Yếu tố phong tục trong truyện cổ tích người việt từ góc nhìn văn hoá (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN VŨ TUẤN YẾU TỐ PHONG TỤC TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NGƯỜI VIỆT TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 60220121 LUẬN VĂN TH

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN VŨ TUẤN

YẾU TỐ PHONG TỤC TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NGƯỜI VIỆT TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép

sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Nguyễn Vũ Tuấn

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình hoàn thành luận văn, bản thân nhận được sự quan tâm giúp

đỡ của quý thầy cô trong khoa Ngữ văn Trường đại học Sư phạm Huế; sự động viên, chia sẻ của gia đình, đồng nghiệp, bạn bè; đặc biệt sự hướng dẫn tận của tiến

sĩ Nguyễn Thị Kim Ngân

Thông qua luận văn cho phép em gửi lời cảm ơn chân thành tới quý thầy cô, đồng nghiệp, gia đình, bạn bè Xin tri ân sâu sắc tới tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Ngân, một giảng viên đầy trách nhiệm nhiệt huyết, đã giúp em hoàn thành luận văn này

Huế, ngày 25 tháng 9 năm 2017

Tác giả

Nguyễn Vũ Tuấn

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Phần một: MỞ ĐẦU 3

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 3

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ 4

2.1 Thế giới 4

2.2 Việt Nam 6

3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 10

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 10

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 11

6 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN 12

7 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN 12

Phần hai: NỘI DUNG CHÍNH 13

Chương 1: DẪN LUẬN VỀ PHONG TỤC VÀ NHÓM TRUYỆN CỔ TÍCH CÓ YẾU TỐ PHONG TỤC 13

1.1 Giới thuyết về văn hóa và phong tục 13

1.1.1 Giới thuyết về khái niệm văn hóa 13

1.1.2 Giới thuyết về phong tục 15

1.1.2.1 Giới thuyết khái niệm 15

1.1.2.2 Đặc điểm hệ thống phong tục cổ truyền của người Việt 18

1.1.2.3 Phân loại phong tục cổ truyền của người Việt 19

1.2 Giới thuyết về truyện cổ tích và nhóm truyện có yếu tố phong tục 21

1.2.1 Giới thuyết về truyện cổ tích 21

1.2.2 Giới thuyết về nhóm truyện cổ tích có yếu tố phong tục 24

1.2.2.1 Nhận diện nhóm truyện cổ tích có yếu tố phong tục 24

1.2.2.2 Phân chia truyện cổ tích có yếu tố phong tục theo tiểu loại 25

1.2.2.3 Sự phân bố truyện cổ tích có yếu tố phong tục theo vùng miền 29

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM NHÓM TRUYỆN CỔ TÍCH CÓ YẾU TỐ PHONG TỤC CỦA NGƯỜI VIỆT 36

2.1 Truyện cổ tích giải thích các phong tục về vòng đời 36

2.1.1 Khảo sát 36

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.1.2 Đặc điểm nhóm truyện cổ tích giải thích các phong tục vòng đời 39

2.2 Truyện cổ tích giải thích các phong tục về lễ tết và thờ cúng tâm linh 45

2.2.1 Khảo sát 45

2.2.2 Đặc điểm nhóm truyện cổ tích giải thích các phong tục về lễ tết và thờ cúng tâm linh 50

2.3 Truyện cổ tích giải thích các phong tục trong lao động và đời sống sinh hoạt thường nhật 58

2.3.1 Khảo sát 58

2.3.2 Đặc điểm nhóm truyện cổ tích giải thích các phong tục đời sống sinh hoạt thường nhật 65

