Xây dựng và sử dụng mẫu trong dạy học làm văn nghị luận ở trường THPT (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HOÀNG THỊ NGỌC LINH XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG MẪU TRONG DẠY HỌC LÀM VĂN NGHỊ LUẬN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC THEO

Trang 1

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG THỊ NGỌC LINH

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG MẪU

TRONG DẠY HỌC LÀM VĂN NGHỊ LUẬN

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

HUẾ, 2017

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

i

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG MẪU

TRONG DẠY HỌC LÀM VĂN NGHỊ LUẬN

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học môn Văn - Tiếng Việt

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Người hướng dẫn khoa học

TS TRẦN HỮU PHONG

HUẾ, 2017

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Huế, tháng 10 năm 2017

Tác giả luận văn

Trang 4

iii

Để hoàn thành luận văn này, đầu tiên tôi xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến thầy giáo - Tiến sĩ Trần Hữu Phong đã dành thời gian quý báu tận tình giảng dạy, hướng dẫn và dìu dắt tôi trong suốt quá trình nghiên cứu Tôi cũng xin chân thành cảm ơn đến các giáo sư, tiến

sĩ đã tham gia giảng dạy lớp Cao học Ngữ văn khóa XXIV nói chung, đặc biệt lớp Lý luận và Phương pháp dạy học Văn – Tiếng Việt nói riêng đã tạo mọi điều kiện để tôi học tập, giúp đỡ và thực hiện đề tài nghiên cứu của mình

Nhân đây tôi xin bày tỏ lòng biết ơn của mình đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, khích lệ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn

Huế, tháng 10 năm 2017 Hoàng Thị Ngọc Linh

iii

Trang 5

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các chữ viết tắt 4

MỞ ĐẦU 5

I Lí do chọn đề tài 5

II Lịch sử vấn đề 7

III Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

IV Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và giới hạn của đề tài 9

V Phương pháp nghiên cứu 10

VI Giả thuyết khoa học 11

VII Cấu trúc luận văn 11

NỘI DUNG 12

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 12

1.1 Cơ sở lí luận của đề tài 12

1.1.1 Vấn đề Mẫu trong lí luận dạy học 12

1.1.2 Mẫu và việc rèn luyện theo mẫu trong dạy học phân môn Làm văn 13

1.1.3 Đặc điểm văn nghị luận và vấn đề sử dụng mẫu trong dạy học văn nghị luận 17

1.2 Cơ sở thực tiễn 29

1.2.1 Nội dung dạy học các bài văn nghị luận trong chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn ở THPT 29

1.2.2 Thực trạng sử dụng mẫu trong dạy học làm văn nghị luận ở trường THPT 32

Chương 2 CÁCH THỨC XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG MẪU TRONG DẠY HỌC LÀM VĂN NGHỊ LUẬN Ở TRƯỜNG THPT 39

2.1 Định hướng xây dựng và sử dụng mẫu trong dạy học làm văn nghị luận ở trường THPT 39

2.1.1 Xây dựng và sử dụng mẫu trong dạy học làm văn nghị luận tuân thủ các yêu cầu khoa học và sư phạm 39

Trang 6

2

2.1.2 Xây dựng và sử dụng mẫu trong dạy học làm văn nghị luận theo định

hướng giao tiếp 42

2.2 Cách thức xây dựng và sử dụng mẫu trong dạy học làm văn nghị luận ở trường THPT 46

2.2.1 Cách xây dựng hệ thống mẫu cho quá trình dạy học làm văn nghị luận 46 2.2.2 Cách sử dụng mẫu vào dạy học lý thuyết làm văn 59

2.2.3 Cách sử dụng mẫu vào dạy học thực hành luyện tập làm văn nghị luận 66 Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 74

