Dạy học làm văn tự sự ở trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh (tt)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HOÀNG THỊ CẨM VÂN DẠY HỌC LÀM VĂN TỰ SỰ Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LUẬN VĂN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG THỊ CẨM VÂN

DẠY HỌC LÀM VĂN TỰ SỰ Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO

CHO HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thừa Thiên Huế, 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG THỊ CẨM VÂN

DẠY HỌC LÀM VĂN TỰ SỰ Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO

CHO HỌC SINH

CHUYÊN NGÀNH: LL & PPDH BỘ MÔN VĂN - TIẾNG VIỆT

MÃ SỐ: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS TRẦN VĂN CHUNG

Thừa Thiên Huế, 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu

và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép

sử dụng và chưa được công bố trong bất kì một công trình nghiên cứu nào khác

Huế, tháng 9 năm 2017

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Cẩm Vân

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Đào tạo sau Đại học, Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn- Trường Đại học sư phạm Huế, Ban giám đốc Sở Giáo dục & Đào tạo Quảng Bình, Ban giám hiệu trường THPT Trần Phú đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, thực hiện luận văn tốt nghiệp

Xin gửi lòng biết ơn sâu sắc đến các Thầy, Cô đã giảng dạy, giúp đỡ, dìu dắt tôi trong suốt khóa học vừa qua Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng kính phục và biết ơn sâu sắc đến Thầy giáo, Tiến sĩ Trần Văn Chung - người đã trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn tôi thực hiện luận văn này

Cuối cùng, xin được bày tỏ niềm biết ơn sâu sắc đối với các đồng nghiệp ở trường THPT Trần Phú, các anh chị học viên Cao học khóa 24 cùng tất cả bạn bè và người thân đã luôn sát cánh động viên, nâng đỡ tôi về mọi mặt trong thời gian qua

Xin trân trọng cảm ơn!

Huế, tháng 9 năm 2017 Tác giả luận văn

Hoàng Thị Cẩm Vân

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn Error! Bookmark not defined. Mục lục 1

Danh mục các chữ viết tắt trong luận văn 3

Danh mục các bảng 4

Danh mục các hình vẽ, biểu đồ 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề 8

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 13

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 13

5 Phương pháp nghiên cứu 14

6 Cấu trúc của đề tài 14

NỘI DUNG 15

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC LÀM VĂN TỰ SỰ Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH 15

1.1 Cơ sở lí luận 15

1.1.1 Văn bản tự sự và việc tạo lập văn bản tự sự 15

1.1.2 Sáng tạo và năng lực sáng tạo trong quá trình làm văn 23

1.1.3 Dạy học làm văn tự sự và việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh 31

1.2 Cơ sở thực tiễn 34

1.2.1 Nội dung chương trình dạy học làm văn tự sự ở Trung học phổ thông 34

1.2.2 Thực trạng dạy học làm văn tự sự ở Trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh 36

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2.3 Năng lực sáng tạo trong quá trình làm văn tự sự của học sinh ở Trung

học phổ thông hiện nay 39

Chương 2 ĐỊNH HƯỚNG VÀ BIỆN PHÁP DẠY HỌC LÀM VĂN TỰ SỰ Ở THPT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH 42

2.1 Định hướng chung 42

2.1.1 Đảm bảo tính sinh động, hấp dẫn trong dạy học làm văn tự sự 42

2.1.2 Phù hợp với đặc điểm tâm lí của học sinh Trung học phổ thông 43

2.1.3 Phát huy tính tích cực của học sinh 44

2.2 Biện pháp dạy học làm văn tự sự ở Trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh 44

2.2.1 Vận dụng một số phương pháp và kĩ thuật dạy học vào quá trình dạy học làm văn tự sự ở Trung học phổ thông 44

2.2.2 Xây dựng hệ thống bài tập phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh 59 2.2.3 Tổ chức các hoạt động trải nghiệm gắn với nội dung dạy học làm văn tự sự ở Trung học phổ thông 73

