LUẬN văn LUẬT THƯƠNG mại PHÁP LUẬT về bảo vệ TRẺ EM TRONG LĨNH vực LAO ĐỘNG

Sở lao động có quyền yêu cầu người chủ phải thay đổi hoặc thôi không cho trẻ em từ 12 đến dưới 18 tuổi vào làm những công việc quá sức mình sau khi có sự xem xét của thầy thuốc, Nhà nước

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

Võ Hoàng Yến Lê Thị Cẩm Hằng

MSSV: 5075027

Lớp: Luật thương mại 1 K33

Cần Thơ, tháng 04/2011

LỜI MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay, không chỉ ở Việt Nam mà nhiều nước trên thế giới lao động trẻ

em là một hiện tượng xã hội phổ biến Tuy nhiên, trong số những lao động trẻ em

đó có nhiều em phải lao động nặng nhọc trong điều kiện làm việc độc hại, nguy hiểm và bị bóc lột sức lao động Theo những số liệu mới nhất của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), có ít nhất 218 triệu1 lao động trẻ em trong độ tuổi từ 5 đến

17 tuổi và hầu hết tập trung ở các nước đang phát triển Trẻ em lao động ở nhiều loại hình, lĩnh vực công việc và những mối nguy hại đe doạ lao động trẻ em thay đổi tuỳ thuộc vào loại hình lao động, điều kiện lao động và để lại những hậu quả nghiêm trọng cho sự phát triển bình thường của trẻ

Việt Nam là quốc gia có dân số trẻ với khoảng 31% tổng dân số có độ tuổi từ 0 tuổi đến 17 tuổi, năm 20092 Trong gần hai thập niên qua, tốc độ phát triển kinh tế của Việt Nam tương đối nhanh và ổn định, đi cùng với đó là sự phát triển nhanh chóng của các loại hình kinh tế, đặc biệt là sự ra đời và phát triển mạnh mẽ của khu vực kinh tế tư nhân với các loại hình doanh nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh có quy mô vừa và nhỏ cùng với loại hình kinh tế hộ gia đình đã tạo ra nhiều việc làm mới trong xã hội Tuy nhiên, kéo theo đó là tình trạng sử dụng lao động trẻ em ngày càng phổ biến và trở thành vấn đề quan tâm của toàn

xã hội

Lao động trẻ em ở Việt Nam đang là vấn đề gây bức xúc trong xã hội, đã

và đang nhận được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước Việt Nam Nhà nước đã ban nhiều văn bản pháp luật để bảo vệ trẻ em trên nhiều lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực lao động Tuy nhiên, Bộ luật Lao động hiện hành chỉ đề cập đến người lao động là người chưa thành niên mà chưa có những quy định cụ thể dành riêng cho người lao động là trẻ em Từ đó cho thấy, việc nghiên cứu các quy định của pháp luật về bảo vệ trẻ em trong lĩnh vực lao động là một việc cần thiết, nhằm giải thích, phân tích các quy định của pháp luật một cách thấu đáo Đồng thời, tìm ra những điểm hợp lý và chưa hợp lý của pháp luật lao động hiện hành về lao

động trẻ em Vì những lý do trên, người viết chọn đề tài “Pháp luật về bảo vệ trẻ em trong lĩnh vực lao động” để làm đề tài nghiên cứu

2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu trong phạm vi của pháp luật lao động hiện hành

về lao động dưới 18 tuổi theo Công ước quốc tế và pháp luật lao động Việt Nam

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là tìm hiểu cặn kẽ các quy định của pháp luật có liên quan đến vấn đề bảo vệ trẻ em trong lĩnh vực lao động Qua đó, phân tích đánh giá những điểm phù hợp cũng như chưa phù hợp của các quy định hiện hành Từ đó, đưa ra những đề xuất, giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện hơn nữa những quy định của pháp luật về bảo vệ trẻ em trong lĩnh vực lao động

4 Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu người viết vận dụng có kết hợp các phương pháp: tổng hợp, phân tích, thu thập số liệu, so sánh và đặc biệt là phương pháp phân tích luật để giải quyết các vấn đề được đặt ra một cách tổng quan và toàn diện