2.3.3 Đặc điểm nhóm truyện cổ tích giải thích phong tục về lao động 71

Chương 3: BIỂU TƯỢNG VĂN HOÁ, ĐẶC TRƯNG TÍNH CÁCH DÂN TỘC QUA NHÓM TRUYỆN CỔ TÍCH CÓ YẾU TỐ PHONG TỤC 75

3.1 Biểu tượng của nền văn minh nông nghiệp lúa nước 75

3.1.1 Biểu tượng liên quan đến cây lúa 75

3.1.2 Một số biểu tượng khác liên quan đến nền văn hoá nông nghiệp 81

3.2 Đặc trưng tính cách dân tộc qua nhóm truyện cổ tích có yếu tố phong tục 87

3.2.1 Con người tình nghĩa 87

3.2.2 Con người bản lĩnh, anh dũng đấu tranh chống lại nghịch cảnh 90

Phần ba: KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Truyện kể dân gian, một thành tố điển hình của folklore, được xem là kho báu quý giá, nơi lưu giữ một cách độc đáo nhất những di chỉ văn hóa về mặt tinh thần của từng dân tộc Trong số đó, truyện kể phong tục là nhóm truyện đặc biệt, có nguồn gốc liên quan mật thiết đến việc hình thành, phát triển và chuyển hóa của nền văn hóa cổ truyền theo dòng thời gian Với tầm quan trọng và tiềm năng cung cấp những giá trị thực tiễn cho nhiều ngành khoa học xã hội khác nhau, do đó, không ngạc nhiên khi tiểu loại này đã trở thành đối tượng nghiên cứu truyền thống không chỉ của văn học dân gian mà còn nhiều ngành khoa học khác bao gồm nhân học, dân tộc học, khảo cổ học, lịch sử…

Việt Nam, đất nước có nền văn minh nông nghiệp lúa nước phát triển rực rỡ từ rất sớm, một nền văn hóa kéo dài hơn 4000 năm đã lưu giữ lại được một kho truyện

kể dân gian vô cùng phong phú Truyện kể dân gian ở Việt Nam bao gồm rất nhiều thể loại như thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, mỗi thể loại lại bao gồm các tiểu loại đa dạng…Nổi bật trong số đó có thể loại truyện cổ tích với nhóm truyện có nội dung nói về phong tục Đây là nhóm truyện tiêu biểu, thể hiện được sức hấp dẫn

và sức sáng tạo tuyệt vời của trí tuệ dân gian Hầu hết những phong tục tập quán được lí giải trong hệ thống truyện cổ tích đã ăn sâu vào lối sống, vào tiềm thức của người dân Việt và trường tồn mãi với thời gian Có nhiều phong tục được xem là biểu tượng của văn hoá Việt Nam như tục ăn trầu, tục làm bánh chưng bánh giầy, tục trồng cây nêu ngày tết…được thể hiện và lí giải độc đáo bởi những con người lao động chân chất sống trong môi trường văn hoá lúa nước đậm chất Á Đông nói chung và Việt Nam nói riêng

Trên thực tế, mặc dù đã được các nhà sưu tầm tiến hành văn bản hóa nhóm truyện này từ rất sớm nhưng cho đến này vẫn chưa xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này Chưa có công trình nào thống kê đầy đủ và nghiên cứu có hệ thống về truyện cổ tích phong tục người Việt

Bên cạnh đó, chúng ta biết rằng, mỗi quốc gia trên thế giới đều nhận thức được giá trị quan trọng của văn hóa, coi văn hóa là nền tảng, động lực phát triển,

Demo Version - Select.Pdf SDK

văn hóa được coi trọng và gắn với nhiều ngành trong xã hội, vì vậy mà nghiên cứu văn học cũng không nằm ngoài xu thế ấy Đặc biệt, khi các bộ môn như Văn hóa học và Nhân học văn hóa xuất hiện và phát triển mạnh mẽ ở Việt Nam những năm gần đây thì việc nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa càng trở thành một xu hướng phổ dụng Do đó, việc nghiên cứu nhóm truyện kể có nội dung bàn về phong tục vào bối cảnh lớn của nền văn hóa để tiếp cận, nghiên cứu từ quan điểm liên ngành là điều cần thiết để có thể mang lại những cách nhìn mới mẻ hơn