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 80

3.1 Mục đích thực nghiệm 80

3.2.Nội dung thực nghiệm 80

3.2.1.Thiết kế giáo án thực nghiệm 81

3.2.2 Thuyết minh giáo án thực nghiệm 86

3.3 Đối tượng và thời gian thực nghiệm 88

3.4 Quy trình thực nghiệm 89

3.5 Kết quả thực nghiệm 90

3.6 Đánh giá thực nghiệm 92

3.6.1 Đánh giá định tính 92

3.6.2 Đánh giá về định lượng 94

3.7 Kết luận thực nghiệm 96

C KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

PHỤ LỤC P1

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

“Giải quyết vấn đề một cách sáng tạo”

GS.TS : Giáo sư, tiến sĩ

PGS.TS : Phó giáo sư, tiến sĩ

PPDH : Phương pháp dạy học

PTBĐ : Phương thức biểu đạt

THCS : Trung học cơ sở

THPT : Trung học phổ thông

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 1.1 Nội dung dạy học làm văn tự sự ở lớp 10 (Ban cơ bản) 35

Bảng 1.2 Kết quả thăm dò ý kiến giáo viên 37

Bảng 3.1 Các lớp tham gia dạy thực nghiệm và đối chứng 88

Bảng 3.2 Thống kê các điểm số bài kiểm tra của HS lớp ĐC và TN 90

Bảng 3.3 Kết quả làm bài kiểm tra của học sinh lớp ĐC và lớp TN 91

Bảng 3.4 Kết quả làm bài kiểm tra của học sinh lớp ĐC và lớp TN 91

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ

Trang

Hình 2.1 Sơ đồ Dàn ý bài văn tự sự 55 Hình 2.2 Sơ đồ Dàn ý bài văn Người Thầy 57 Hình 2.3 Tóm tắt “Chuyện Chức phán sự đền Tản Viên” theo nhân vật chính 58 Biểu đồ 3.1 So sánh tần suất kết quả kiểm tra của lớp ĐC và TN 91 Biểu đồ 3.2 So sánh % chất lượng bài kiểm tra của lớp ĐC và TN 92

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục là con đường quan trọng nhất để phát triển xã hội một cách bền vững Bởi lẽ, giáo dục không chỉ nhằm nâng cao trình độ kiến thức, kĩ năng, hình thành những phẩm chất và năng lực cho mỗi cá nhân mà còn tạo điều kiện để mỗi cá nhân khẳng định giá trị của bản thân mình Xác định được mục tiêu đó, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo

dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo

hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực” Luật

giáo dục cũng đã nêu rõ nhiệm vụ quan trọng đối với phương pháp giảng dạy phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học…

Để thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, cần có nhận thức đúng về bản chất của đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học và một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học theo hướng này

Trong nhà trường, Ngữ văn là môn học có ý nghĩa rất lớn trong việc phát triển năng lực cho học sinh Theo dự thảo chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015, môn Ngữ văn có vai trò chủ yếu trong việc phát triển các năng lực như: tự học, giải quyết vấn đề và sáng tạo, giao tiếp và thẩm mỹ Trong đó, nếu phân môn Đọc hiểu có ưu thế nổi bật trong việc phát triển năng lực thẩm mĩ, phân môn Tiếng Việt có thế mạnh trong việc phát triển năng lực giao tiếp thì phân môn Làm văn lại có tiềm năng rất lớn trong việc phát triển được năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh Để hướng tới mục tiêu phát triển những năng lực nói chung và năng lực sáng tạo nói riêng, việc dạy học Làm văn trong nhà trường cần phải được đổi mới theo hướng phát huy tính tích cực và

Demo Version - Select.Pdf SDK

sáng tạo của học sinh, gắn nội dung dạy học với những vấn đề của thực tiễn đời sống mà học sinh đang phải đối diện, tạo điều kiện để học sinh có thể mạnh dạn bộc lộ quan điểm, thái độ và những ý tưởng riêng của mình…

