Dạy học đọc hiểu các văn bản tự sự văn học nước ngoài lớp 12 ở trường trung học phổ thông theo đặc trưng thể loại (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THANH XUÂN DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU CÁC VĂN BẢN TỰ SỰ VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI LỚP 12 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI Chuyên ngành:

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THANH XUÂN

DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU CÁC VĂN BẢN TỰ SỰ VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI LỚP 12

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS NGUYỄN THANH BÌNH

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thanh Xuân

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin chân thành gửi lời tri ân và lòng biết ơn sâu sắc đến TS.Nguyễn Thanh Bình đã tận tình chỉ dạy, hướng dẫn và đóng góp những ý kiến quý báu để tôi hoàn thành luận văn này

Xin gửi lời cảm ơn đến lãnh đạo Trường, Khoa Ngữ văn - Đại học Sư phạm - Đại học Huế, Đại học An Giang đã tạo điều kiện cho tôi học tập và thực hiện luận văn

Xin được chân thành cảm ơn tất cả Thầy, Cô, bạn bè, đồng nghiệp và học sinh - những người luôn động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn

An Giang, ngày tháng năm 2017 Tác giả: Nguyễn Thanh Xuân

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề 8

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 12

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 13

5 Phương pháp nghiên cứu 13

6 Đóng góp của luận văn 14

7 Kết cấu của luận văn 14

NỘI DUNG 15

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 15

1.1 Về khái niệm thể loại và văn bản tự sự trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông 15

1.1.1 Thể loại văn học 15

1.1.2 Văn bản tự sự 16

1.2 Vấn đề dạy học đọc - hiểu văn bản tự sự trong chương Trung học phổ thông 20

1.2.1 Quan niệm về dạy học đọc - hiểu văn bản văn học trong dạy học Ngữ văn 20

1.2.2 Dạy học đọc - hiểu văn bản tự sự văn học nước ngoài lớp 12 ở trường Trung học phổ thông theo đặc trưng thể loại 22

1.3 Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi học sinh trung học phổ thông với việc tiếp nhận các văn bản văn học nước ngoài 26

1.4 Phân tích nội dung dạy học về văn bản tự sự văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12 ở trường Trung học phổ thông 26

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.5 Thực trạng dạy học đọc - hiểu các văn bản tự sự văn học nước ngoài trong chương

trình Ngữ văn 12 ở trường Trung học phổ thông hiện nay 29

1.5.1 Thực trạng dạy học đọc - hiểu các văn bản tự sự văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn 12 ở trường Trung học phổ thông hiện nay 29

1.5.2 Thực trạng năng lực tiếp nhận các văn bản tự sự văn học nước ngoài của học sinh hiện nay 31

Tiểu kết chương 1 38

Chương 2 CÁCH TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU CÁC VĂN BẢN TỰ SỰ VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI LỚP 12 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI 39

2.1 Định hướng chung 39

2.1.1 Tổ chức dạy học đọc - hiểu văn bản tự sự văn học nước ngoài theo đặc trưng thể loại phải chú trọng sự thể hiện các đặc điểm về thi pháp ở mỗi loại văn bản cụ thể 39

2.1.2 Tổ chức dạy học đọc - hiểu các văn bản tự sự theo đặc trưng thể loại phải đáp ứng việc thực hiện chuẩn kiến thức kĩ năng và mục tiêu cụ thể của mỗi bài học 41

2.1.3 Tổ chức dạy học đọc - hiểu các văn bản tự sự theo đặc trưng thể loại phải đúng định hướng dạy học tích hợp 43

2.1.4 Tổ chức dạy học đọc - hiểu các văn bản tự sự theo đặc trưng thể loại phải hướng đến tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học 49

2.2 Cách thức hướng dẫn, tổ chức học sinh đọc - hiểu các văn bản tự sự lớp 12 ở trường trung học phổ thông theo đặc trưng thể loại 51

2.2.1 Hướng dẫn, tổ chức học sinh đọc diễn cảm 51

2.2.2 Hướng dẫn, tổ chức học sinh phân tích cốt truyện của tác phẩm 52

2.2.3 Hướng dẫn, tổ chức học sinh phân tích kết cấu của tác phẩm 54

2.2.4 Hướng dẫn, tổ chức học sinh phân tích nhân vật theo diễn biến cốt truyện, tức là theo các tình tiết, sự kiện, biến cố đang diễn ra 55

2.2.5 Hướng dẫn, tổ chức học sinh phân tích ngôn ngữ của tác phẩm 56

2.2.6 Hướng dẫn, tổ chức học sinh phân tích thời gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật của tác phẩm 58

