Sự chuyển biến của phong trào yêu nước và cách mạng ở các tỉnh cực nam trung bộ (1885 1930 (tt)

Khơi dậy tinh thần yêu nước và cách mạng của nhân dân các tỉnh cực Nam Trung Bộ, góp phần thúc đẩy phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam cuối thế kỷ XIX, 30 năm đầu thế kỷ XX .... Phong

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ HUYỀN TRANG

SỰ CHUYỂN BIẾN CỦA PHONG TRÀO

YÊU NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG

Ở CÁC TỈNH CỰC NAM TRUNG BỘ (1885 - 1930)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SỬ HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Thừa Thiên Huế, năm 2017

Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ HUYỀN TRANG

SỰ CHUYỂN BIẾN CỦA PHONG TRÀO

YÊU NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG

Ở CÁC TỈNH CỰC NAM TRUNG BỘ (1885 - 1930)

Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam

Mã số: 60 22 03 13

LUẬN VĂN THẠC SĨ SỬ HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS CHU ĐÌNH LỘC

Thừa Thiên Huế, năm 2017

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các

số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả Trần Thị Huyền Trang

Demo Version - Select.Pdf SDK

L? i C? m ? n

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 10

5 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 11

6 Đóng góp của luận văn 11

7 Kết cấu của luận văn 12

NỘI DUNG 13

Chương 1 SỰ CHUYỂN BIẾN CỦA PHONG TRÀO YÊU NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG Ở CÁC TỈNH CỰC NAM TRUNG BỘ TỪ Ý THỨC HỆ PHONG KIẾN SANG Ý THỨC HỆ DÂN CHỦ TƯ SẢN (1885 - 1925) 13

1.1 Khái quát điều kiện tự nhiên, dân cư, xã hội và truyền thống yêu nước 13

1.1.1 Điều kiện tự nhiên 13

1.1.2 Dân cư và xã hội 15

1.1.3 Lịch sử hình thành và truyền thống yêu nước 17

1.2 Phong trào yêu nước chống Pháp theo ý thức hệ phong kiến ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ cuối thế kỷ XIX 25

1.3 Sự chuyển biến trong phong trào yêu nước và cách mạng ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ đầu thế kỷ XX đến năm 1925 34

1.3.1 Tình hình thế giới và Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX 34

1.3.2 Sự chuyển biến của phong trào yêu nước từ lập trường phong kiến sang dân chủ tư sản đầu thế kỷ XX 37

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.4 Các phong trào yêu nước và cách mạng theo khuynh hướng dân chủ tư sản ở

cực Nam Trung Bộ 42

1.4.1 Phong trào Duy tân 42

1.4.2 Phong trào đấu tranh của các tầng lớp nhân dân khác 46

1.5 Phong trào đấu tranh của nhân dân các tỉnh cực Nam Trung Bộ (1914 - 1925) 46

Chương 2 SỰ CHUYỂN BIẾN CỦA PHONG TRÀO YÊU NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG Ở CÁC TỈNH CỰC NAM TRUNG BỘ TỪ Ý THỨC HỆ DÂN CHỦ TƯ SẢN SANG Ý THỨC HỆ CÁCH MẠNG VÔ SẢN (1925 - 1930) 49

2.1 Bối cảnh lịch sử 49

2.2 Sự ra đời và hoạt động của tổ chức Tân Việt Cách mạng đảng ở cực Nam Trung Bộ 51

2.3 Quá trình chuyển biến của tổ chức Tân Việt Cách mạng đảng ở cực Nam Trung Bộ từ khuynh hướng dân chủ tư sản sang khuynh hướng vô sản 55

2.3.1 Về tư tưởng 55

2.3.2 Về tổ chức lãnh đạo 57

2.3.3 Về phương thức chuyển biến 59

2.4 Sự ra đời của các tổ chức Đảng Cộng sản ở cực Nam Trung Bộ 60

2.4.1 Ảnh hưởng của các tổ chức cộng sản đến phong trào yêu nước ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ 60

