Khái niệm a, Xét ví dụ SGK - 77 b, Nhận xét - Vấn đề nghị luận: Hình ảnh mùa xuân và tình cảm thiết tha của Thanh Hải trong bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ”... HS: Trả lời GV: Nếu như văn bản
Trang 1Ngày soạn: 01/03/2018
Ngày giảng: 05/03/2018
Sinh viên: Nguyễn Thu Huyền
NGHỊ LUẬN VỀ MỘT ĐOẠN THƠ, BÀI THƠ III Mục tiêu bài học
1 Kiến thức
- Hiểu được khái niệm, đặc điểm, mục đích, yêu cầu của bài văn nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ
- Nhận diện được kiểu bài, dạng bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ
2 Kỹ năng
- Phân tích được đặc điểm, dàn ý của một bài văn nghị luận về một đoạn thơ, bài
thơ
- Tạo lập được văn bản nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ
3 Thái độ
- Có ý thức vận dụng kiến thức, kĩ năng nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ trog
việc tiếp nhận và tạo lập văn bản khi giao tiếp
- Bồi dưỡng tình yêu, niềm say mê đối với văn chương, nghệ thuật
=> Phẩm chất, năng lực: Phát triển năng lực tạo lập văn bản nghị luận, năng lực
giao tiếp, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tư duy, năng lực sáng tạo,… Đồng thời bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm, tình yêu văn học, tình yêu cuộc sống
II Chuẩn bị của GV và HS
1 Giáo viên: giáo án tay và giáo án điện tử, sách giáo viên, sách giáo khoa, sách
chuẩn kiến thức kĩ năng – thái độ dành cho HSPT
2 Học sinh: vở ghi, vở soạn
III Tiến trình dạy học
Trang 21 Ổn định lớp, kiểm tra sĩ số
2 Kiểm tra bài cũ
3 Bài mới
HOẠT ĐỘNG 1: HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG
GV tổ chức cho HS chơi trò chơi “Mảnh ghép thần kì”
Cách chơi: GV chuẩn bị một bức tranh có tiêu đề là “Nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ” được che lấp bởi 4 mảnh ghép Tương ứng với mỗi mảnh ghép là một đoạn thơ (trong đó có một mảnh ghép may mắn mà HS không cần phải trả lời câu hỏi) Nhiệm vụ của HS là mở các mảnh ghép và nêu cảm nhận, suy nghĩ của mình
về đoạn thơ đó Sau khi HS mở hết được các mảnh ghép thì GV dẫn dắt HS vào nội dung bài học “Nghị luận về đoạn thơ, bài thơ”
Gv chuẩn bị 3 đoạn thơ:
Nếu là chim, tôi sẽ là loài bồ câu trắng Nếu là hoa, tôi sẽ là một đóa hướng dương Nếu là mây, tôi sẽ là một vầng mây ấm
Là người, tôi sẽ chết cho quê hương
(Tự nguyện - Trương Quốc Khánh)
Dù đục dù trong, con sông vẫn chảy
Dù cao dù thấp, cây lá vẫn xanh
Dù người phàm tục hay kẻ tu hành Vẫn phải sống từ những điều rất nhỏ
(Thơ Tự Sự - Nguyễn Quang Vũ)
Được ai giúp xin đừng quên gửi thưa Một lời đáp là ngàn vàng cao giá Cùng ánh mắt sẽ thay cho tất cả
Trang 3Trước một tấm lòng ta hãy nhớ: Cảm ơn!
(Một lời cảm ơn - Sưu tầm) HOẠT ĐỘNG 2: HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC
*Thao tác 1: Tìm hiểu bài nghị luận
về một doạn thơ, bài thơ
GV: Ở chương trình Ngữ Văn trung học
cơ sở lớp 7, các em đã được học bài
“Tìm hiểu chung về văn nghị luận”
Vậy, em hãy nhắc lại khái niệm văn
nghị luận?
HS: Văn nghị luận là loại văn được viết
ra nhằm xác lập cho người đọc, người
nghe một tư tưởng nào đó đối với các sự
việc, hiện tượng trong đời sống hay
trong văn học bằng các luận điểm, luận
cứ và lập luận
GV: Vấn đề nghị luận của văn bản trên
là gì?
HS: Trả lời
GV: Khi phân tích một văn bản nghệ
thuật thì chúng ta thường tiếp cận ở
những phương diện nào?