Chính vì những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài Yếu tố phong tục trong truyện cổ tích người Việt từ góc nhìn văn hoá Chúng tôi nhận thấy, việc nghiên

cứu, khám phá nhóm truyện cổ tích phong tục người Việt từ góc nhìn văn hoá là một việc làm có ý nghĩa khoa học và thực tiễn đối với người làm công tác giảng dạy văn học dân gian, nghiên cứu văn hoá dân gian Trong đề tài này ngoài vấn đề tổng quan nghiên cứu, chúng tôi sẽ đi sâu khảo sát, thống kê, phân tích số liệu đồng thời rút ra những nhận xét trên cơ sở số liệu đã phân tích Đặc biệt thông qua khảo sát và nhận xét đó chúng tôi sẽ rút ra những đặc trưng của văn hoá Việt Nam trong hệ thống truyện kể phong tục của người Việt Thiết nghĩ, đó cũng là một đóng góp của

đề tài về lĩnh vực nghiên cứu văn học, văn hoá dân gian

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

2.1 Thế giới

Trong ngành folklore học thế giới, việc nghiên cứu phong tục trong truyện kể và truyện cổ tích phong tục đã được nhiều nhà nghiên cứu và nhiều trường phái lý thuyết quan tâm Trong phạm vi giới hạn của đề tài và của tài liệu mà chúng tôi tiếp cận được, chúng tôi tập trung trình bày và điểm qua các khuynh hướng nghiên cứu nổi bật

Demo Version - Select.Pdf SDK

nghiên cứu so sánh văn hóa và cộng đồng, khái quát hóa tư cách, hành vi của con người và trình bày một cách đầy đủ nhất sự đa dạng của loài người Với mục tiêu

và tôn chỉ nghiên cứu như vậy, ngành nhân học văn hóa đã sử dụng khối tư liệu đồ

sộ về từ truyện kể phong tục như một chứng tích để truy tìm dấy vết văn hóa của

các xã hội cổ xưa Các công trình tiêu biểu có thể kể đến như Văn hóa nguyên thủy

(Tạp chí Văn hóa nghệ thuật Hà Nội, năm 2000) của E.B.Taylor với các chương

điển hình như Những tàn tích trong văn hóa (Chương III); Nghi lễ và lễ nghi (chương XXII) Tác phẩm Cành vàng (NXB Văn hóa Thông Tin, năm 2007) của

James George Frazer, nghiên cứu về quá trình chuyển đổi từ tín ngưỡng sang tôn giáo, từ tư duy ma thuật sang tôn giáo Trong đó ông đặc biệt đề cập đến tập tục hạ sát ông vua thần thánh và việc cấm cung các cô công chúa đã được phản ánh như thế nào trong các câu chuyện cổ tích

Trường phái Địa lý lịch sử Phần Lan: Trường phái này được khởi xướng bởi các nhà nghiên cứu folklore Phần Lan là JuliusLeopold Fredrik Krohn (1835-1888), giáo sư văn học Phần Lan ở Đại học Tổng hợp Helsinki và con ông, Kaarle Krohn (1863-1933), giáo sư ngành Folklore so sánh của trường Đại học Tổng hợp Helsinki, chủ tịch hội Văn học Phần Lan Phương pháp nghiên cứu này được tiếp tục bởi học trò của hai ông là AnttiAarne (1867-1925) Các nhà nghiên cứu theo phương pháp trên đã tiến hành sưu tầm càng nhiều càng tốt các dị bản truyện cổ tích, lập nên bảng tra rồi tiến hành so sánh để tìm ra bản cổ nhất, trên cơ sở đó mà xác định được nơi phát tích của một truyện cổ và vạch ra con đường địa lí của sự lưu truyền truyện cổ ấy Những nghiên cứu tiêu biểu của trường phái này như

Fokltale (Truyện cổ tích) của Stith Thompson cũng đồng thời chỉ ra rằng, phong tục

có giá trị quan trọng trong việc kiến thiết nên những mẫu motif hạt nhân của truyện

kể Ông nói: “truyện kể dân gian bao giờ cũng có mối liên hệ chặt chẽ với phong tục Và thông thường, chúng được sử dụng như một lời giải thích cho các tập tục ở nhiều vùng miền” [78, tr.347]

Năm 1928, Propp với công trình Hình thái học truyện cổ tích (NXB Văn hóa

Dân tộc, năm 2003) đã gây một tiếng vang lớn, mở ra một hướng mới trong nghiên cứu khoa học Hình thái học của Propp đã quan tâm nghiên cứu mối quan hệ giữa