Trong số các kiểu bài làm văn ở Trung học phổ thông (THPT), tự sự là kiểu bài có tiềm năng rất lớn trong việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh (HS) Làm văn tự sự là quá trình tái hiện lại một câu chuyện, sự việc không chỉ dựa trên những chất liệu thực tế mà còn phải có khả năng liên tưởng, tượng của người viết Sự kết hợp hài hòa giữa sự thực và hư cấu, giữa quan sát và tưởng tượng làm cho bất kì tác phẩm tự sự nào cũng “vừa quen vừa lạ” Tuy nhiên, trên thực tế, ta thấy dạy học làm văn tự sự vẫn chưa đạt được kết quả như mong đợi bởi nội dung dạy học lí thuyết còn nặng nề và nội dung dạy học thực hành chưa tạo được hứng thú cho học sinh Cũng bởi vì thế, nhiều HS THPT hiện nay viết văn tự sự một cách máy móc, rập khuôn, thiếu sáng tạo Trong khi đó, việc nghiên cứu, vận dụng những thành tựu nghiên cứu về sáng tạo và phát triển năng lực sáng tạo cho HS trong dạy học làm văn vẫn chưa được quan tâm một cách đầy đủ, nếu không muốn nói là còn sơ sài

Từ những thành tựu nghiên cứu về sáng tạo và thực trạng dạy học Làm văn ở THPT, chúng tôi cho rằng, dạy học làm văn tự sự theo hướng phát triển năng lực sáng tạo không chỉ đáp ứng được mục tiêu phát triển năng lực của người học mà còn góp phần phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập Cũng theo hướng dạy học này, quá trình dạy học làm văn không còn trở nên nặng nề, áp đặt mà nó sẽ là một quá trình sáng tạo dựa trên sự gợi dẫn, định hướng của giáo viên; mỗi bài văn của học sinh là sản phẩm của tư duy sáng tạo, là sự kết hợp giữa vốn sống với khả năng liên tưởng, tưởng tượng của mỗi cá nhân

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Dạy học làm

văn tự sự ở Trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh”

Demo Version - Select.Pdf SDK

8

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu về sáng tạo và phát triển năng lực sáng tạo

Sáng tạo là một vấn đề có liên đới đến nhiều lĩnh vực khác nhau trong đời sống Cũng chính vì thế mà nó được nghiên cứu ở nhiều cấp độ và phương diện khác nhau Các nhà nghiên cứu nước ngoài đã xem sáng tạo là một vấn đề cần được nghiên cứu từ rất sớm Papp (thế kỉ 2) được xem là người đặt nền móng chính thức cho khoa học sáng tạo (Heuristics) với những tìm hiểu đầu tiên về các phương pháp, quy tắc làm sáng chế, phát minh trong lĩnh vực khoa học, kĩ thuật, văn hoá, nghệ thuật

Tuy nhiên, phải đến cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, việc nghiên cứu về sáng tạo mới bắt đầu được nghiên cứu một cách toàn diện dựa trên những thành tựu của các cách mạng khoa học - kĩ thuật trên thế giới Thành tựu nghiên cứu về sáng tạo nổi bật nhất là sự thay đổi quan niệm về sáng tạo Nó không phải là một phép màu của thượng đế ban tặng cho một vài người mà “sáng tạo hay khả năng sáng tạo có ở tất cả mọi người, kể cả những người bình thường nhất” [57] Cùng với việc thay đổi quan niệm, những yếu tố có liên quan đến hoạt động sáng tạo như liên tưởng, tưởng tượng, tính ỳ tâm lí, sự thăng hoa, cũng được quan tâm và phân tích khá chi tiết