2.4.2 Sự ra đời của các tổ chức Cộng sản ở cực Nam Trung Bộ 62

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM, Ý NGHĨA VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM 67

3.1 Đặc điểm 67

3.1.1 Sự chuyển biến phong trào yêu nước và cách mạng ở cực Nam Trung Bộ có tính kế thừa và phát triển liên tục 67

3.1.2 Sự chuyển biến của phong trào yêu nước và cách mạng ở cực Nam Trung Bộ mang tính tích cực, phù hợp với xu thế của thời đại và những yêu cầu của đất nước 69

3.1.3 Các khuynh hướng cách mạng ở cực Nam Trung Bộ tồn tại song song và liên hệ với nhau, vừa hợp tác vừa đấu tranh 71

3.2 Ý nghĩa 74

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.2.1 Khơi dậy tinh thần yêu nước và cách mạng của nhân dân các tỉnh cực Nam Trung Bộ, góp phần thúc đẩy phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam cuối thế kỷ XIX, 30 năm đầu thế kỷ XX 74 3.2.2 Xuất hiện các hình thức đấu tranh mới, phong phú và đa dạng 76 3.2.3 Sự chuyển biến kịp thời của phong trào yêu nước và cách mạng ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ góp phần thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3-2-1930) 77 3.3 Bài học kinh nghiệm 79 3.3.1 Lựa chọn con đường giải phóng dân tộc theo xu hướng phát triển của thời đại 79 3.3.2 Bài học đấu tranh giữ vững mục tiêu độc lập dân tộc 80 3.3.3 Gắn phong trào yêu nước với cách mạng, giải phóng quê hương trong phong trào cách mạng chung của dân tộc Việt Nam 81

KẾT LUẬN 83 TÀI LIỆU THAM KHẢO 86 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, cực Nam Trung Bộ gồm hai tỉnh là Khánh Hòa và Bình Thuận thuộc Trung Kỳ Đây là vùng đất có vị trí chiến lược quan trọng, nơi giao thoa của nhiều dòng văn hóa, tư tưởng giữa Trung Kỳ và Nam Kỳ, cũng là địa bàn diễn ra nhiều cuộc chiến đấu mở cõi và chống xâm lược trong lịch

sử dân tộc Việt Nam

Tháng 9-1858, Pháp nổ súng ở cửa biển Đà Nẵng, mở đầu quá trình xâm lược Việt Nam Sau khi đánh chiếm Nam Kỳ, Bắc Kỳ, rồi kinh thành Huế thất thủ, quân Pháp tấn công ra các tỉnh cực Nam Trung Bộ Phong trào đấu tranh chống Pháp của nhân dân các tỉnh cực Nam Trung Bộ diễn ra mạnh mẽ, ảnh hưởng bởi những hệ tư tưởng khác nhau, phản ánh quá trình tìm kiếm con đường giải phóng dân tộc ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX Đó là quá trình chuyển biến tư tưởng của các phong trào yêu nước trước vận mệnh chống ngoại xâm, giải phóng dân tộc; Từ phong trào vũ trang chống Pháp do các văn thân, sĩ phu hưởng ứng dụ Cần Vương đến phong trào Duy Tân, chấn hưng đất nước, rồi đến phong trào giải phóng dân tộc theo con đường cách mạng vô sản do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo

Quá trình chuyển biến của phong trào yêu nước và cách mạng ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ vừa chịu ảnh hưởng của phong trào yêu nước, giải phóng dân tộc chung, vừa có những đặc điểm, tính chất riêng và có tác động đến phong trào yêu nước các tỉnh Nam Trung Bộ, cũng như phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX

Cho đến nay, một số công trình nghiên cứu lịch sử Việt Nam thời kỳ cận đại

từ năm 1858 đến năm 1930 như Lịch sử Việt Nam cận đại hay Giáo trình lịch sử Việt Nam cận đại có đề cập đến phong trào yêu nước ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ Song các công trình này chủ yếu đề cập tới phong trào Cần Vương mà chưa làm rõ

sự chuyển biến của các phong trào yêu nước và cách mạng nơi đây Lịch sử Đảng

bộ các tỉnh Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận có đề cập kỹ hơn song cũng chỉ nêu một vài phong trào đấu tranh chống Pháp trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra

Demo Version - Select.Pdf SDK

đời ở các địa phương một cách riêng lẽ mà chưa có đánh giá trong phong trào giải phóng dân tộc chung của cả nước

Vì vậy, việc nghiên cứu sự chuyển biến của phong trào yêu nước và cách mạng ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ (1885 - 1930) là cần thiết, có ý nghĩa khoa học

và thực tiễn

Về khoa học, qua nghiên cứu, đề tài góp phần vào việc tìm hiểu và dựng lại

bức tranh chung về truyền thống đấu tranh cách mạng của nhân dân Việt Nam nói chung, của nhân dân các tỉnh cực Nam Trung Bộ nói riêng ở giai đoạn lịch sử này Kết quả nghiên cứu còn góp phần làm rõ hơn mối quan hệ giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc Việt Nam, vai trò và những đóng góp của nhân dân các tỉnh cực Nam Trung Bộ trong lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam Những bài học kinh nghiệm từ các phong trào yêu nước và cách mạng ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ cuối thế kỷ XIX đến năm 1930 vẫn còn nguyên giá trị khoa học trong nhận thức và hoạch định chính sách bảo vệ đất nước trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế

Về thực tiễn, kết quả nghiên cứu đề tài góp phần tạo ra hiệu ứng tốt về mặt

xã hội, ghi nhận sự cống hiến, hy sinh của nhân dân các tỉnh cực Nam Trung Bộ trong công cuộc chống giặc ngoại xâm, giải phóng dân tộc Từ đó, khơi dậy lòng yêu nước và sự tự tôn dân tộc, góp phần xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay khi vấn

đề chủ quyền lãnh thổ vùng biển đảo của đất nước, cũng là của các tỉnh cực Nam Trung Bộ đang đứng trước những diễn biến phức tạp, khó lường Mặt khác, kết quả nghiên cứu đề tài còn là sản phẩm tinh thần, là nguồn động viên to lớn các tầng lớp nhân dân tham gia tích cực công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước hiện nay

Với những lý do đó, tôi chọn đề tài: “Sự chuyển biến của phong trào yêu

nước và cách mạng ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ (1885 - 1930)” làm đề tài luận

văn thạc sĩ, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Phong trào yêu nước và cách mạng từ cuối thế kỷ XIX đến năm 1930 ở nước

ta nói chung và các tỉnh cực Nam Trung Bộ nói riêng đã được nhiều học giả trong

và ngoài nước nghiên cứu

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trước năm 1945, một số nhà nghiên cứu nước ngoài đã đề cập đến lịch sử vùng đất cực Nam Trung Bộ ở những mức độ, khía cạnh và với những mục đích

khác nhau, như Daufès (E) với Lính bản xứ ở Đông Dương từ khi ra đời đến nay

(La Garde indigène de l' Indochine de sa création à nos jours), J.B Guerlach với

Những cuộc tàn sát năm 1885 (Massacres de 1885) Qua những tác phẩm này, các

học giả đã đề cập một số sự kiện của phong trào Cần Vương ở khu vực Nam Trung

Kỳ, chẳng hạn như về cuộc khởi nghĩa Võ Trứ, Mai Xuân Thưởng và Trịnh Phong,

về phong trào đấu tranh của các dân tộc miền núi đầu thế kỷ XX và phong trào chống thuế 1908 Tuy nhiên, sự đề cập đó còn tản mạn và hạn chế nhiều về nguồn tài liệu tham khảo