3.1 Mục đích và yêu cầu của việc thực nghiệm 74

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 74

3.1.2 Yêu cầu của việc thực nghiệm 74

3.2 Tiến trình thực nghiệm 75

3.2.1 Nội dung thực nghiệm 75

3.2.2 Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm 75

3.2.3 Phương pháp thực nghiệm 76

3.2.4 Thiết kế giáo án thực nghiệm 77

3.2.5 Tổ chức thực nghiệm 77

3.2.6 Thiết kế các biểu mẫu 77

3.2.7 Tiến hành thực nghiệm 77

3.2.8 Thu thập kết quả thực nghiệm 78

3.3 Đánh giá kết quả thực nghiệm 80

3.3.1 Đánh giá tiết học thực nghiệm và đối chứng 80

3.3.2 Tổng hợp và nhận xét kết quả học tập của học sinh 80

3.5.3 Tổng hợp và nhận xét về sự hứng thú của học sinh 82

KẾT LUẬN 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 88 PHỤ LỤC

Trang 7

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Trang Bảng

Bảng 1 Thống kê bài học về văn nghị luận trong SGK Ban cơ bản 30

Bảng 2 Thống kê bài học về văn nghị luận trong SGK Bộ Nâng cao 31

Bảng 3 Thống kê kết quả khảo sát ý kiến của giáo viên 34

Bảng 4 Thống kê kết quả khảo sát ý kiến của học sinh 35

Bảng 5 Đối tượng thực nghiệm và tổng thể thống kê 76

Bảng 6 Tổng hợp kết quả bài kiểm tra nhóm lớp TN và ĐC 81

Bảng 7 So sánh kết quả tổng hợp giữa ĐC và TN 81

Bảng 8 Kết quả điều tra sự hứng thú của HS ở nhóm TN và ĐC 83

Bảng 9 Tổng hợp kết quả điều tra hứng thú học tập của học sinh 83

Biểu đồ Biểu đồ 1 So sánh kết quả và mức độ chênh lệch ở các lớp thực nghiệm và

đối chứng 82 Biểu đồ 2 So sánh sự hứng thú của học sinh ở lớp TN và ĐC 84 Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 8

4

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

NLVH : Nghị luận văn học

Trang 9

MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài

1.1 Trong xu hướng chung giáo dục ngày càng gắn chặt với cuộc sống, với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước không chỉ riêng nước ta mà ở hầu hết các nước tiên tiến, vấn đề chất lượng giảng dạy khoa học nhân văn, đặc biệt là môn văn ngày càng trở thành mối quan tâm của các nhà quản lí giáo dục và xã hội Văn chương là loại hình nghệ thuật có từ rất sớm, gắn bó thiết thân với đời sống tinh thần của con người ngay từ thuở xa xưa, là phương tiện giáo dục con người nhạy bén hiệu quả nhất Văn học là môn học bồi dưỡng vốn sống thực tế, vốn tri thức nhiều mặt cho học sinh giúp các em rất nhiều trong giao tiếp xã hội, gia đình, bạn

bè Ở đâu có con người và giáo dục thì ở đó có văn học và nó giúp con người có năng lực cảm thụ, lòng say mê nhiệt tình đem tài trí của mình cống hiến cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc

1.2 Bất cứ bộ môn nào trong nhà trường phổ thông cũng có giá trị trong việc cung cấp kiến thức và hoàn thiện sự phát triển về nhân cách cho học sinh Riêng đối với môn Ngữ văn thì giá trị này có một vị trí hết sức đặc biệt so với

các bộ môn khoa học khác Bởi “Văn học là nhân học”, học văn nhằm hình

thành nhân cách hiểu biết con người, hiểu chính mình, cảm thông chia sẻ với nỗi khổ đau của mình trong đời sống, biết hướng tới cái chân - thiện - mĩ, biết sống một cách chân thật nhân ái và cao thượng Ngữ văn là môn học quan trọng giúp học sinh có kỹ năng giao tiếp ứng xử trong cuộc sống Để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, hứng thú trong học tập của người học, khơi gợi đánh thức niềm đam mê với văn chương, tìm về cội nguồn giá trị đời sống tâm hồn của con

người nhằm nâng cao năng lực học tập Học Ngữ văn giúp học sinh cảm nhận

được cái hay cái đẹp mỗi một tác phẩm, biết cảm thông yêu thương chia sẻ với những số phận, mỗi cuộc đời thông qua trang sách và qua từng tác phẩm là vấn

