điều tra

7.3 Phương pháp quan sát sư phạm

- Dự giờ, nghiên cứu kế hoạch giảng dạy, giáo án của giáo viên, vở ghi chép

và các bài kiểm tra của học sinh

7.4 Phương pháp chuyên gia

- Trao đổi với các chuyên gia, các giáo viên có kinh nghiệm về những vấn đề liên quan đến đề tài

7.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Sử dụng phương pháp thực nghiệm chéo:

+ Lớp thực nghiệm: tổ chức dạy các bài ôn tập do chúng tôi thiết kế

+ Lớp đối chứng: tổ chức ôn tập theo cách mà giáo viên giảng dạy từ trước đến nay

- Các lớp thực nghiệm và đối chứng được chọn có số lượng và chất lượng học sinh đồng đều

7.6 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng một số công thức toán học để xử lý các kết quả điều tra và thực nghiệm sư phạm

* Các tham số sử dụng để xử lí số liệu:

- Trung bình cộng: = ∑X i n i

n

1

−

−

±

n

X X n

2

1

−

−

= ∑

n

X X n

- Sai số trung bình cộng:

n

S

m =

Demo Version - Select.Pdf SDK

9

- Hệ số biến thiên: ( )0 100 0

X

S

- Độ tin cậy:

2 1

2 1 2 1

n n

n n S

X X t

d d

+

−

2

1 1

2 1

2 2 2

2 1 1

− +

− +

−

=

n n

S n S n

S d

Trong đó:

i

X : Giá trị của từng điểm số

i

n : Số bài có điểm sốX i

1

X , X2: Điểm số trung bình của 2 phương án thực nghiệm và đối chứng

1

n , n : Số bài trong mỗi phương án 2

2

1

2

S : Phương sai của phương án thực nghiệm và đối chứng

Sau khi tính đượct d, ta so sánh với giá trịt được tra trong bảng phân phối ∝

Student với mức ý nghĩa∝=0,05 và bậc tự do f =n1+n2−2

Nếut d ≥ t∝: Sự khác nhau giữaX1 vàX2 là có ý nghĩa thống kê

Nếut d < t∝: Sự khác nhau giữaX1 vàX2 là không có ý nghĩa thống kê

8 Những đóng góp mới của đề tài

- Hệ thống hoá cơ sở lí luận về việc tổ chức các bài ôn tập chương trong dạy học Sinh học

- Xây dựng được quy trình và các biện pháp tổ chức các bài ôn tập chương

trong phần Tiến hoá, Sinh học 12

- Thiết kế các bài ôn tập chương trong dạy học phần Tiến hoá, Sinh học 12

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung bản luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Tổ chức các bài ôn tập chương trong dạy học phần Tiến

hoá, Sinh học 12

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

10

10 Lược sử vấn đề nghiên cứu

10.1 Trên thế giới

Ôn tập là một khâu vô cùng quan trọng, không thể tách rời trong quá trình dạy học Quan điểm này đã được rất nhiều nhà giáo dục trên thế giới ủng hộ

Theo J Mekeachia, cần phải dạy cho học sinh chiến lược học tập, trong đó chiến lược ôn tập là chiến lược quan trọng, đảm bảo cho sự thành công trong học tập của học sinh Chiến lược ôn tập được thực hiện theo nhiều hình thức như lặp đi lặp lại nhiều lần, tóm tắt tài liệu và vẽ sơ đồ minh hoạ nội dung học tập

Cũng có cùng quan điểm như J Mekeachia, Geoffrey Fetty cho rằng ôn tập

là một phương pháp dạy học tích cực, rèn luyện được cho học sinh các kĩ năng khác nhau Ông cũng đưa ra một số hình thức ôn tập mà giáo viên nên sử dụng, đó là: tóm tắt bài học, đưa ra hệ thống câu hỏi bài tập, kiểm tra ôn tập, làm việc theo nhóm, chơi trò chơi,…

Còn theo Robert Fishes, một hình thức quan trọng trong quá trình ôn tập là

vẽ sơ đồ nhận thức Đó là một công cụ đắc lực trợ giúp trí nhớ, hiểu biết và phát triển khái niệm, bởi vì tất cả những gì cần phải nhớ chỉ là những ý tưởng chốt Việc

vẽ sơ đồ nhận thức không chỉ cho học sinh tiếp nhận thông tin một cách cô đọng,

mà còn giúp học sinh giải thích nó và kết nối nó với cách cấu tạo mới, tạo nên những hiểu biết sâu sắc về chúng

Các tác giả khác như N M Iacolep và N M Veczillin cũng cho rằng việc ôn tập là một trong những khâu học tập cơ bản, nếu thiếu nó người học khó có thể đạt tới được thành công trong học tập [19], [22], [27]

10.2 Ở Việt Nam

Ở nước ta, có nhiều tác giả đã chỉ ra được vai trò, ý nghĩa của việc ôn tập, các loại hình tổ chức ôn tập và những yêu cầu để tổ chức bài ôn tập có hiệu quả như tác giả Nguyễn Ngọc Quang, Nguyễn Quang Vinh, Trần Bá Hoành, Đinh Quang Báo,…

Trong thời gian gần đây, việc nghiên cứu tổ chức bài ôn tập một lần nữa được chú ý nhằm đáp ứng yêu cầu thay đổi phương pháp dạy học theo hướng tích

cực Như công trình “Thiết kế trang web hỗ trợ học sinh tự ôn tập, củng cố, kiểm

tra, đánh giá kiến thức chương “Dòng điện xoay chiều” Vật lý lớp 12 (chương

Demo Version - Select.Pdf SDK

11

trình chuẩn)” của tác giả Trịnh Thanh Dương (2009) đã đưa ra các hình thức ôn tập

như ôn tập trên lớp có sự hướng dẫn của giáo viên và ôn tập ngoài giờ lên lớp Đồng thời tác giả cũng giới thiệu các phương pháp ôn tập như đọc và hoàn thành bài tập tự luận, trắc nghiệm; xây dựng sơ đồ và tổ chức hoạt động ngoại khoá [10]

Đối với bộ môn Sinh học, có các công trình tiêu biểu như “Biện pháp rèn

luyện kĩ năng ôn tập cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú” của tác giả

Hoàng Thị Lợi (2006), công trình “Tổ chức các bài tổng kết chương trong dạy học

Sinh học 10 Trung học phổ thông” của tác giả Nguyễn Tin (2007) hay công trình “Tổ chức các bài ôn tập phần Sinh thái học – Sinh học 12 THPT” của tác giả Phan Thanh

Tuấn (2012) đề cập đến các biện pháp rèn kĩ năng ôn tập như giải bài tập, xây dựng

sơ đồ, lập bảng biểu, thảo luận nhóm, trả lời câu hỏi, xây dựng dàn ý tóm tắt và tổ chức trò chơi Các nghiên cứu này chỉ dừng ở mức đưa ra khái niệm, chỉ ra các biện pháp ôn tập và một số yêu cầu để hướng dẫn cho học sinh ôn tập hiệu quả mà chưa đưa ra được quy trình để tổ chức ôn tập cho học sinh [19], [27], [31]

Ngoài ra, tác giả Nguyễn Thị Mỹ Ngọc (2012) còn đề xuất thêm một biện pháp mới đó là sử dụng bản đồ tư duy trong tổ chức ôn tập cho học sinh phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 [22]

Tuy nhiên, việc xây dựng quy trình và các biện pháp tổ chức các bài ôn tập

chương phần Tiến hoá vẫn chưa được các tác giả đề cập đến

Demo Version - Select.Pdf SDK