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.2.7 Sử dụng phối hợp các biện pháp dạy học để dạy học đọc - hiểu các văn bản tự sự

lớp 12 theo đặc trưng thể loại 59

Tiểu kết chương 2 66

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 67

3.1 Mục tiêu thực nghiệm 67

3.2 Nội dung - Yêu cầu thực nghiệm 67

3.2.1 Nội dung thực nghiệm 67

3.2.2 Yêu cầu thực nghiệm 69

3.3 Đối tượng - Thời gian thực nghiệm 69

3.3.1 Đối tượng thực nghiệm 69

3.3.2 Thời gian thực nghiệm 70

3.4 Triển khai thực nghiệm 71

3.4.1 Cách thức thực nghiệm 71

3.4.2 Các bước tiến hành thực nghiệm 71

3.5 Đánh giá thực nghiệm 72

3.5.1 Tiêu chí đánh giá 72

3.5.2 Hình thức đánh giá 73

3.5.3 Phân tích kết quả thực nghiệm 74

3.6 Kết luận chung về thực nghiệm và bài học kinh nghiệm 86

3.6.1 Kết luận chung về thực nghiệm 86

3.6.2 Ý nghĩa phương pháp và bài học kinh nghiệm 87

Tiểu kết chương 3 88

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH

Trang

BẢNG

Bảng 1.1 Thống kê văn bản tự sự văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn lớp

12 (Ban cơ bản) 27

Bảng 1.2 Thống kê kết quả kháo sát học sinh 35

Bảng 3.1 Tần số các loại điểm của lớp ĐC và lớp TN 84

Bảng 3.2 Bảng xếp loại HS lớp ĐC và lớp TN 85

Bảng 3.3 Điểm trung bình và độ lệch chuẩn của lớp ĐC và lớp TN 85

Bảng 3.4 Hệ số kiểm định mức ý nghĩa của sự khác biệt giữa lớp ĐC và lớp TN 86

HÌNH Hình 1.1 Mẫu giấy tư duy về sơ đồ câu chuyện 25

Hình 3.1 Biểu đồ so sánh tần số phân bố điểm lớp ĐC và lớp TN 84

Hình 3.2 Biểu đồ so sánh tỷ lệ % xếp loại HS của lớp ĐC và lớp TN 85

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong xu thế hội nhập, đất nước ta đang ngày càng thay da đổi thịt và phát triển hơn trên nhiều phương diện của đời sống Từ đó, xã hội lại càng đòi hỏi nhiều ở thế hệ trẻ Họ phải là những con người mới đáp ứng được những nhu cầu mới phù hợp với thời đại Chính vì thế, nền giáo dục nước ta cũng đang ráo riết trở mình và đã bước sang những bước chuyển mới về mọi mặt (mục tiêu, nội dung, chương trình, kiểm tra, đánh giá…) Đặc biệt, sự đổi mới về phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra, đánh giá

ngày càng được chú trọng và quan tâm nhiều hơn Trong “Tài liệu tập huấn dạy học và

kiểm tra, đánh giá ở trường THCS, THPT theo định hướng phát triển năng lực học sinh”, người viết khẳng định “giáo dục phổ thông ở nước ta đang thực hiện bước chuyển từ CTGD tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái

gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển từ PPDH theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành năng lực và phẩm chất” Để đạt được những

điều trên, người dạy cần chú trọng hơn trong việc thay đổi phương pháp dạy học một cách hiện đại, có hướng đi đúng đắn trong việc tổ chức các hoạt động dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học và giáo dục

Hơn nữa, hiện nay việc nâng cao chất lượng dạy học ở các bậc THPT đang là vấn đề bức thiết của nhà trường và xã hội Với mục đích xây dựng và đào tạo ra những con người toàn diện về mọi mặt, có lí tưởng, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc, có năng lực tiếp thu văn hóa nhân loạt thì môn văn học cũng như các môn học khác trong nhà trường có vai trò hết sức quan trọng, tạo nên những thế hệ phát triển hoàn thiện phục vụ yêu cầu mới

Và hiện nay, trong chương trình ngữ văn THPT không chỉ có những tác phẩm văn học Việt Nam mà những tác phẩm văn học nước ngoài cũng được đưa vào giảng dạy từ rất lâu trong đó số lượng các văn bản tự sự chiếm số lượng đáng kể Việc đưa những tác