đề rất cần thiết Như vậy, có thể khẳng định rằng vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học văn nói riêng là một vấn đề bức xúc đang đặt ra cho giáo dục nước ta

Trang 10

6

1.3 Riêng phân môn Làm văn trong chương trình Ngữ văn THPT có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình định hướng, hình thành và phát triển toàn diện

về tư duy sáng tạo và nhân cách của học sinh Làm văn có mục đích rèn luyện các loại văn bản trong cuộc sống, những kiến thức mà các em tiếp nhận trong quá trình học thường được thể hiện rõ qua bài viết của mình Một bài văn hay phải là bài văn truyền đạt đầy đủ ý và tình của người viết đến người đọc Xét trên bình diện kiểu Bài văn nói chung và kiểu bài nghị luận nói riêng đều là sản phẩm tổng hợp tất cả kiến thức trong đời sống cũng như trong học tập Văn nghị luận là dùng lí lẽ của mình để bàn bạc, để thuyết phục người đọc về một vấn đề nào đó, nếu xem ý kiến là

lý thì thái độ là tình Hiểu và nắm vững quá trình phương pháp làm văn sẽ giúp ta

có được một tư duy sắc bén, chuẩn xác, đồng thời có thể trình bày luận điểm một cách sâu sắc, có sức thuyết phục mạnh mẽ

1.4 Xây dựng và sử dụng mẫu trong dạy học làm văn nghị luận chính là khung

thiết kế cơ bản nhất tương ứng với từng kiểu dạng đề làm văn mà HS phải định hình trước khi triển khai thành những dàn ý tương ứng với từng đề văn cụ thể Hơn nữa, qua thực tế giảng dạy và thực nghiệm điều tra, người viết nhận thấy một trong những khó khăn, lúng túng lớn nhất của HS khi viết văn nghị luận không chỉ là làm thế nào để xác định được những ý cơ bản của một đề văn cụ thể mà còn ở chỗ làm thế nào để xác định được một khung ý cho một kiểu dạng đề nhất định Vì vậy, để nâng cao ý thức, hướng các em vào các chuẩn mực, trong việc dạy phân môn làm văn, giáo viên cần quan tâm đến phương pháp rèn luyện theo mẫu Đây là một trong những phương pháp đặc thù trong dạy tiếng Việt và làm văn giúp cho học sinh có thói quen rèn luyện, năng lực sử dụng ngôn ngữ lành mạnh, đúng chuẩn, có văn hóa

Xuất phát từ thực tiễn dạy học Làm văn hiện nay và vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đã trở thành mục tiêu quan trọng được đặt lên hàng đầu Chúng tôi mong muốn đưa phương pháp dạy học theo mẫu vào các giờ làm văn nghị luận để vận dụng các ưu thế của phương pháp này trong việc phát triển năng lực làm văn cho học sinh

Từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn thực hiện đề tài “Xây dựng và sử dụng

mẫu trong dạy học làm văn nghị luận ở trường THPT” với hy vọng đáp ứng phần

Trang 11

nào yêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy, nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn

nói chung và nâng cao chất lượng làm văn nghị luận ở trường THPT nói riêng

II Lịch sử vấn đề

Có thể nói rằng với trường trung học phổ thông, dạy học văn nghị luận có vai trò vô cùng quan trọng Tuy nhiên, nghiên cứu về kĩ năng làm văn nghị luận đặc biệt là cách sử dụng mẫu chưa nhiều Trong quá trình khảo sát, chúng tôi chưa thấy

