Phát triển năng lực sử dụng câu cho sinh viên ngành ngoài sư phạm ở trường cao đẳng qua dạy học học phần tiếng việt thực hành (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐẶNG THỊ TÂM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CÂU CHO SINH VIÊN NGÀNH NGOÀI SƯ PHẠM Ở TRƯỜNG CAO ĐẲNG QUA DẠY HỌC HỌC PHẦN TIẾNG VIỆT THỰC HÀNH Chuyên

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẶNG THỊ TÂM

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CÂU CHO SINH VIÊN NGÀNH NGOÀI SƯ PHẠM Ở TRƯỜNG CAO ĐẲNG

QUA DẠY HỌC HỌC PHẦN TIẾNG VIỆT THỰC HÀNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẶNG THỊ TÂM

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CÂU CHO SINH VIÊN NGÀNH NGOÀI SƯ PHẠM Ở TRƯỜNG CAO ĐẲNG

QUA DẠY HỌC HỌC PHẦN TIẾNG VIỆT THỰC HÀNH

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS TRẦN THANH BÌNH

Thừa Thiên Huế, năm 2017

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép

sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả

Đặng Thị Tâm

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành chương trình cao học và viết luận văn này, tôi đã nhận được

sự hướng dẫn, giúp đỡ nhiệt tình của quý thầy cô trường Đại học sư phạm Huế

Trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy: TS Trần Thanh Bình

đã dành nhiều thời gian, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc đến quí thầy cô trường Đại học sư phạm Huế đã tham gia giảng dạy lớp Cao học Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Văn - tiếng Việt khóa 24, đặc biệt là quí thầy cô Khoa Sư phạm Xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu cùng quí thầy (cô) giáo đồng nghiệp và sinh viên ở trường Cao đẳng Cần Thơ đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong thời gian khảo sát số liệu

và thực nghiệm sư phạm Xin cảm ơn đến gia đình, người thân và bạn bè đã động viên, giúp tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Mặc dù tôi đã cố gắng hoàn thiện luận văn bằng sự nhiệt tình và năng lực của mình, tuy nhiên không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự đóng góp của quý thầy cô và các bạn

Huế, tháng 8 năm 2017

Tác giả luận văn

Đặng Thị Tâm

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ 5

PHẦN MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề 9

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 14

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 14

5 Phương pháp nghiên cứu 14

6 Đóng góp của luận văn 15

7 Cấu trúc của luận văn 15

NỘI DUNG 16

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 16

1.1 Cơ sở lí luận 16

1.1.1 Cơ sở ngôn ngữ học 16

1.1.2 Cơ sở lí luận và phương pháp dạy học tiếng Việt 24

1.1.3 Cơ sở giáo dục học 25

1.2 Cơ sở thực tiễn 27

1.2.1 Mục đích khảo sát 27

1.2.2 Đối tượng và địa bàn khảo sát 27

1.2.3 Cách thức khảo sát 27

1.2.4 Nội dung khảo sát 28

1.2.5 Kết quả khảo sát 29

1.2.6 Nhận xét chung về khảo sát 36

Tiểu kết chương 1 37

Demo Version - Select.Pdf SDK

Chương 2 XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP RÈN KĨ NĂNG SỬ DỤNG CÂU CHO SINH VIÊN NGÀNH NGOÀI SƯ PHẠM Ở TRƯỜNG CAO ĐẲNG…38

2.1 Định hướng chung 38

2.2 Các phương pháp dạy học tích cực 39

2.2.1 Cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống 39

2.2.2 Kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học 40

2.2.3 Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề 40

2.2.4 Vận dụng dạy học theo tình huống 41

2.3 Định hướng xây dựng hệ thống bài tập phát triển năng lực 41

2.3.1 Tiếp cận bài tập theo định hướng năng lực 42

2.3.2 Phân loại bài tập theo định hướng năng lực 42

2.3.3 Các bậc trình độ trong bài tập theo định hướng năng lực 43

2.4 Định hướng xây dựng hệ thống bài tập rèn kĩ năng sử dụng câu 44

2.4.1 Giới thuyết 44

2.4.2 Câu, đoạn văn và văn bản 45

2.5 Hệ thống bài tập rèn kĩ năng sử dụng câu 47

2.5.1 Hệ thống bài tập rèn kĩ năng sử dụng câu theo mạch năng lực tạo lập văn bản 48

2.5.2 Hệ thống bài tập rèn kĩ năng sử dụng câu theo mạch năng lực tiếp nhận văn bản 59

2.6 Bảng tổng hợp hệ thống bài tập rèn kĩ năng sử dụng câu 68

Tiểu kết chương 2 69

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 71

3.1 Mục đích thực nghiệm 71

3.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 71

3.3 Kế hoạch thực nghiệm 71

3.3.1 Nội dung thực nghiệm 71

3.3.2 Thời gian thực nghiệm 72

3.4 Tổ chức thực nghiệm 72

3.4.1 Chuẩn bị thực nghiệm 72

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.4.2 Triển khai thực nghiệm 72

