Kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực của học sinh trong dạy học lịch chủ đề văn hóa việt nam từ thế kỉ x đến thế kỉ XIX ở trường trung học phổ thông (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LƯU THỊ NGỌC MAI KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CHỦ ĐỀ VĂN HÓA VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XIX

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LƯU THỊ NGỌC MAI

KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CHỦ ĐỀ VĂN HÓA VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XIX

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Thừa Thiên Huế, năm 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LƯU THỊ NGỌC MAI

KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CHỦ ĐỀ VĂN HÓA VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XIX

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử

Mã số: 15C061SL057

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS NGUYỄN ĐỨC CƯƠNG

Thừa Thiên Huế, năm 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu đã nêu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng, và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Đồng Nai, tháng 5 năm 2017 Tác giả luận văn

Lưu Thị Ngọc Mai

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cám ơn Ban Giám hiệu, phòng Đào tạo Sau Đại học - Trường ĐHSP Huế; Quý thầy cô trong Khoa Lịch sử, tổ Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử trường Đại học Sư phạm Huế đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Đặc biệt, xin được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc TS Nguyễn Đức Cương - giảng viên Tổ Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử Trường ĐHSP Huế - đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn

Tôi cũng xin cám ơn Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đồng Nai, Ban Giám hiệu

và giáo viên bộ môn Lịch sử các trường THPT trên địa bàn tỉnh Đồng Nai bao gồm: trường THCS-THPT Tây Sơn, trường THPT Phú Ngọc, trường THPT Dân tộc Nội trú Tỉnh , đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn Cuối cùng, xin chân thành cảm ơn gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Mặc dù đã rất cố gắng song do năng lực còn hạn chế, kinh nghiệm nghiên cứu chưa nhiều nên luận văn không tránh khỏi những khiếm khuyết, rất mong nhận được sự góp ý chân tình của quý thầy cô và bạn bè

Đồng Nai, tháng 5 năm 2017

Tác giả luận văn

Lưu Thị Ngọc Mai Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN 5

MỞ ĐẦU 6

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 6

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 8

3 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU 12

4 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 13

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 13

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 13

7 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 14

8 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI 14

9 BỐ CỤC CỦA ĐỀ TÀI 14

NỘI DUNG 16

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 16

1.1 Cơ sở lý luận 16

1.1.1 Khái niệm về kiểm tra, đánh giá 16

1.1.2 Kiểm tra đánh giá quá trình trong dạy học - một hình thức kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực học sinh 19

1.1.3 Khái niệm năng lực, năng lực học sinh, các năng lực chung và năng lực chuyên biệt của môn lịch sử 21

1.1.3.1 Khái niệm năng lực 21

1.1.3.2 Khái niệm năng lực học sinh 22

1.1.3.3 Kiểm tra đánh giá theo năng lực, sự khác biệt giữa kiểm tra đánh giá theo năng lực với kiểm tra đánh giá theo chuẩn kiến thức, kĩ năng 24

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.1.3.4 Hệ thống năng lực chung và năng lực chuyên biệt của môn Lịch sử

cấp Trung học phổ thông 26

1.1.4 Dạy học lịch sử theo chủ đề 30

1.1.4.1.Khái niệm dạy học theo chủ đề 30

1.1.4.2 Đặc trưng của dạy học lịch sử theo chủ đề 30

1.1.4.3 Các bước xây dựng chủ đề dạy học 31

1.1.5 Mối quan hệ giữa kiểm tra đánh giá với phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử chủ đề ở trường Trung học phổ thông 33

1.1.6 Mục đích, ý nghĩa của việc kiểm tra đánh giá trong dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường Trung học phổ thông 34

1.1.6.1 Mục đích của kiểm tra đánh giá trong dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông 34

1.1.6.2 Ý nghĩa của kiểm tra đánh giá trong dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường Trung học phổ thông 35