5 Kết cấu của đề tài

Ngoài Lời mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Danh mục tài liệu kham khảo,

đề tài được kết cấu gồm hai chương Cụ thể như sau:

- Chương 1: Khái quát chung về lao động trẻ em và những quy định

của pháp luật về lao động trẻ em Trong chương này, người viết nêu một cách khái quát về trẻ em, lao động trẻ em, vai trò của pháp luật lao động đối với lao động trẻ em và những quy định của pháp luật trong việc bảo vệ lao động trẻ em

- Chương 2: Tình hình thực hiện pháp luật lao động về lao động trẻ

em và một số giải pháp Trong chương này, tác giả viết về tình hình thực thi pháp luật lao động đối với lao động trẻ em, một số tồn tại của việc thực thi pháp luật

và đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật lao động về lao động trẻ

em

Do thời gian nghiên cứu có hạn và có phần hạn chế về kiến thức chuyên ngành cũng như kiến thức thực tiễn nên đề tài khó tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được những ý kiến nhận xét, đóng góp quý báu từ quý Thầy, Cô

và các bạn để người viết củng cố và bổ sung thêm kiến thức đồng thời điều chỉnh lại luận văn hoàn chỉnh hơn

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ LAO ĐỘNG TRẺ EM VÀ NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG TRẺ EM



1.1 Khái niệm trẻ em

Trẻ em là một chủ thể đặc biệt trong pháp luật lao động, là đối tượng được xã hội đặc biệt quan tâm trong thời gian qua Khái niệm trẻ em được các quốc gia xây dựng khác nhau, điều đó tùy thuộc vào hoàn cảnh của mỗi quốc gia Trong đó Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em 1989 (sau đây viết tắt là

Công ước về quyền trẻ em 1989) xây dựng một khái niệm chung về trẻ em: “Trẻ

em là mọi người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó qui định tuổi thành niên sớm hơn”3 hay trong Điều 2 Công ước 182 của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) về loại bỏ những hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất

(sau đây viết tắt là Công ước 182) qui định: “vì mục đích của công ước này, thuật

ngữ “trẻ em” sẽ được áp dụng cho tất cả những ai dưới 18 tuổi”

Theo quy định tại Điều 18 Bộ luật Dân sự Việt Nam năm 2005 (sau đây

viết tắt là BLDS 2005) thì: “người chưa đủ mười tám tuổi là người chưa thành

niên” 4 và theo qui định tại Điều 119 của Bộ Luật lao động Việt Nam năm 1994, được sửa đổi, bổ sung năm 2002, 2006, 2007 (viết tắt là Bộ luật Lao động 1994)

thì: “ người lao động chưa thành niên là người lao động dưới 18 tuổi” 5 Từ hai

quy định trên, kết hợp với quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi tại Điều 1 Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em Việt Nam năm 2004 (viết tắt là Luật Bảo

vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em 2004), có thể đưa ra kết luận: theo pháp luật Việt Nam người chưa thành niên là người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi và trẻ em là người dưới 16 tuổi, lao động trẻ em là người lao động dưới 16 tuổi Ngoài ra,

pháp luật lao động quy định: “người lao động là người ít nhất đủ 15 tuổi, có khả

năng lao động và có giao kết hợp đồng lao động”6 và “cấm nhận trẻ em dưới 15

tuổi vào làm việc” 7 Như vậy, pháp luật lao động cho phép sử dụng lao động là

Xem thêm Điều 119 Bộ luật Lao động 1994

6 Xem thêm Điều 6 Bộ luật Lao động 1994

7

Xem thêm Điều 121 của Bộ luật Lao động 1994

trẻ em (15 tuổi) Tuy nhiên, Bộ luật Lao động hiện hành chỉ có những quy định dành riêng cho người lao động chưa thành niên mà chưa có quy định riêng biệt

về người lao động là trẻ em Vì vậy, trong nghiên cứu này, người viết dựa trên các quy định của pháp luật hiện hành về lao động chưa thành niên để phân tích