Demo Version - Select.Pdf SDK

lại những dấu tích của nhiều nghi lễ và phong tục Chỉ thông qua so sánh các phong tục mới tìm ra được cội rễ của một số mô típ” [55, tr.193] Trong công trình này, tác giả chỉ ra một số trường hợp có sự liên hệ giữa truyện cổ tích và phong tục, thậm chí trong trường hợp đơn giản nhất là sự trùng khít hoàn toàn giữa phong tục và

truyện Ông nói dân gian đã chiêm nghiệm phong tục bằng truyện cổ tích Tuy

nhiên, chúng ta thường gặp sự biến đổi, biến dạng của hình thức phong tục trong các câu chuyện này Thông thường cái dễ thay đổi là nguyên nhân của phong tục Trong chuyên luận, Propp cũng đã chỉ ra một hiện tượng đặc biệt thú vị là “sự đảo nghịch của phong tục” tức “phong tục một đằng còn truyện thì một nẻo” Theo ông, đây là một dấu hiệu rất quan trọng Nó chứng minh rằng đề tài không xuất hiện qua

việc phản ánh trực tiếp thực tế mà là qua việc phủ nhận thực tế này Nghĩa là đề tài phù hợp với thực tế theo cách ngược lại

Như vậy, mặc dù mối quan hệ giữa phong tục và truyện cổ tích được đề cập khá nhiều trong các chuyên luận nghiên cứu của nhiều học giả folklore trước đó,

nhưng Propp với công trình Hình thái học truyện cổ tích đã chỉ ra những điểm cốt

lõi và độc đáo trong mối quan hệ giữa truyện kể và phong tục

Những năm 60 của thế kỉ XX, với việc ứng dụng phương pháp so sánh loại hình, cấu trúc - kí hiệu, cũng như vận dụng thi pháp học lịch sử vào nghiên cứu

truyện kể dân gian, E.M.Meletinski trong chuyên khảo Thi pháp của huyền thoại

(NXB Đại học quốc gia Hà Nội, năm 2005) đi sâu vào di sản sáng tác dân gian của các dân tộc trên thế giới Trong chuyên khảo này, huyền thoại được xem xét bắt đầu

từ những hình thức cổ xưa nhất của nó cho đến những biểu hiện của Chủ nghĩa huyền thoại trong văn học thế kỷ XX E.M.Meletinski khẳng định truyện cổ tích thoát thai từ huyền thoại và huyền thoại có quan hệ chặt chẽ với nghi lễ, phong tục

Demo Version - Select.Pdf SDK

Năm 1955, tác giả Trần Thanh Mại trong công trình Tìm hiểu và phân tích truyện cổ tích Việt Nam đã quan tâm nghiên cứu đến truyện kể phong tục Trong bài

viết, tác giả đã thể hiện rõ xu hướng nghiên cứu folklore theo quan điểm xã hội học Năm 1962 với bài viết “Qua việc nghiên cứu các danh từ riêng trong một số

truyện cổ tích” (Nghiên cứu văn học số 3), giáo sư Đinh Gia Khánh cho rằng trong một số truyện cổ tích có mục đích giải thích phong tục, tập quán thì những danh từ riêng, nếu có, cũng gắn với việc giải thích ấy

Năm 1968, tác giả Đinh Gia Khánh qua công trình Sơ bộ tìm hiểu những vấn

đề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám (NXB Hội Nhà văn, năm 1999) đã

khẳng định nhiều truyện kể dân gian có liên quan đến phong tục lâu đời của nhân dân Tác giả dẫn ra một số ví dụ cụ thể về việc truyện dân gian giải thích phong tục

như truyện Trầu Cau giải thích tục ăn trầu, truyện Bánh chưng bánh giầy gắn với

tục làm bánh chưng vào ngày tết Từ nhận định đó, chúng ta thấy rằng truyện kể về phong tục đã có từ xa xưa ra đời trên cơ sở đời sống sinh hoạt và đời sống tín ngưỡng tâm linh của cư dân Việt