1.2 Cơ sở thực tiễn 38

1.2.1 Mục đích điều tra khảo sát 38

1.2.2 Nội dung, kết quả điều tra 39

Chương 2: HỆ THỐNG CÂU HỎI, BÀI TẬP ĐỂ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CHỦ ĐỀ VĂN HÓA VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XIX Ở TRƯỜNGTRUNG HỌC PHỔ THÔNG 42

2.1 Mục tiêu, nội dung cơ bản của chủ đề văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX ở trường Trung học phổ thông……… 42

2.1.1 Nội dung cơ bản của chủ đề Văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X – XIX ở trường Trung học phổ thông 42

2.1.2 Mục tiêu của chương trình lịch sử chủ đề văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX ở trường Trung học phổ thông 47

2.2 Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập kiểm tra đánh giá quá trình theo hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử theo chủ đề văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X-XIX ở trường trung học phổ thông 48

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập để kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường

Trung học phổ thông 48

2.2.1.1 Câu hỏi, bài tập phải phản ánh nội dung cơ bản của bài học 48

2.2.1.2 Câu hỏi, bài tập phải đảm bảo tính vừa sức đối với học sinh 49

2.2.1.3 Thiết kế câu hỏi, bài tập phải đa dạng 50

2.2.1.4 Thiết kế câu hỏi, bài tập phải đảm bảo tính hệ thống 51

2.2.2 Bảng mô tả các mức độ nhận thức 52

2.2.3 Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực học sinh qua chủ đề văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X-XIX (SGK LS lớp 10) 55

Chương 3: PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CHỦ ĐỀ VĂN HÓA VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XIX Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 60

3.1 Những yêu cầu cơ bản của việc kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử chủ đề văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX ở trường THPT 60

3.1.1 Phải đánh giá được các năng lực khác nhau của học sinh 60

3.1.2 Đảm bảo tính khách quan 60

3.1.3 Đảm bảo sự công bằng 61

3.1.4 Đảm bảo tính toàn diện 62

3.1.5 Đảm bảo tính công khai 62

3.1.6 Đảm bảo tính giáo dục 63

3.1.7 Đảm bảo tính phát triển 63

3.1.8 Đảm bảo độ tin cậy và tính giá trị 63

3.1.9 Đảm bảo kết hợp chặt chẽ kiểm tra của giáo viên với tự kiểm tra của học sinh 64

3.1.10 Đảm bảo kết hợp nhiều loại hình, phương pháp kiểm tra đánh giá 65

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.2 Phương pháp kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử chủ đề văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX ở trường

Trung học phổ thông 65

3.2.1 Kiểm tra đánh giá qua quan sát quá trình học tập của học sinh 65

3.2.2 Sử dụng phương pháp vấn đáp để kiểm tra đánh giá các năng lực khác nhau của học sinh trong quá trình học tập 68

3.2.2.1 Kiểm tra đánh giá đầu giờ học 69

3.2.2.2 Kiểm tra đánh giá trong giờ học 70

3.2.2.3 Kiểm tra đánh giá sau giờ học 72

3.2.3 Kiểm tra đánh giá quá trình bằng bài kiểm tra ngắn 74

3.2.4 Kiểm tra đánh giá sản phẩm của học sinh 75

3.2.5 Tổ chức cho học sinh tự đánh giá và đánh giá theo nhóm 79

3.3 Thực nghiệm sư phạm 82

3.3.1 Mục đích tiến hành thực nghiệm sư phạm 82

3.3.2 Phương pháp và kế hoạch thực nghiệm sư phạm 82

3.3.2.1 Lựa chọn đối tượng thực nghiệm sư phạm 82

3.3.2.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm 82

3.3.2.3 Phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm 83

3.3.3 Kết quả thực nghiệm 83

KẾT LUẬN 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 88 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