Demo Version - Select.Pdf SDK

sinh tiếp xúc với nhiều thể loại văn học ở những quốc gia khác nhau để các em có cái nhìn đa dạng về những tác phẩm văn học trong và ngoài nước Từ đó, góp phần bồi dưỡng đời sống tinh thần cho học sinh, trang bị đầy đủ kiến thức cho các em vững vàng hơn trong thời kì hội nhập Tuy nhiên, để việc giảng dạy những tác phẩm VHNN hiện nay đáp ứng được những mục tiêu như trên là điều vô cùng khó khăn, giáo viên gặp khó khăn lớn nhất về dung lượng của các văn bản tự sự VHNN, về thời lượng tiết dạy, về thái độ của người học, …

Bên cạnh đó, còn khó khăn về bản dịch làm mất đi những đặc trưng nghệ thuật

từ bản gốc, về khoảng cách thời gian, không gian và văn hóa của mỗi quốc gia Cho nên để đáp ứng mục tiêu giảng dạy những VBTS VHNN, đòi hỏi người dạy phải có sự

am hiểu về đặc trưng thể loại, về văn hóa, về bản gốc và phải vận dụng phù hợp các phương pháp dạy học cùng với sự hỗ trợ của các phương tiện dạy học để làm nên một bài dạy có hiệu quả

Trước tình hình đó, người thầy có vai trò vô cùng quan trọng tìm hướng đi phù hợp để đào tạo nên thế hệ đáp ứng nhu cầu mà xã hội mong đợi Qua những bài dạy, giáo viên sẽ trang bị cho người học những năng lực thiết yếu, giúp các em vững vàng hơn trong cuộc sống, trở thành những con người hoàn thiện hơn giúp ích cho bản thân, gia đình và xã hội Đặc biệt là đối với người giáo viên dạy Văn, những người mang

trọng trách cao cả “Văn học là nhân học”, dạy văn chính là dạy người Mỗi một tác

phẩm văn chương là một phần của cuộc đời, là bài học quý báu về cuộc sống Để giúp các em học sinh hiểu được chiều sâu của vấn đề không phải là việc dễ dàng, đối với một VBTS VHNN thì lại càng khó khăn hơn nữa

Với những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Dạy học đọc - hiểu các văn bản tự

sự văn học nước ngoài lớp 12 ở trường trung học phổ thông theo đặc trưng thể loại”

để nghiên cứu nhằm tìm ra những giải pháp hiệu quả trong giảng dạy những văn bản

tự sự VHNN Bản thân tôi là một giáo viên có nhiều tâm huyết dạy học - dạy người, chúng tôi mong muốn sẽ nghiên cứu, tìm mọi phương pháp, cách thức để dạy học đọc

- hiểu theo đặc trưng thể loại tốt hơn phần văn bản tự sự VHNN trong trường phổ thông, nhằm đạt được mục tiêu bộ môn cũng như của ngành

Demo Version - Select.Pdf SDK

2 Lịch sử vấn đề

Nói đến dạy học đọc - hiểu, đây là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và

có rất nhiều những công trình nghiên cứu, những tài liệu, những bài viết đề cập đến vấn đề này Đặc biệt, là thời đại ngày nay, giáo dục có những chuyển biến mới và để chuẩn bị cho quá trình đổi mới chương trình, SGK giáo dục phổ thông sau năm 2015, cần thiết phải đổi mới đồng bộ PPDH và kiểm tra, đánh giá thì vấn đề PPDH càng được chú trọng hơn

Đi vào tìm hiểu và nghiên cứu tài liệu, chúng tôi hệ thống lại một số công trình tiêu biểu nhất về dạy học đọc hiểu theo đặc trưng thể loại bộ phận VHNN như sau:

Công trình Cảm thụ và giảng dạy Văn học nước ngoài của Phùng Văn Tửu, được xuất bản năm 2003 Công trình này được chia làm ba phần với các tiêu đề “Văn học dịch

và phương pháp tiếp cận”, “Luận bàn về một số áng văn hay” và “Để cảm thụ và giảng dạy tốt hơn” Tác giả khẳng định mục đích nghiên cứu của công trình này là “trao đổi kinh nghiệm với các đồng nghiệp đang trực tiếp giảng dạy phần này bên cạnh phần văn học Việt Nam chiếm vị trí chủ đạo”, “đây không phải là một cuốn sách hướng dẫn giảng dạy men theo từng bài trong sách giáo khoa như kiểu sách giáo viên” [28, tr.65] Rõ

ràng, nội dung của công trình hướng tới việc phân tích những khó khăn của người GV trong giảng dạy mảng văn học này và ông đã đưa ra những đề xuất để khắc phục những khó khăn đó Bên cạnh đó, ông còn cho rằng GV phải tìm cách tạo ra những dấu ấn riêng biệt khi dạy các tác phẩm VHNN trong đó có cả VBTS VHNN