Việc nghiên cứu về sáng tạo bắt đầu được triển khai một cách rộng rãi ở các nước như Mĩ, Liên Xô (cũ), Tiệp Khắc (cũ), Ở Liên Xô (cũ), Genrich Sanfovich Altshuller (1926 - 1998) cùng với những cộng sự, đã dày công tổng hợp nhiều khoa học để dựng xây nên lí thuyết giải các bài toán sáng chế, được gọi là Triz “Cho đến thời điểm hiện nay, Triz là lí thuyết lớn với hệ thống công

cụ hoàn chỉnh nhất trong khoa học sáng tạo Có thể nhấn mạnh đến lí thuyết này với 9 quy luật phát triển hệ thống kĩ thuật, 40 nguyên tắc sáng tạo cơ bản để giải quyết mâu thuẫn kĩ thuật, 76 chuẩn dung để giải các bài toán sáng chế” [57] Các nhà khoa học ở Mĩ, Anh, Đức đã tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về sáng tạo cũng như các phương pháp sáng tạo Từ đây, hàng loạt phương pháp sáng tạo được đề

xuất như phương pháp công não, phương pháp phân tích hình thái,phương pháp

tư duy theo chiều ngang, phương pháp sáu chiếc mũ tư duy… Có thể nói, sáng

tạo và các phương pháp sáng tạo đã được các nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm từ rất sớm và cho đến nay, nó đã được nghiên cứu một cách khá sâu sắc và toàn diện

Demo Version - Select.Pdf SDK

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu về sáng tạo và phát triển năng lực sáng tạo cũng đã và đang thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, nhất là những

nhà tâm lí học Các giáo trình Tâm lí học sáng tạo của Phạm Thành Nghị, Huỳnh

Văn Sơn, Đức Uy đã cung cấp cho chúng ta một cái nhìn tổng thể về sáng tạo như: bản chất của sáng tạo, sáng tạo trong các lĩnh vực và trong cuộc sống thường ngày, cơ sở sinh học và xã hội của sáng tạo, sáng tạo trong mối liên hệ với trí thông minh, tư duy và tưởng tượng; nhân cách và động cơ sáng tạo; sáng tạo của tổ chức và việc bồi dưỡng năng lực sáng tạo…Tác giả Phạm Thành Nghị cho rằng, bản chất của sáng tạo có nguồn gốc từ cuộc sống và chịu ảnh hưởng của những kiến thức đã biết, chịu áp lực của môi trường nhân văn Dựa trên những thành tựu nghiên cứu về sáng tạo, tác giả Phạm Thành Nghị đã chỉ ra quy trình sáng tạo gồm các bước: “: chuẩn bị, ấp ủ, thấu hiểu, đánh giá và cụ thể hóa” [52, tr 79] Tác giả cũng khẳng định: “muốn bồi dưỡng năng lực sáng tạo phải tăng cường động cơ sáng tạo ở người học; tạo dựng nền tảng cho hành động lôgic; tạo dựng nền tảng cho hành động trực giác và kích hoạt ý tưởng sáng

tạo[52] Có thể nói, công trình Tâm lí học sáng tạo của Phạm Thành Nghị là đã

làm sáng tỏ nhiều vấn đề trọng yếu của sáng tạo, nhất là biện pháp vĩ mô nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho mỗi cá nhân

Tác giả Huỳnh Văn Sơn trong giáo trình Tâm lí học sáng tạo đã nghiên

cứu sáng tạo với tư cách là đối tượng của Tâm lí học Trong công trình này, tác giả đã làm sáng tỏ các vấn đề như: bản chất của sự sáng tạo trong tâm lí học, các vấn đề tâm lí của hoạt động sáng tạo, nhân cách sáng tạo và sự phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh….Nghiên cứu về bản chất của sáng tạo, Huỳnh Văn Sơn cho rằng: “Sáng tạo là việc tạo ra cái mới ở những mức độ khác nhau/ Cái mới con người tạo ra nhằm để phục vụ cho cuộc sống con người, nhu cầu của xã hội/ Quá trình tạo ra cái mới của sáng tạo có sự tham gia khá đầy đủ của các quá trình tâm lí của cá nhân”[57] Những quan niệm nói trên về bản chất của sáng tạo nhìn chung đều thống nhất với quan niệm của các nhà khoa học trong và ngoài nước ở chỗ cho rằng sáng tạo là tạo ra cái mới ở những mức độ khác nhau nhằm phục vụ cho nhu cầu của cá nhân và xã hội, hoạt động này không tách biệt

mà thường đi kèm với nhiều hoạt động tâm lí khác của con người Từ bản chất

Demo Version - Select.Pdf SDK