3.4.3 Xử lí kết quả thực nghiệm 73

3.5 Kết quả thực nghiệm 73

3.5.1 Tiêu chí đánh giá kết quả học tập của sinh viên 73

3.5.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm 74

3.5.3 Nhận xét chung về quá trình thực nghiệm 77

Tiểu kết chương 3: 77

KẾT LUẬN 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 81 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

GD - ĐT : Giáo dục - Đào tạo

GV : Giáo viên

NXB : Nhà xuất bản PPDH : Phương pháp dạy học SGK : Sách giáo khoa

SL : Số lượng THCS : Trung học Cơ sở THPT : Trung học Phổ thông

TV : Tiếng Việt

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Trang

BẢNG

Bảng 1.1 Bảng thống kê kết quả chấm bài kiểm tra của sinh viên 35

Bảng 1.2 Bảng đánh giá kết quả chấm bài kiểm tra của sinh viên 36

Bảng 3.1 Kết quả kiểm tra ở các lớp thực nghiệm 74

Bảng 3.2 Kết quả kiểm tra ở các lớp đối chứng 75

Bảng 3.3 Tổng hợp điểm kiểm tra của các lớp thực nghiệm và các lớp đối chứng 75

Bảng 3.4 Kết quả học tập của lớp thực nghiệm 75

Bảng 3.5 Kết quả học tập của lớp đối chứng 76

Bảng 3.6 Tổng hợp kết quả học tập của các lớp thực nghiệm và các lớp đối chứng 76

BIỀU ĐỒ Biểu đồ 3.1 Biểu đồ so sánh kết quả thực nghiệm và đối chứng 76

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.Trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế, nguồn lực con người Việt Nam có ý nghĩa rất quan trọng Giáo dục đã

và đang có vai trò, nhiệm vụ quan trọng trong việc xây dựng một thế hệ người Việt Nam mới, đáp ứng yêu cầu kinh tế - xã hội hiện nay Đổi mới phương pháp dạy học

để nâng cao chất lượng đào tạo là một đòi hỏi cấp thiết hiện nay trong nhà trường Ngày 01/11/2013, Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo đã chỉ rõ về quan điểm chỉ đạo: Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp, cơ chế, chính sách, điều kiện bảo đảm thực hiện…; hướng đến mục tiêu cụ thể là: Đối với giáo dục đại học, tập trung đào tạo nhân lực trình độ cao, bồi dưỡng nhân tài, phát triển phẩm chất và năng lực tự học, tự làm giàu tri thức, sáng tạo của người học; tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc; tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực

2 Trong chương trình đào tạo ở các trường đại học, cao đẳng, phát triển năng lực giao tiếp được đặt ra như một yêu cầu không chỉ đối với sinh viên khoa Ngữ văn mà còn đối với sinh viên các khoa khác nói chung thông qua môn Tiếng Việt thực hành

Môn Tiếng Việt thực hành ở các trường cao đẳng là môn học chủ yếu hướng tới việc hình thành và phát triển năng lực giao tiếp cho sinh viên trên cả hai phương diện: tiếp nhận văn bản và tạo lập văn bản Tuy nhiên trên thực tế, việc dạy học Tiếng Việt thực hành ở tại các trường cao đẳng hiện nay vẫn đang tiếp cận theo hướng nội dung, chú trọng đến hình thành các tri thức, rèn luyện các kĩ năng mà chưa chú trọng đến phát triển năng lực giao tiếp hiện thực cho nên trình độ sử dụng tiếng Việt nói chung, sử dụng câu nói riêng của sinh viên các ngành ngoài sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

còn nhiều hạn chế Những kiến thức về câu tiếng Việt, những kĩ năng đặt câu đúng cấu trúc mà sinh viên có được trong quá trình học tập ở trường phổ thông chưa đáp ứng được yêu cầu học tập, giao tiếp (tiếp nhận văn bản và tạo lập văn bản) ở cấp học Cao đẳng Mặt khác, nhận thức về yêu cầu năng lực viết câu như một cơ sở để tạo lập văn bản , rèn luyện kĩ năng chữa câu sai trong quan hệ liên kết liên câu của văn bản ở nhiều sinh viên vẫn còn gặp nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng ngại khó, ngại khổ, thiếu kiên trì rèn luyện trong quá trình học tập