BT Bài tập

CH Câu hỏi DHLS Dạy học lịch sử

DG Đánh giá

GD Giáo dục GDPT Giáo dục phổ thông

GV Giáo viên

HS Học sinh

KT Kiểm tra KTĐG Kiểm tra đánh giá

LS Lịch sử

NL Năng lực NLHS Năng lực học sinh NXB Nhà xuất bản PPDH Phương pháp dạy PPDHLS Phương pháp dạy học Lịch sử

PT Phổ thông QTDH Qúa trình dạy học SGK Sách giáo khoa THPT Trung học phổ thông TNKQ Trắc nghiệm khách quan TNSP Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học – từ chỗ quan tâm tới việc học sinh học được gì đến chỗ quan tâm tới việc học sinh học được cái gì qua

việc học Để thực hiện được điều đó, cần thực hiện thành công việc chuyển từ

phương pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất, đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, coi trọng kiểm tra đánh giá kết quả học tập với kiểm tra, đánh giá trong quá trình học tập để có tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của hoạt động dạy học và giáo dục Trước bối cảnh

đó, Nghị quyết 29 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI ( 2013) về đổi mới căn bản,toàn diện giáo dục và đào tạo xác định mục tiêu tổng quát của đổi mới là:

“Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn

diện năng lực và phẩm chất người học”[7] Theo đó, Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể sau năm 2015 của Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trương,

chương trình giáo dục cấp tiểu học, trung học cơ sở theo hướng tích hợp, cấp trung học phổ thông (THPT) theo hướng phân hóa sâu và định hướng nghề nghiệp, phù hợp với năng lực cá nhân học sinh Đây cũng là bước đệm quan trọng của Bộ GD &

ĐT nhằm trang bị cho giáo viên những kỹ năng, thao tác, quy trình để giáo viên có thể áp dụng trước vào khâu kiểm tra đánh giá học sinh khi các em tham gia vào một

tiết học theo chủ đề Bên cạnh đó, trong năm 2014, việc triển khai “Hướng dẫn sinh

hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá…” theo

công văn số 5555/ BGDĐT, ngày 18/10/2014 của Bộ giáo dục và Đào tạo, theo đó; mỗi tổ chuyên môn (trong đó có môn Lịch sử) xây dựng ít nhất một học kỳ 02 chủ

đề để giảng dạy thử, dự giờ, phân tích, rút kinh nghiệm…cũng là khởi đầu quan trọng giúp giáo viên có được vốn hiểu biết nhất định về thế nào là xây dựng tiết dạy, bài dạy theo chủ đề trước khi có khung chương trình cụ thể Ở Đồng Nai, các nội

dung trên cũng đã được tổ chức, kèm theo đó là kế hoạch tổ chức Hội thi Sử dụng

Demo Version - Select.Pdf SDK

kiến thức liên môn để giải quyết nội dung bài dạy ở các bộ môn năm 2014(trong đó

có môn lịch sử) cũng là minh chứng cho thấy tình hình ứng dụng dạy học theo chủ đề hiện nay là có cơ sở và được quan tâm nhiều từ các phía ban ngành Để tiếp cận với chương trình sách giáo khoa mới được đổi mới theo hướng dạy học phân hóa, dạy học theo chủ đề nói chung, dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử nói riêng đang từng bước áp dụng ở trường THPT, góp phần thực hiện đổi mới và nâng cao chất lượng bộ môn kích thích người học phát huy được tính tích cực, tự lực, sáng tạo Như vậy, dạy học theo chủ đề có ý nghĩa quan trọng đối với bộ môn lịch sử ở trường THPT Kết thúc chủ đề học sinh thu nhận được hệ thống các khái niệm trong mối liên hệ với nhau giúp các em nắm vững kiến thức cơ bản, chuyên sâu, lôgic một nội dung, một lĩnh vực lịch sử, có một tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ hơn và được tham gia nhiều hơn vào quá trình học tập, rèn luyện các năng lực của bản thân