áp dụng cho người lao động là trẻ em

1.2 Lao động trẻ em – chủ thể lao động đặc biệt

Trẻ em là chủ thể lao động đặc biệt bởi các yếu tố sau:8

- Lao động trẻ em là người chưa đến tuổi trưởng thành, thể lực, trí lực chưa phát triển toàn diện Vì thế khả năng chịu đựng trong điều kiện lao động nguy hiểm, nặng nhọc, độc hại còn kém, các em chưa thể tự bảo vệ được chính mình

- Trẻ em thường chưa có sự định hình về nhân cách, dễ thay đổi và chịu ảnh hưởng của môi trường xung quanh Trong môi trường có những tác động tích cực về giáo dục, người lao động sẽ có nhân cách tốt Ngược lại, làm việc trong một môi trường có những tác nhân tiêu cực, nhân cách của họ rất dễ chuyển biến theo chiều hướng tiêu cực

- Lao động trẻ em là người dễ bị lợi dụng, dễ bị bóc lột vì thiếu kiến thức xã hội, thiếu kinh nghiệm sống, trong những trường hợp đặc biệt, trẻ em cần đến sự giám hộ hoặc đại diện hợp pháp của một người khác để đảm bảo việc tham gia các quan hệ pháp luật, trong đó có quan hệ pháp luật lao động

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến lao động trẻ em

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc trẻ em tham gia lao động như: các quan niệm truyền thống về việc trẻ em nên sớm tham gia lao động để phụ giúp gia đình, nguyên nhân kinh tế, nguyên nhân từ phía các em muốn tham gia lao động để tự kiếm thêm thu nhập phục vụ cho các nhu cầu cá nhân… Tuy nhiên trong mục này, người viết chỉ tập trung phân tích về hai nguyên nhân là có nguồn gốc từ quan niệm truyền thống và do yếu tố kinh tế

1.3.1 Các quan niệm truyền thống

8

Xem thêm “Pháp luật lao động đối với việc bảo vệ quyền lợi của người lao động có hoàn cảnh đặc

biệt”, http://thongtinphapluatdansu.wordpress.com/2008/06/21/2100806/, [truy cập ngày 20/01/2011]

Trong xã hội Việt Nam lâu nay, trẻ em tham gia lao động không phải là hiện tượng mới lạ Ở nông thôn, trẻ em là nguồn lao động quan trọng trong gia đình Các công việc mà các em thường làm như: trông em, lo cơm nước, chăn trâu, cắt cỏ… và tham gia các công việc đồng áng là những công việc thường ngày của trẻ em ở nông thôn Ngoài ra, trẻ em còn là những lao động chính trong những gia đình có nghề phụ Bên cạnh việc trẻ em lao động để phụ giúp gia đình thì lao động được xem là một cách thức giúp các em trưởng thành, vững vàng, có thêm kỹ năng và kiến thức nghề nghiệp, chuẩn bị cho cuộc sống ngày mai Tham gia lao động làm cho các em thêm lòng tin, sự tự trọng và giúp các em thêm hòa nhập, gắn bó với cộng đồng Vì vậy việc trẻ em tham gia lao động từ lâu đã được

coi là một chuẩn mực đạo đức để đánh giá hành vi, nhân cách của các em

1.3.2 Sự phát triển kinh tế

Khi đất nước chuyển sang nền kinh tế thị trường sức lao động trở thành hàng hóa thì trẻ em trở thành mục tiêu bóc lột của những kẻ trục lợi bằng sức lao động của người khác, bởi vì tiền công trả cho lao động trẻ em thấp hơn nhiều so với những người lao động khác Theo Bà Constance Thomas, Giám đốc Chương trình Quốc tế về loại bỏ lao động trẻ em của Tổ chức Lao động Quốc tế, cho biết:

“hầu hết lao động trẻ em có nguyên nhân gốc rễ từ đói nghèo”9 Ở Việt Nam, do hoàn cảnh kinh tế gia đình khó khăn nên ngày càng có nhiều trẻ em ở nông thôn

ra các vùng đô thị kiếm sống bằng nhiều nghề khác nhau mà chủ yếu là ở Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và xu hướng này đang gia tăng trong mỗi năm qua Hầu hết các em kiếm sống với nhiều cách như: làm phụ hồ, làm gạch, khuân vác, bán vé số, hàng rong, bán báo, đánh giầy, lượm nhặt đồ phế liệu…