I Tìm hiểu bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ
1 Khái niệm
a, Xét ví dụ (SGK - 77)
b, Nhận xét
- Vấn đề nghị luận: Hình ảnh mùa xuân
và tình cảm thiết tha của Thanh Hải trong bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ”
Trang 4HS: Nội dung và nghệ thuật
GV: Văn bản trên đã nêu những luận
điểm, luận cứ gì để làm sáng tỏ nội dung
và nghệ thuật của bài thơ?
HS: Trả lời
GV: Nếu như văn bản tự sự là loại văn
bản chủ yếu thuật lại lại sự việc, văn bản
- Luận điểm, luận cứ:
+ Hình ảnh mùa xuân trong bài thơ của Thanh Hải mang nhiều tầng ý nghĩa
Hình ảnh mùa xuân của thiên nhiên, đất nước trong lao động và chiến đấu
Hình ảnh mùa xuân gắn ước nguyện của nhà thơ
+ Hình ảnh mùa xuân rạo rực của thiên nhiên, đất nước trong cảm xúc thiết tha, trìu mến của nhà thơ
Miêu tả bức tranh của mùa xuân thiên nhiên, đất nước: dòng sông xanh, bông hoa tím biếc, lộc giắt đầy trên lưng,…
Mùa xuân hiện lên trong cảm xúc thiết tha, trìu mến của nhà thơ + Hình ảnh mùa xuân nho nhỏ thể hiện khát vọng dâng hiến, hòa nhập của nhà thơ
Mùa xuân trong thơ Thanh Hải gắn với ý thức sâu sắc về giá trị cuộc đời, về hạnh phúc
Mùa xuân của Thanh Hải hòa nhập với mùa xuân của thiên nhiên đất nước
Trang 5miêu tả chủ yếu tái hiện chân thực các
sự vật, hiện tượng trong đời sống, thì
theo em văn bản nghị luận chú trọng
đến vấn đề gì?
HS: Chú trọng đến việc trình bày những
suy nghĩ, quan điểm, nhận xét, đánh giá
của mình về vấn đề nghị luận
GV: Theo em thế nào là nghị luận về
một đoạn thơ, bài thơ ?
GV: Hãy đọc đoạn văn từ “Bức tranh
xuân của thiên nhiên đến trong mạch
tâm tình” và cho biết để làm nổi bật luận
điểm: “Hình ảnh mùa xuân rạo rực của
thiên nhiên, đất nước trong cảm xúc
thiết tha, trìu mến của nhà thơ” tác giả
đã chú trọng đến những phương diện
nào?
HS: Trả lời
GV: Hiệu quả của việc phân tích các
phương diện ấy như thế nào?
HS: Giúp người đọc hình dung được
một cách chi tiết, cụ thể, rõ ràng về bức
tranh mùa xuân trong thơ Thanh Hải
GV: Yêu cầu đối với việc phân tích nội
dung và nghệ thuật của một đoạn thơ,
- Khái niệm nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ: Là trình bày nhận xét, đánh giá
của mình về nội dung và nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ ấy
2 Yêu cầu
a, Xét ví dụ: (SGK – 78)
b, Nhận xét:
- Hình ảnh: dòng sông xanh, bông hoa tím biếc, lộc giắt đầy trên lưng
- Âm thanh: tiếng chim chiền chiện
- Giọng điệu: thiết tha, trìu mến
Trang 6bài thơ là gì? Tác dụng của những yêu
cầu ấy?
GV: Chỉ ra các phần mở bài, thân bài,
kết bài và nhận xét về bố cục của văn
bản?
HS: Trả lời
GV: Nhận xét về cách diễn đạt trong
văn bản? Cách diễn đạt ấy thể hiện điều
gì?
HS: Trả lời
GV: Theo em, nghị luận về một đoạn
thơ, bài thơ phải đảm bảo những yêu
cầu gì?
HS: Trả lời
*Thao tác 2: Hướng dẫn HS tìm hiểu
Nội dung và nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ phải được thể hiện qua những phương diện: ngôn ngữ, hình ảnh, giọng điệu,… Bài nghị luận cần phân tích các yếu tố ấy để có những nhận xét, đánh giá cụ thể xác đáng
- Bố cục: 3 phần
+ MB: Đoạn 1 (Từ đầu đến thật đáng trân trọng)
+ TB: Đoạn 2,3,4 (Tiếp đến hình ảnh ấy của mùa xuân)
+KB: Đoạn 5 (Còn lại)
Nhận xét: bố cục chặt chẽ, rõ ràng, mạch lạc, giữa các phần có sự liên kết với nhau
- Cách diễn đạt: trong sáng, dễ hiểu, gần gũi, lời văn gợi cảm
-> Hiệu quả: thể hiện sự rung động, chân thành của người viết
- Yêu cầu:
+ Nội dung và nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ phải được thể hiện qua những phương diện: ngôn ngữ, hình ảnh, giọng điệu,… Bài nghị luận cần phân tích các yếu tố ấy để có những nhận xét, đánh giá cụ thể xác đáng
Trang 7cách làm bài nghị luận về một đoạn
thơ, bài thơ
GV: Phát phiếu học tập cho HS theo
từng bàn Yêu cầu HS thảo luận và hoàn
thành phiếu học tập trong thời gian 5
phút
HS: Thảo luận và trình bày
Mẫu phiếu học tập:
Trường:
Lớp:
Bàn số:
PHIẾU HỌC TẬP
1 Chỉ ra yêu cầu trong các đề bài trên?
………
………
………
2 Đọc các kiểu bài phân tích, cảm nhận,
suy nghĩ và không có lệnh người viết
phải chú ý đến điều gì?
………
………
………
+ Bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ cần có bố cục mạch lạc, rõ ràng; có lời văn gợi cảm thể hiện rung động chân thành của người viết
II Cách làm bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ
1 Nhận diện đề bài
a, Ví dụ: Đọc các đề bài sau và trả lời
câu hỏi
Đề 1: Phân tích bài thơ “Đồng chí” của
Chính Hữu?
Đề 2: Cảm nhận về bức tranh đánh cá
trong khổ thơ thứ nhất và thứ hai của bài thơ “Đoàn thuyền đánh cá” của Huy Cận?
Đề 3: Bài thơ “Ánh trăng” của Nguyễn
Duy gợi cho em những suy nghĩ gì?
Đề 4: Hình tượng người chiến sĩ lái xe
trong “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” của Phạm Tiến Duật?
b, Nhận xét
- Các yêu cầu trong đề bài trên:
+ Đề 1: phân tích + Đề 2: cảm nhận + Đề 3: suy nghĩ + Đề 4: không có yêu cầu
Trang 8GV: Giả sử cho một đề bài nghị luận về
một đoạn thơ, bài thơ Để thực hiện
được yêu cầu của đề bài đó trước tiên ta
phải làm gì?
HS: Tìm hiểu đề và tìm ý
GV: Khi tìm hiểu đề và tìm ý chúng ta
cần phải làm như thế nào?
HS: Trả lời
GV: Yêu cầu HS vận dụng bước tìm
hiểu đề và tìm ý vào một đề bài cụ thể
- Đối với các kiểu bài trên, người viết cần phải chú ý đến:
+ Đề 1: phân tích chú ý đến phương pháp
+ Đề 2: cảm nhận -> chú ý đến ấn tượng, cảm nhận của người viết + Đề 3: suy nghĩ nhấn mạnh đến nhận định, phân tích của người làm bài + Đề 4: không có yêu cầu người viết bày tỏ ý kiến của mình về vấn đề được nêu ra
2 Cách làm bài văn
a, Tìm hiểu đề và tìm ý
- Tìm hiểu đề:
+ Xác định yêu cầu của đề?
+ Gạch chân từ khóa + Xác định giới hạn phạm vi nghị luận
- Tìm ý:
+ Đặt ra các câu hỏi có liên quan đến vấn đề nghị luận
Trang 9Đề bài: Hình tượng người chiến sĩ lái xe
trong “Bài thơ về tiểu đội xe không
kính” của Phạm Tiến Duật?
HS: Trả lời
GV: Bố cục một bài văn gồm mấy
phần?
HS: MB, TB, KB
GV: Chia lớp thành 4 nhóm GV cho
các nhóm HS quan sát một dàn ý nghị
luận về một đoạn thơ, bài thơ sau đó yêu
cầu: Cho biết MB, TB, KB thường làm
những nhiệm vụ gì?
Đề bài: Hình tượng người chiến sĩ lái xe
+ Xác định các ý chính cần phải triển khai
GV gợi ý:
- Tìm hiểu đề:
+ Xác định yêu cầu của đề: Người viết bày tỏ ý kiến, suy nghĩ của mình về hình tượng người chiến sĩ lái xe trong “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” của Phạm Tiến Duật?
+ Gạch chân từ khóa: hình tượng người chiến sĩ lái xe
+ Giới hạn phạm vi nghị luận: “Bài thơ
về tiểu đội xe không kính” của Phạm Tiến Duật
- Tìm ý:
+ Bài thơ được sáng tác vào thời gian nào, ở đâu, trong tâm trạng như thế nào? + Hình tượng người chiến sĩ lái xe được thể hiện như thế nào trong bài thơ? + Ý kiến, suy nghĩ của bản thân về hình tượng người chiến sĩ lái xe
b, Lập dàn bài
Trang 10trong “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” của Phạm Tiến Duật?