Năm 1973, tác giả Nguyễn Khắc Xương trong bài Tìm hiểu quan hệ giữa thần thoại, truyền thuyết và diễn xướng tín ngưỡng phong tục (Tạp chí Văn học số 6 - 1973)

cũng đề cập tới mối quan hệ giữa truyện kể và đời sống thực tại của nó trong dân gian

Năm 1978, các tác giả Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Ngọc Côn trong cuốn Lịch

sử văn học Việt Nam (NXB Giáo Dục, năm 1978) cho rằng nhân dân lao động

thường muốn gắn liền truyện cổ tích với các di tích và phong tục Các tác gia dẫn ra

một số ví dụ về tên truyện như truyện Đền Bạch Mã, Sự tích Trầu cau Điều quan trọng, các tác giả đã đưa ra một số tiểu loại của truyện cổ tích, như truyện kể địa danh, truyện kể phong tục và khẳng định truyện cổ tích phản ánh cuộc sống sinh

hoạt của con người nên những phong tục tập quán được đề cập giản dị và sâu sắc

Năm 1984, tác giả Tăng Kim Ngân trong bài viết “Qua tục ăn trầu và truyện Trầu cau của người Việt, bàn về mối quan hệ anh-em, vợ-chồng” (Tạp chí Văn hóa dân gian, số 1-1984) đã căn cứ vào những dị bản về truyện Trầu cau để so sánh, đối

chiếu, tìm sự giống nhau của các môtip và tip truyện trong các dị bản với mong muốn bước đầu lý giải những vấn đề dân tộc học, xã hội hội học mà truyện đề cập

Demo Version - Select.Pdf SDK

tới Từ việc phân tích các dị bản của truyện Trầu cau của người Việt và so sánh

nó với loại truyện về bộ ba nhân vật mang chủ đề “quan hệ anh - em, vợ - chồng”, tác giả Tăng Kim Ngân cho rằng: Truyện Trầu cau phản ánh một giai đoạn quan

trọng trong lịch sử nhân loại, khi xã hội chuyển từ hôn nhân cộng đồng sang hôn nhân cá thể Việc gia đình lớn tan rã đã khẳng định gia đình cá thể là một bước ngoặt lớn trong lịch sử nhân loại Đồng thời, tác giả khẳng định, dân gian dựa vào tục ăn trầu có từ thời trước đó rất lâu để xây dựng thành một câu chuyện phản ánh

bước ngoặt lớn của xã hội Cuối cùng, tác giả đã nhìn nhận truyện Trầu cau thuộc

kiểu truyện cổ tích thần kỳ có chủ đề về hôn nhân và giải thích phong tục

Năm 1999, trong phần Lời người biên soạn, các tác giả Chu Xuân Diên, Lê Chí Quế của công trình Tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam (NXB Đại học Quốc gia

2001) đã đánh giá truyện cổ tích trên gốc độ văn hóa phong tục khi cho rằng nhóm

truyện có yếu tố phong tục bao gồm Trầu cau, Đá Vọng phu, Sao hôm sao mai, Ông đầu rau là những truyện nảy sinh trên cơ sơ lịch sử xã hội của giai đoạn quá độ từ

chế độ mẫu hệ sang chế độ phụ hệ

Tác giả Nguyễn Thị Hảo (2009) trong đề tài luận văn Truyện “Ông Ngâu, bà Ngâu” trong văn hóa và văn học dân gian người Việt (Luận văn thạc sĩ Ngữ văn

Đại học Sư Phạm Hà Nội, Hà Nội) đã tập trung khai thác các type và motif điển hình trong câu chuyện cổ tích có yếu tố phong tục nổi tiếng này Trong khi tiến

hành phân rã và đối sánh nhiều phiên bản khác nhau của truyện Ông Ngâu – Bà Ngâu ở Việt Nam cũng như các nước lân cận như Trung Quốc và Đài Loan, tác giả

cho rằng, phong tục hôn nhân và nếp sống thích ứng với môi trường tự nhiên của người Đông Á đã trở thành đường trục cơ bản trong việc kiến tạo nên nội dung

Demo Version - Select.Pdf SDK