Trịnh Thu Hương trong luận văn thạc sĩ Vấn đề tiếp nhận văn học nước ngoài

(2007) đã nghiên cứu cụ thể về tình hình tiếp nhận VHNN của HS ở trường phổ thông

Từ đó có thể vận dụng lí thuyết tiếp nhận để đề xuất hướng tiếp cận tác phẩm VHNN cho GV và HS khi tìm hiểu tác phẩm Trên cơ sở đó, tác giả đã mạnh dạn đi vào thử nghiệm dạy một số tác phẩm VHNN được giới thiệu trong chương trình có vận dụng PPDH tích cực và theo hướng tiếp cận đã đề xuất

Trong luận văn Thạc sĩ Phương pháp dạy học đọc hiểu tác phẩm văn xuôi nước

ngoài sách giáo khoa 11 (2007) của Trương Thị Thùy Linh (K49 Sư phạm Ngữ văn,

Đại học quốc gia Hà Nội), đã chỉ ra trong luận văn những khó khăn và thực trạng khi giảng dạy VBTS VHNN ở trường phổ thông Đồng thời, trong luận văn, người viết

Demo Version - Select.Pdf SDK

đó, tác giả cũng đã thử nghiệm giảng dạy đọc hiểu một số tác phẩm theo ba bước: Bước 1 - GV tìm hiểu về tác giả, tác phẩm, đặt ra câu hỏi có vấn đề giao cho học sinh trước khi lên lớp giảng bài; Bước 2 - Tiến hành giảng dạy theo tiến trình đề ra; Bước 3

- Giao bài luyện tập cho học sinh Nhìn chung, đề tài cũng đã đề ra được phương pháp giảng dạy đọc hiểu cho những tác phẩm VXNN, đồng thời cũng phát huy được tính chủ động cho HS theo hướng tích cực

Trong luận văn Thạc sĩ Thiết kế và sử dụng câu hỏi trong dạy văn học nước

ngoài lớp 11 (2008), Phùng Thị Thanh Hồng nhấn mạnh sự cần thiết của việc thiết kế

và sử dụng câu hỏi trong dạy học VHNN lớp 11 ở trường phổ thông Qua việc thiết kế

hệ thống câu hỏi giúp người thiết kế và sử dụng câu hỏi đạt hiệu quả cao trong dạy học, thu hút HS tham gia tích cực vào bài học Ngoài ra, việc thiết kế câu hỏi còn giúp phát triển kĩ năng phát vấn, sự sáng tạo của HS đối với môn học

Công trình Phương pháp dạy học văn chương theo thể loại của Nguyễn Viết

Chữ xuất bản năm 2008 Trong công trình này, tác giả đã thể hiện những vấn đề chung liên quan đến PPDH tác phẩm văn chương, ông đặt ra nhiều vấn đề để trả lời câu hỏi

“từ đâu đi đến những phương pháp” và biện pháp dạy học, ông cũng đưa ra những

phương pháp, biện pháp cụ thể khi tiến hành dạy tác phẩm văn chương theo thể loại Ở mỗi loại thể như tác phẩm tự sự (tự sự dân gian, tự sự tác giả), tác phẩm trữ tình (trữ tình dân gian, trữ tình cổ trung đại và hiện đại), tác giả đều có thể đề xuất phương pháp

và biện pháp dạy học Bên cạnh đó, tác giả còn định hướng các phương pháp và biện pháp chung dành cho các thể loại VHNN - một bộ phận đặc biệt của chương trình văn học trong nhà trường Ở phần này, ông đặc biệt đưa ra sáu nguyên tắc và bước đầu vận dụng nó vào việc chọn lựa và giảng dạy VHNN trong nhà trường phổ thông và ông

còn cho rằng “Để hỗ trợ cho công việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập VHNN trong

nhà trường, bên cạnh việc xác định về đặc điểm cảm thụ của HS với bản thân tác phẩm, ta có thể coi hoạt động liên môn hỗ trợ cho sự cảm thụ như tranh, ảnh, âm nhạc

có liên quan đến tác phẩm của chính bản thân dân tộc đó đã tiến hành minh họa tác phẩm, chúng ta có thể sử dụng để tham khảo cho người dạy người học, cũng là một yêu cầu quan trọng” [4, tr.183] và các vấn đề dạy học VHNN trong nhà trường hiện

nay khá nan giải “do khối lượng lớn, tư liệu hạn chế, vốn tri thức của giáo viên và học

Demo Version - Select.Pdf SDK