3 Phát triển năng lực sử dụng câu cho sinh viên Cao đẳng qua môn học Tiếng Việt thực hành là một quá trình hoạt động sư phạm bao gồm nhiều nội dung Ngoài yêu cầu hệ thống hóa lại lí thuyết cơ bản về câu, người dạy còn phải hướng dẫn người học phát triển năng lực sử dụng câu trong hoạt động giao tiếp, xây dựng

hệ thống bài tập để giúp sinh viên rèn luyện các kĩ năng tạo câu từ các đơn vị từ vựng, tạo đoạn văn từ các liên kết liên câu và các kĩ năng chữa câu sai Tuy nhiên, hiện nay, những giáo trình về môn học Tiếng Việt thực hành chủ yếu đều tập trung cung cấp kiến thức khái quát chung về câu, chỉ ra một số loại câu sai và cách chữa; còn phương pháp hướng dẫn sinh viên phát triển năng lực sử dụng câu như thế nào thì nhiều vấn đề vẫn còn bỏ ngỏ

4 Qua khảo sát nội dung môn Tiếng Việt trong chương trình phổ thông và môn Tiếng Việt trong chương trình đào tạo cao đẳng, phần bài tập luyện câu hiện nay đều ít mang tính thực tế, đặc biệt là rất ít các bài tập vận dụng, bài tập tăng khả năng sáng tạo, xử lí tình huống cho người học; quá trình thực hiện các bài tập thường mang tính rập khuôn theo mẫu, thiếu các cơ hội để thực hiện năng lực sử

dụng ngôn ngữ trong giao tiếp “Hầu hết hệ thống bài tập Tiếng Việt ở sách giáo

khoa Ngữ văn chương trình phổ thông chủ yếu được dùng để minh họa lí thuyết về tiếng Việt mà HS vừa học, nặng về thực hành ngôn ngữ học mà chưa thể hiện được

rõ nét các nguyên tắc giáo dục học trong dạy học thực hành tiếng Việt” [13] Nhìn chung, các bài tập chỉ mới dừng lại ở mức vận dụng những kiến thức để phân tích, nhận diện, so sánh, đối chiếu, thay thế các yếu tố hay hoàn chỉnh văn bản, sửa chữa lỗi, mà chưa có nhiều bài tập yêu cầu người học vận dụng các kiến thức vừa học vào thực tiễn giao tiếp

Demo Version - Select.Pdf SDK

5 Hiện nay, trong chương trình đào tạo của trường Cao đẳng Cần Thơ, môn Tiếng Việt thực hành là môn học bắt buộc được dạy cho SV ở tất cả các chuyên ngành đào tạo Về cơ bản, bài giảng của chúng tôi được xây dựng trên cơ sở kế thừa

và phát triển nhiều giáo trình, tài liệu đã công bố của nhiều tác giả về môn học này,

do vậy bước đầu cũng đáp ứng được yêu cầu đào tạo trong giai đoạn hiện nay Tuy nhiên, trong tương quan với định hướng phát triển năng lực người học nói chung và năng lực giao tiếp nói riêng của chương trình giáo dục mới, hiện bài giảng của chúng tôi đang bộc lộ một số hạn chế, bất cập như: mới chú trọng việc truyền đạt kiến thức, chưa đáp ứng tốt yêu cầu phát triển phẩm chất và năng lực của SV; chưa coi trọng yêu cầu về sư phạm và hướng nghiệp; một số nội dung chưa đảm bảo tính hiện đại, cơ bản, còn nghiêng về trang bị kiến thức lý thuyết, chưa thật sự thiết thực; chưa coi trọng kỹ năng thực hành, kỹ năng vận dụng kiến thức; chưa đáp ứng các yêu cầu về mục tiêu giáo dục đạo đức, lối sống; hình thức tổ chức giáo dục chủ yếu

là dạy học trên lớp, chưa coi trọng việc tổ chức các hoạt động xã hội, hoạt động trải nghiệm; chưa chú trọng dạy cách học và phát huy tính chủ động, khả năng sáng tạo của SV v.v Vì vậy, trên thực tế, kết quả dạy học tiếng Việt chưa đáp ứng được sự mong đợi, người học vẫn bộc lộ nhiều yếu kém trong kĩ năng thực hành, vận dụng ngôn ngữ vào hoàn cảnh giao tiếp cụ thể, chất lượng và hiệu quả sử dụng các đơn vị tiếng Việt trong giao tiếp (đặc biệt là đơn vị câu) chưa cao