Trong dạy học truyền thống, kiểm tra, đánh giá được quan niệm là một khâu của quá trình dạy học, là công việc chủ yếu của người thầy, dẫn đến kiểm tra, đánh giá một chiều, chưa hấp dẫn Với cách tiếp cận dạy học mới, vai trò của cả hai chủ thể giáo viên – học sinh trong dạy học và kiểm tra, đánh giá đã thay đổi Kiểm tra, đánh giá được xem trọng như một khâu đột phá để nâng cao chất lượng dạy học, có mối quan hệ, tác động hai chiều với các khâu khác, được tích hợp vào quá trình dạy học như một phương pháp dạy học tích cực

Trong những năm qua, toàn thể giáo viên cả nước đã thực hiện nhiều công việc trong đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá và đã đạt được những thành công bước đầu Đây là những tiền đề vô cùng quan trọng để chúng ta tiến tới việc việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng phát triển năng lực của người học Tuy nhiên, từ thực tế giảng dạy của bản thân cũng như việc đi dự giờ đồng nghiệp tại trường tôi thấy rằng sự sáng tạo trong việc đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh… chưa nhiều Đại đa số giáo viên chưa tìm được “chỗ đứng” của mỗi kĩ thuật dạy học và lo sợ sẽ bị “cháy giáo án” trong tiến trình tổ chức hoạt động dạy học Cũng chính vì thế nên giáo viên

Demo Version - Select.Pdf SDK

chưa giám chủ động trong việc thiết kế tiến trình xây dựng kiến thức phù hợp với các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực Bên cạnh đó các hình thức kiểm tra, đánh giá kết quả của học sinh còn lạc hậu chủ yếu dựa vào khối lượng kiến thức để xếp hạng học sinh mà chưa đánh giá được khả năng vận dụng, sáng tạo, kĩ thuật thực hành và năng lực giải quyết vấn đề của học sinh

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến những hạn chế nói trên nhưng chủ yếu và quan trọng nhất là do nhận thức lí luận của giáo viên về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá còn chưa đầy đủ, nhuần nhuyễn Vì vậy để môn lịch sử phát huy hết vai trò của mình thì bên cạnh đổi mới nội dung, phương pháp dạy học

lịch sử còn phải đổi mới về kiểm tra, đánh giá

Xuất phát từ những yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay, tôi chọn vấn đề:

“Kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực của học sinh trong dạy học lịch chủ đề văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX ở trường trung học phổ thông” làm đề tài luận văn Thạc sỹ chuyên ngành lý luận và phương pháp dạy học

bộ môn lịch sử

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học nói chung và trong dạy học lịch sử qua một chủ đề nói riêng đã được đề cập đến trong nhiều công trình, được xem xét và nghiên cứu với nhiều góc độ khác nhau

Trong giáo trình “đánh giá trong giáo dục” của tác giả Trần Văn Hiếu đề cập

những lí luận chung về kiểm tra, đánh giá trong giáo dục, lí thuyết về các phương pháp và kĩ thuật kiểm tra, đánh giá cơ bản Trên cơ sở đó hướng dẫn soạn thảo và sử dụng các phương pháp kĩ thuật để tổ chức hoạt động kiểm tra, đánh giá trong giáo dục hay hoạt động bộ môn

Tác giả Trần Thi Tuyết Oanh trong cuốn “Đánh giá kết quả học tập” (sách

chuyên khảo) đã cung cấp những lí luận cơ bản về đánh giá kết quả học tập của người học, các nguyên tắc, phương pháp đánh giá, các kĩ thuật xây dựng công cụ đánh giá, đặc biệt là đánh giá ở lĩnh vực nhận thức

Tác giả Lâm Quang Thiệp trong “Đo lường và đánh giá hoạt động học tập

trong nhà trường” đã dành một phần quan trọng đề cập đến đánh giá trong giáo

Demo Version - Select.Pdf SDK