Sau Cách mạng tháng Tám (1945), đã có nhiều công trình nghiên cứu lịch sử liên quan đến phong trào chống Pháp của nhân dân các tỉnh cực Nam Trung Bộ từ năm 1885 đến 1945 Có thể kể đến một số tác phẩm tiêu biểu như: Hải Khách với

cuốn Một trang sử cận đại: phong trào chống đi phu nạp thuế ở Trung Kỳ xuất bản năm 1955; Trần Huy Liệu với cuốn Lịch sử 80 năm chống Pháp, Q.1,2 xuất bản năm 1957; Trần Huy Liệu, Văn Tạo, Nguyễn Khắc Đạm với Tài liệu tham khảo lịch

sử cách mạng cận đại Việt Nam, tập I, Phong trào văn thân khởi nghĩa xuất bản

năm 1957; Trần Văn Giàu với cuốn Chống xâm lăng xuất bản năm 2000 Các tác

phẩm trên đã nêu lên một số nét chung về đặc điểm, tính chất và thành phần lãnh đạo phong trào yêu nước chống Pháp những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ

Trong những năm 60, 70 của thế kỷ XX, ở miền Nam có một số tác giả nghiên

cứu lịch sử liên quan đến giai đoạn này, tiêu biểu như Phan Khoang với Việt Nam Pháp

thuộc sử Công trình này đã đề cập đến phong trào Cần Vương, phong trào chống thuế

năm 1908 ở cực Nam Trung Bộ nhưng mức độ hạn chế, chủ yếu tác giả trình bày các cuộc đàn áp của thực dân Pháp đối với phong trào đấu tranh của nhân dân

Bên cạnh những nhà nghiên cứu lịch sử trong nước, gần đây có một số tác giả người nước ngoài nghiên cứu lịch sử các tỉnh cực Nam Trung Bộ giai đoạn cuối thế kỷ XIX Tiêu biểu nhất trong những năm 80 (thế kỷ XX) là nhà sử học người

Pháp Charles Fourniau với một luận án cấp Nhà nước mang tên Những cuộc tiếp

Demo Version - Select.Pdf SDK

xúc Pháp - Việt ở Trung - Bắc Kỳ từ 1885 đến 1896 (Les Contacts Franco

-Vietnamiens en Annam et au Tonkin de 1885 à 1896) Đây được coi là một công trình nghiên cứu khá công phu về phong trào Cần Vương ở Bắc và Trung Kỳ Luận

án đã dành 55 trang viết về phong trào Cần Vương ở Phú Yên và Bình Định, 80 trang đề cập đến phong trào Cần Vương các tỉnh Khánh Hòa và Bình Thuận Dựa chủ yếu vào nguồn tài liệu lưu trữ ở cả Việt Nam và Pháp, công trình này trở thành nguồn tài liệu quan trọng để nhìn nhận, đánh giá về những sự kiện lịch sử liên quan đến phong trào Cần Vương ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ

Ngoài những công trình trên, còn có các sách chuyên khảo đề cập đến lịch sử

các tỉnh cực Nam Trung Bộ như: Nguyễn Đình Tư với sách Non nước Khánh Hòa,

Non nước Bình Thuận Các công trình này đã trình bày về thân thế và sự nghiệp một

số nhân vật điển hình, lãnh đạo các cuộc đấu tranh chống Pháp giai đoạn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX như Trịnh Phong, Trần Đường, Mai Xuân Thưởng ; Quách

Tấn có sách Xứ trầm hương trình bày một số nhân vật, sự kiện chống Pháp ở Khánh

Hòa cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Những công trình nghiên cứu chuyên khảo về phong trào yêu nước chống Pháp ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ chủ yếu được thực hiện sau năm 1975 Trước hết, phải nói đến những bài viết của Giáo sư Đinh Xuân Lâm đăng trên tạp chí

Nghiên cứu lịch sử, như bài "Trung Kỳ - Bắc Kỳ: những năm 1885-1896" Tác giả

đưa ra ý kiến của mình về một số vấn đề trong phong trào Cần Vương, như thời gian bùng nổ và kết thúc phong trào ở từng địa phương cũng như ảnh hưởng của phong trào đối với khu vực và nguyên nhân thất bại của nó ở Nam Trung Kỳ