6 Qua nghiên cứu tài liệu kết hợp với thực tế dạy học, chúng tôi nhận thấy: trong số các đơn vị cơ bản của ngôn ngữ nói chung, tiếng Việt, câu là đơn vị có vai trò hết sức quan trọng đối với việc dạy học tiếng Việt theo quan điểm hoạt động giao tiếp Từ hoạt động tạo câu, chúng ta có thể giúp người học thực hành những kiến thức cơ bản của từ pháp và cú pháp như các kiểu từ, nghĩa của từ, kết hợp từ,

từ loại, các kiểu câu… Từ hoạt động liên kết câu, chúng ta có thể giúp người học thực hành những kiến thức cơ bản của ngữ pháp văn bản như các phương thức liên kết, cách xây dựng đoạn văn v.v Do vậy, tiếp tục nghiên cứu, tìm hiểu các biện pháp, phương pháp để nâng cao chất lượng dạy học câu tiếng Việt là điều rất cần thiết, có tính thời sự và có ý nghĩa khoa học – sư phạm cao

Demo Version - Select.Pdf SDK

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Phát triển năng lực

sử dụng câu cho sinh viên ngành ngoài sư phạm ở trường Cao đẳng qua dạy học học phần Tiếng Việt thực hành”

2 Lịch sử vấn đề

Phát triển năng lực sử dụng câu trong dạy học Tiếng Việt là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu xem xét theo những hướng khác nhau, xuất phát từ mục đích của việc nghiên cứu Để thực hiện luận văn, chúng tôi tiến hành khảo sát một số công trình tiêu biểu có liên quan đến dạy học Tiếng Việt và Tiếng Việt thực hành nói chung cũng như đến phát triển năng lực sử dụng câu nói riêng như sau:

Thứ nhất, những tài liệu cơ bản về phương pháp dạy học Tiếng Việt theo quan điểm giao tiếp

Phương pháp dạy học Tiếng Việt [1] là công trình của nhóm tác giả Lê A,

Nguyễn Quang Ninh, Bùi Minh Toán, ra đời trong bối cảnh môn PPDH Tiếng Việt còn mới mẻ và cho đến nay, đây vẫn là giáo trình duy nhất về PPDH Tiếng Việt ở bậc THPT Sách gồm hai nội dung lớn: 1) Những vấn đề chung về PPDH Tiếng Việt và 2) PPDH các hợp phần Tiếng Việt ở trung học phổ thông Khi xác lập các nguyên tắc đặc thù của PPDH Tiếng Việt, các tác giả chú ý nhấn mạnh đến nguyên tắc hướng vào hoạt động giao tiếp như định hướng quan trọng cho việc dạy tiếng Việt ở trường trung học phổ thông; đồng thời đưa ra một số phương hướng để hướng dạy học vào hoạt động giao tiếp như: đặt ngôn ngữ cần tìm hiểu vào hệ thống hành chức của nó, tìm mọi cách hướng HS vào hoạt động nói năng… Từ việc xác định nguyên tắc trên, các tác giả đề cập đến phương pháp giao tiếp ở khía cạnh khái niệm, các bước tiến hành khi dạy học… Từ cơ sở lí luận đó, khi đề xuất các phương pháp dạy các hợp phần Tiếng Việt (lí thuyết chung, từ ngữ, ngữ pháp, phong cách học, làm văn), các tác giả luôn lưu ý người dạy tiếng Việt hướng đến nguyên tắc hoạt động giao tiếp để nâng cao năng lực sử dụng ngôn ngữ cho học sinh

Hoạt động giao tiếp với dạy học Tiếng Việt ở tiểu học [15] của hai tác giả

Phan Phương Dung, Đặng Kim Nga là một trong những công trình nghiên cứu chuyên sâu về dạy tiếng Việt theo hướng giao tiếp Nội dung giáo trình được triển khai theo ba chương: 1) Giao tiếp và hoạt động giao tiếp; 2) Từ và câu trong hoạt

Demo Version - Select.Pdf SDK