có công trình nào nghiên cứu việc xây dựng và sử dụng mẫu vào dạy học cho bài văn nghị luận Trong các tài liệu viết về văn nghị luận, nhất là bàn về dạy học văn nghị luận từ trước đến nay thì các nhà nghiên cứu cũng đã đặt ra một số vấn đề liên quan với việc sử dụng mẫu như sử dụng phương pháp trực quan; lựa chọn dẫn chứng; cách mở bài theo lối trực tiếp, gián tiếp Ngoài những tài liệu của Bộ Giáo dục - Đào tạo như Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình, sách giáo khoa lớp 10, 11, 12, về đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn trung học phổ thông đã giới thiệu những định hướng trong quá trình dạy học làm văn nói chung,

văn nghị luận nói riêng và có nhiều tài liệu tham khảo khác Đó là cuốn: Làm văn (NXB Giáo dục – 1987) của hai tác giả Đình Cao và Lê A Kỹ năng làm bài văn

nghị luận phổ thông (NXB Giáo dục – Hà Nội 1985) của Nguyễn Quốc Siêu; Phương pháp làm văn nghị luận của Thẩm Thệ Hà; Rèn luyện kỹ năng làm văn nghị luận (NXB Giáo dục 2002) của Bảo Quyến; Nâng cao kỹ năng làm văn nghị luận

(NXB Giáo dục của nhiều tác giả); hay Cẩm nang làm văn nghị luận trung học của Bùi Thúc Phước Làm văn nghị luận - lý thuyết và thực hành (Hà Thúc Hoan), Kĩ

năng làm văn nghị luận phổ thông (Nguyễn Quốc Siêu), cũng đề cập đến nhiều

nội dung hết sức bổ ích về rèn luyện kỹ năng phân tích đề, lập luận, kỹ năng lập dàn

ý, kỹ năng diễn đạt, liên kết, truyền đạt trực tiếp các khái niệm, phân tích các đoạn mẫu, phương pháp thực hành, phương pháp ra đề, phương pháp chấm, trả bài và một số kỹ năng cần rèn luyện cho học sinh

Một số tài liệu nghiên cứu sâu về làm văn nghị luận như: Kĩ năng làm văn nghị

luận phổ thông, Nâng cao kĩ năng làm bài văn nghị luận, Muốn viết được bài văn hay… lại chủ yếu bàn về các vấn đề lý thuyết làm văn nghị luận hoặc phương pháp

làm bài nghị luận và thực hiện một số kĩ năng khác như: xác định luận điểm bài văn,

Trang 12

8

cách lựa chọn và vận dụng luận cứ, các phương pháp lập luận, sắp xếp cấu trúc lôgích hoặc những yêu cầu của bài văn nghị luận nhưng lại chưa đặt vấn đề về bài tập thực hành theo các phương pháp hay những cách làm ấy Vì vậy, vấn đề đặt ra là cần phải tiếp tục tiếp cận, nghiên cứu một cách toàn diện đối với việc dạy học theo mẫu

Trong hoạt động ngôn ngữ nói chung và dạy học làm văn nói riêng, mọi người đều nhận thấy có những hoạt động nếu không có mẫu thì không thể thực hiện được hoặc nếu có thực hiện được thì kết quả không cao Bởi vậy, việc dùng mẫu để định hướng nhận thức, định hướng kết quả cần đạt được là điều hết sức quan trọng đối với nhà trường phổ thông khi vốn sống của học sinh chưa nhiều thì việc làm theo mẫu là hết sức cần thiết Việc dạy học Làm văn, muốn tạo lập văn bản phải có mẫu

và làm theo mẫu Đó là phương pháp giáo viên đưa ra một mẫu ngôn ngữ rồi chỉ ra những đặc điểm của mẫu và sau đó tổ chức cho học sinh luyện tập theo mẫu