Từ những năm 90 của thế kỷ XX đến nay có rất nhiều công trình nghiên cứu

về quá trình chuyển biến tư tưởng và phong trào yêu nước, cách mạng ở Việt Nam

như Trần Đình Dương (2002), Sự chuyển biến của phong trào yêu nước và cách

mạng giải phóng dân tộc Việt Nam trong 30 năm đầu thế kỉ XX, đã đề cập đến sự

chuyển biến của phong trào yêu nước và cách mạng từ khuynh hướng dân chủ tư sản sang khuynh hướng vô sản đầu thế kỷ XX của nước ta

Doãn Chính và Phạm Đào Thịnh (đồng chủ biên) (2007) với cuốn Quá trình

chuyển biến tư tưởng chính trị Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX qua các nhân

Demo Version - Select.Pdf SDK

vật tiêu biểu, đã trình bày những nội dung và đặc điểm tư tưởng chính trị Việt Nam

cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX qua các nhà tư tưởng như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Nguyễn An Ninh Bước chuyển biến tư tưởng của các chí sĩ yêu nước có ảnh hưởng nhất định đến con đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc sau này

Đinh Xuân Lâm (Cb) (1997), Đại cương lịch sử Việt Nam tập II; Vũ Huy Phúc, Phạm Quang Trung, Nguyễn Ngọc Cơ (2003), Lịch sử Việt Nam 1858-1896; Tôn Quang Phiệt (1958), Phan Bội Châu và một giai đoạn lịch sử chống Pháp của

nhân dân Việt Nam; Nguyễn Tất Thắng (2002), Trần Quý Cáp và những đóng góp của ông trong phong trào Duy tân đầu thế kỷ XX, in trong cuốn Một số vấn đề Lịch

sử (khoa Lịch sử trường Đại học Sư phạm Huế ấn hành), Nhà xuất bản Thuận Hoá,

Huế; Nguyễn Tất Thắng (2005), Góp phần tìm hiểu về một số đặc điểm của phong

trào yêu nước ở Hà Tĩnh nửa sau thế kỷ XIX, in trong cuốn Một số vấn đề lịch sử,

T.1, Nhà xuất bản Thuận Hoá Đặc biệt tác giả Trương Công Huỳnh Kỳ (2013) với

Phong trào chống Pháp ở Nam Trung Kỳ nửa sau thế kỷ XIX

Một số bài viết cũng đã đề cập đến "đất nước" và "con người" của các tỉnh

cực Nam Trung Bộ trong quá trình hình thành và phát triển, từ các phong trào chống Pháp cuối thế kỷ XIX đến cuộc đấu tranh của các dân tộc miền núi và phong trào yêu nước cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam như: Hội

đồng biên soạn lịch sử Nam Trung Bộ và Viện Lịch sử Đảng (1995), Nam Trung Bộ

kháng chiến 1945-1975; Bộ Tư lệnh Quân khu 5 (1989), Khu 5 - 30 năm chiến tranh giải phóng Các công trình này đã đề cập tới nguyên nhân, diễn biến, đặc

điểm và vai trò của phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ XIX, các nhà lãnh đạo phong trào Duy Tân ở một số địa phương miền Trung, trong đó có các tỉnh

cực Nam Trung Bộ

Ở các tỉnh cực Nam Trung Bộ có một số công trình nghiên cứu, biên soạn dưới sự chỉ đạo của các cấp ủy Đảng, từ Tỉnh ủy đến Huyện ủy như: Ban Thường

vụ Tỉnh ủy Ninh Thuận (1995), Lịch sử Đảng bộ tỉnh Ninh Thuận (1930-1975), Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Khánh Hòa (2001), Lịch sử Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt

Nam tỉnh Khánh Hòa (1930-1975); Ban Chỉ huy quân sự tỉnh Bình Thuận (1992), Bình Thuận - 30 năm chiến tranh giải phóng, tập 2,

Demo Version - Select.Pdf SDK