1.4 Vai trò của pháp luật lao động trong việc bảo vệ lao động trẻ em

Gia đình là yếu tố quan trọng đóng vai trò quyết định đến sự phát triển của trẻ em Trẻ em lớn lên bằng sự yêu thương và đùm bọc của gia đình, nếu gia đình bảo vệ trẻ em bằng tình yêu thương, che chở thì xã hội bảo vệ trẻ em bằng

sự quan tâm của các đoàn thể, tổ chức, bảo vệ trẻ em bằng chính sách pháp luật của Nhà nước

9

Xem thêm “ILO cảnh báo về tình trạng lao động trẻ em”, tinh-trang-lao-dong-tre-em/20105/143305.vov , [truy cập 20-4-2011]

http://vovnews.vn/Home/ILO-canh-bao-ve-1.4.1 Pháp luật lao động là hành lang pháp lý vững chắc bảo vệ trẻ em

trong quan hệ lao động

Bảo vệ người lao động trong đó có lao động trẻ em là một trong những qui tắc cơ bản của pháp luật lao động Tư tưởng bảo vệ người lao động xuất phát

từ quan điểm coi mục tiêu và động lực chính của sự phát triển là vì con người, phát huy nhân tố con người, trong đó trẻ em là mầm non của đất nước, là lực lượng lao động non nớt, các em chưa thể bảo vệ được chính mình Vì thế, đòi hỏi pháp luật phải bảo vệ trẻ em, bảo vệ chủ thể của quan hệ lao động Sự bảo vệ này không chỉ bảo vệ sức lao động mà còn bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của trẻ

em Pháp luật lao động bảo vệ quyền của trẻ em thông qua các qui định về: việc làm, nghề nghiệp, thu nhập, tính mạng, chế độ nghỉ ngơi, nâng cao tay nghề… bằng việc ban hành Bộ luật lao động 1994 với một mục riêng (Mục I Chương IX) qui định đối với lao động chưa thành niên và ban hành các văn bản khác.10

1.4.2 Tạo ra sự công bằng trong việc bảo vệ lao động trẻ em

Đói nghèo và các yếu tố khác đang đẩy nhanh số lượng trẻ em tham gia lao động Sự tăng trưởng kinh tế, hội nhập quốc tế và xu hướng toàn cầu hóa tạo điều kiện cho các công ty, xí nghiệp được thành lập, vì thế sự cạnh tranh thị trường ngày càng gay gắt Lao động là thành phần tăng thêm lợi nhuận mà các công ty, xí nghiệp cần đến nhiều nhất Chính vì điều đó, lao động trẻ em là lực lượng dồi dào và rẻ mà các công ty, xí nghiệp đều hướng tới Với thành phần lao động đông đảo và được trả tiền công rất rẻ, sức lao động của trẻ em bị lạm dụng

và bóc lột không chút sót thương Điều này tạo ra sự bất bình đẳng trong mối quan hệ lao động Vì thế, yêu cầu pháp luật phải bảo vệ trẻ em tạo ra sự công bằng, bình đẳng trong xã hội

Trong thành phần lao động trẻ em, thì thành phần nữ lao động chưa thành niên cũng cần được tạo ra sự công bằng và bình đẳng Lao động nữ chưa thành niên là một thành phần yếu ớt, dễ bị ảnh hưởng bởi môi trường làm việc bị

ô nhiễm, độc hại và những môi trường dễ bị lợi dụng tình dục Vì vậy, pháp luật lao động cần phải đưa ra những qui định nhằm bảo vệ và chăm sóc đối với thành