Các công trình nghiên cứu dạy học rèn luyện theo mẫu như các giáo trình

Phương pháp dạy học tiếng Việt của Lê A (chủ biên), Nguyễn Quang Ninh, Bùi

Minh Toán Bản chất của giáo trình này theo các tác giả là “phương pháp mà thầy giáo chọn và giới thiệu các mẫu hoạt động ngôn ngữ rồi hướng dẫn học sinh phân tích để hiểu rồi nắm vững cơ chế của chúng và bắt chước mẫu đó một cách có sáng

tạo vào lời nói của mình” [3, tr 69]; tiểu luận Thử vận dụng mẫu vào việc rèn luyện

năng lực lập luận trong đoạn văn nghị luận cho học sinh THPT qua dạy học làm văn (Đậu Minh Long – ĐHSP Huế 1999); khóa luận Sử dụng phương pháp rèn luyện theo mẫu trong các giờ thực hành tiếng Việt lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh (Cao Thị Gái – ĐHSP Huế 2007); hay luận

văn thạc sĩ Vận dụng phương pháp rèn luyện theo mẫu trong dạy học tiếng việt ở

các trường THCS thuộc quận 6 thành phố Hồ Chí Minh (Bùi Thị Liễu Trang –

Nghệ An, 2014) hay luận văn Rèn luyện kĩ năng lập dàn ý mẫu cho đề văn nghị

luận ở THPT (Đoàn Thị Ngọc Lan – Thành phố Hồ Chí Minh, 2013)… các đề tài

này chỉ đề cập một cách chung chung, đơn tuyến, chứ chưa đưa ra giải pháp cụ thể

và các phương pháp này được sử dụng phổ biến trong dạy học làm văn

Trên đây là một số công trình, tài liệu nghiên cứu về lý thuyết, kỹ năng và các bài thực hành dạy văn bản nghị luận Từ đó có thể thấy vai trò của dạy học theo mẫu, trong

Trang 13

dạy học làm văn đã được xác định đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu việc vận dụng mẫu vào bài văn nghị luận cho HS THPT Đề tài này vẫn là một hướng đi mới, sáng tạo và có giá trị thực tiễn cao, đặc biệt phương pháp rèn luyện theo mẫu chưa được trình bày cụ thể và chưa đưa ra bàn nhiều Vì thế, việc triển khai đề tài:

“Xây dựng và sử dụng mẫu trong dạy học làm văn nghị luận ở trường THPT” cho học

sinh theo chúng tôi vẫn là vấn đề cấp thiết và hoàn toàn mới mẻ

III Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

1 Mục đích

Thấy rõ tầm quan trọng của việc sử dụng mẫu đối với học sinh, đề tài nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn để đưa ra một số biện pháp, đề xuất cách thức sử dụng mẫu nhằm giáo dục kỹ năng viết văn nghị luận cũng như kỹ năng sống cho các em, hướng đến mục tiêu tích hợp kiến thức và qua đó nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn hiện nay lên một bước

2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích nghiên cứu của luận văn, chúng tôi xác định một số nhiệm vụ cần phải thực hiện, cụ thể như sau:

- Nghiên cứu lý thuyết về dạy học văn nghị luận và cách sử dụng mẫu

- Nghiên cứu cơ sở lý thuyết và thực tiễn về dạy học văn nghị luận, cụ thể chương trình làm văn THPT Từ đó rút ra những đánh giá và kết luận sư phạm làm

cơ sở đưa ra những định hướng về sau

- Nghiên cứu và đưa ra những định hướng tổ chức dạy học hướng tới rèn luyện theo mẫu cho học sinh THPT

- Tổ chức dạy học thực nghiệm nhằm triển khai và kiểm tra tính khả thi của đề tài trong thực tiễn

- Thực nghiệm kiểm tra đánh giá để đưa ra kết luận về tính hiệu quả, khả thi, giải pháp mà đề tài đề xuất

IV Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu và giới hạn của đề tài

1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài của chúng tôi lấy việc đề xuất cách thức sử dụng mẫu trong dạy học làm văn nghị luận ở trường THPT làm đối tượng nghiên cứu

Định dạng
Số trang	15
Dung lượng	2,89 MB