Dàn ý
1 MB:
- Giới thiệu tác giả Phạm Tiến Duật và tác phẩm “Bài thơ về tiểu đội xe không kính”
- Giới thiệu về vấn đề nghị luận
2 TB:
- Nêu hoàn cảnh sáng tác của bài thơ
- Khái quát chung về giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ
- Phân tích hình tượng người chiến sĩ lái xe:
+ Tư thế hiên ngang
+ Tinh thần lạc quan
+ Thái độ kiên cường trước khó khăn, gian khổ
+ Tinh thần đồng chí, đông đội thắm thiết
+ Lòng yêu nước, ý chí chiến đấu vì độc lập tự do
- Trình bày suy nghĩ, ý kiến của bản thân về hình tượng người chiến sĩ lái xe
3 KB:
Trang 11- Kết luận lại vấn đề nghị luận
- Đánh giá, liên hệ bản thân
HS: Thảo luận, cử đại diện trình bày
GV: nhận xét, đánh giá, chốt ý
GV: Trong dạng bài nghị luận về một
đoạn thơ, bài thơ, sau khi tìm hiểu đề và
tìm ý; lập dàn ý thì đến bước nào?
HS: Trả lời
GV: Khi viết bài thì cần chú ý những
điều gì?
HS: Trả lời
GV: Theo em, bước đọc lại bài viết và
sửa chữa có cần thiết không? Vì sao?
HS: Trả lời
- Mở bài: Giới thiệu đoạn thơ, bài thơ và bước đầu nêu nhận xét, đánh giá của mình
- Thân bài: Lần lượt trình bày những suy nghĩ, đánh giá về nội dung và nghệ thuật của đoạn thơ, bài thơ
- Kết bài: Khái quát giá trị,ý nghĩa của đoạn thơ, bài thơ
c, Viết đoạn văn
Dựa vào dàn bài đã lập, viết bài văn hoàn chỉnh Trong quá trình viết cần phải chú ý đến sự liên kết giữa các phần:
MB, TB, KB Chú ý tới cách dẫn dắt, chuyển tiếp giữa các luận điểm
d, Đọc lại bài viết và sửa chữa
Đọc lại bài để sửa các lỗi diễn đạt, chính
tả (nếu có)
Trang 12*HOẠT ĐỘNG 3: LUYỆN TẬP
1 Bài tập 1: (Bài tập nhận diện) Cho các đề bài sau:
a, Cảm nhận của anh (chị) về bài thơ “Viếng lăng Bác” của Viễn Phương?
b, Suy nghĩ của anh (chị) về nhân vật anh thanh niên trong truyện ngắn “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long?
c, Suy nghĩ của anh (chị) về hiện tượng nhiều bạn trẻ hiện nay thích thể hiện bản thân, khẳng định cái tôi của mình bằng cách chụp ảnh “tự sướng” để đăng lên mạng xã hội?
Trong ba đề bài trên, đâu là đề bài thuộc dạng nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ? Vì sao?
2 Bài tập 2: (Bài tập tạo lập)
Anh (chị) hãy lập dàn ý cho đề bài sau: “ Vẻ đẹp tình đồng chí trong bài thơ Đồng chí của tác giả Chính Hữu” ?
3 Bài tập 3: (Bài tập đánh giá, sửa chữa)
Đọc bài văn dưới đây và cho biết những ưu điểm và hạn chế của bài văn này? Hãy đề xuất một cách viết khác theo ý kiến của anh (chị)?
Đề bài: Phân tích khổ thơ đầu bài thơ Viếng lăng Bác của Viễn Phương.
Bài làm Bác Hồ là vị lãnh tụ vĩ đại, vị cha già đáng kính của cả dân tộc Việt Nam Vì thế,
sự ra đi của Bác là một sự mất mát to lớn của toàn thể dân tộc Đã có rất nhiều vần thơ thể hiện lòng nhớ thương của những người con Việt Nam đối với Bác Tuy là một bài thơ ra đời khá muộn, nhưng "Viếng lăng Bác" của Viễn Phương vẫn để lại trong lòng người đọc những cảm xúc sâu lắng, bởi đó là tình cảm của một người con miền Nam lần đầu được gặp Bác Toàn bài thơ là một lời tâm sự thiết tha, là nỗi lòng thành kính và tha thiết của một người con miền Nam đối với Bác Hồ
Trang 13Bài thơ được mở đầu như một lời thông báo nhưng dạt dào tình cảm:
"Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác"
Từ miền Nam xa xôi, Viễn Phương cùng các chiến sĩ ra thủ đô Hà Nội để thăm lăng Bác.Đây là một cuộc hành hương xa xôi cách trở Khi đến lăng Bác, nhà thơ bồi hồi xúc động Câu thơ thể hiện tình cảm thiết tha của một người con miền Nam qua cách xưng hô gần gũi, mang đậm chất Nam Bộ:"Con-Bác" Đứng từ xa ngắm nhìn lăng Bác, hình ảnh hàng tre bát ngát hiện lên trong màn sương huyền ảo của bầu trời Hà Nội:
“Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát
Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam
Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng”
Hiện lên trong sương khói quảng trường Ba Đình lịch sử là hình ảnh hàng tre xanh bát ngát Hàng loạt các từ láy miêu tả dáng đứng vững vàng của hàng tre trong mưa sa bão táp Ai đã từng một lần vào viếng lăng Bác đều thấy nơi đây hội
tụ hàng trăm loài cây cỏ quý giá cùng biết bao viên đá hoa cương cẩm thạch
Nhưng tác giả lại bị cuốn hút hơn bởi hình ảnh hàng tre..Từ lâu, lũy tre xanh đã trở thành một nét đẹp của làng quê Việt Nam Tre là người bạn thân thiết, luôn giúp đỡ con người trong mọi công việc: "Tre giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín" Nhưng ở đây, hình ảnh hàng tre không chỉ dừng lại ở tầng nghĩa
đó, hàng tre ở đây được so sánh ngầm với con người và đất nước Việt Nam Tre luôn đoàn kết, gắn bó tạo nên một lũy thành kiên cường thách thức gió mưa, giông bão Chính vì vậy, tre là hình ảnh tượng trưng cho tình đoàn kết, cho khí thái hiên ngang, bất khuất và dũng cảm chiến đấu với kẻ thù của người Việt Nam Tre luôn đứng thẳng như con người Việt Nam thà chết chứ không chịu sống quỳ Biểu tượng đẹp đẽ ấy được nhà thơ chọn lọc miêu tả quanh lăng Bác, như cả dân tộc Việt Nam vẫn đang sát cánh bên Bác Hàng tre Việt Nam ấy, phải chăng là hình ảnh của những người con Việt Nam đang quây quần bên vị cha già đáng kính đang
đi vào giấc ngủ an lành? Hình ảnh tượng trưng có ý nghĩa biết bao! Đặc biệt, việc dùng từ “Ôi” là từ cảm thán đứng ở đầu câu , đã biểu hiện sự xúc động pha lẫn niềm tự hào khôn xiết của tác giả Đó là niềm tự hào về con người Việt Nam, dân tộc Việt Nam đầy vĩ đại lớn lao, về Người cha đã làm nên lịch sử của dân tộc
Trang 14Như vậy, với khổ thơ mở đầu bài thơ Viễn Phương đã đưa người đọc đến với những ấn tượng đầu tiên khi vào lăng Bác: đó là hình ảnh hàng tre Ai chưa từng đến thăm lăng Bác cũng cảm nhận được hàng tre ấy qua những dòng thơ đầy xúc cảm gần gũi của nhà thơ Thông qua đó bộc lộ niềm tự hào về người con của dân tộc Việt Nam
*HOẠT ĐỘNG 4: VẬN DỤNG
Cho đoạn văn sau:
Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se
Sương chùng chình qua ngõ
Hình như thu đã về
Sông được lúc dềnh dàng
Chim bắt đầu vội vã
Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu
(Trích Sang thu của Hữu Thỉnh)
Cảm nhận của anh (chị) về bức tranh thiên nhiên trong hai khổ thơ trên Từ đó, hãy liên hệ với một khổ thơ hoặc đoạn thơ khác viết về đề tài mùa thu mà anh (chị) biết
để thấy được điểm tương đồng và khác biệt của các tác giả khi viết về đề tài này?
*HOẠT ĐỘNG 5: TÌM TÒI VÀ MỞ RỘNG
Đề bài: Anh (chị) hãy sưu tầm một số đoạn thơ, bài thơ viết về người lính trong
thời kì kháng chiến chống Pháp Từ đó, nêu cảm nhận của anh (chị) về hình tượng người lính trong giai đoạn văn học này?
Hình thức tổ chức: GV chia lớp thành 4 nhóm Mỗi nhóm HS có thể trình bày sản
phẩm dưới dạng nhiều hình thức khác nhau như: vẽ tranh, làm video, làm tập san,