10

Mặc dù quy định tại Mục I Chương IX Bộ luật Lao động 1994 là quy định dành riêng cho lao động là người chưa thành niên Tuy nhiên, Bộ luật này chấp nhận trẻ em (15 tuổi) cũng được quyền tham gia lao động và pháp luật lao động không quy định như thế nào là lao động trẻ em Do đó, có thể hiểu rằng, các quy định của pháp luật lao động đối với lao động là người chưa thành niên cũng bao hàm trong đó lao động là trẻ em Từ những lý trên, người viết sử dụng các quy định của pháp luật lao động đối với lao động chưa thành niên để phân tích, áp dụng cho lao động là trẻ em

phần lao động nữ là trẻ em Bên cạnh đó, pháp luật lao động cũng tạo ra những qui định nhằm khuyến khích đối với các trẻ em bị khuyết tật khi tham gia quan

hệ lao động

1.4.3 Pháp luật lao động hình thành ý thức xã hội trong việc bảo vệ lao động trẻ em

Pháp luật lao động hình thành trong tiềm thức của mỗi chúng ta ý thức

về việc bảo vệ trẻ em Điều này có nghĩa là không phải chỉ có những nơi nào có trẻ em hoặc tiếp xúc với trẻ em chúng ta mới cần có ý thức bảo vệ trẻ em, mà ý thức này hình thành ngay cả khi chúng ta không tiếp xúc với trẻ em Đó là một trong những vai trò quan trọng của pháp luật Không chỉ có những giá trị đạo đức mới đánh thức lòng trắc ẩn của chúng ta khi nhìn thấy cảnh một trẻ em đang lao động vất vả, hay bị lạm dụng, bóc lột sức lao động, mà pháp luật cũng góp phần đánh thức lòng trắc ẩn đó và hơn nữa nó còn đánh thức sự lên tiếng bảo vệ lẽ phải, bảo vệ trẻ em trong lao động

Với quyền lực của mình, Nhà nước sử dụng pháp luật như là một công

cụ để xác định các tiêu chuẩn lao động nhằm bảo vệ và bảo đảm cho quyền lợi của trẻ em trong quá trình lao động

1.5 Lịch sử qui định của pháp luật lao động về lao động trẻ em

Vấn đề lao động trẻ em cũng được quan tâm, chú ý và đề cập trong nhiều văn bản luật và dưới luật được ban hành từ trước tới nay ở Việt Nam Sắc lệnh số 29/SL ngày 12 tháng 3 năm 1947 của Chủ tịch nước quy định các xưởng kỹ nghệ, hầm mỏ không được mượn (sử dụng) trẻ em dưới 12 tuổi vào làm việc Sở lao động có quyền yêu cầu người chủ phải thay đổi hoặc thôi không cho trẻ em từ

12 đến dưới 18 tuổi vào làm những công việc quá sức mình sau khi có sự xem xét của thầy thuốc, Nhà nước nghiêm cấm trẻ em trai dưới 15 tuổi và phụ nữ ở bất kỳ độ tuổi nào làm những công việc dưới hầm mỏ hoặc công việc độc hại nguy hiểm mà Nhà nước đã quy định; không được sử dụng trẻ em làm ca đêm, thời gian nghỉ đêm của lao động dưới 18 tuổi ít nhất là 11 giờ liên tiếp… đó là những quy định đầu tiên quan trọng của pháp luật Việt Nam, vừa góp phần bảo

vệ người lao động chưa thành niên trong các xí nghiệp thời bấy giờ, vừa là cơ sở

để nhà nước tiếp tục hoàn thiện chế độ này

Những văn bản pháp luật lao động đã ban hành trong những năm qua như Pháp lệnh hợp đồng lao động năm 1990, Pháp lệnh bảo hộ lao động năm

1991 quy định: không được sử dụng lao động dưới 18 tuổi làm những công việc

ảnh hưởng xấu đến thể lực trí lực của họ (Điều 19), Nghị định số 233-HĐBT ngày 22 tháng 6 năm 1990 của Hội đồng Bộ trưởng về việc ban hành quy chế lao động đối với các xí nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, quy định cấm sử dụng người chưa đủ 18 tuổi làm những nghề và công việc độc hại, nặng nhọc, nguy hiểm, đồng thời quy định trách nhiệm của người sử dụng lao động trong quá trình

sử dụng lao động chưa thành niên, nhất là trong lĩnh vực an toàn lao động, vệ sinh lao động, thời gian làm việc và nghỉ ngơi11

Trong giai đoạn này, năm 1990 nước ta đã kí kết và phê chuẩn Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1989 Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 1991 quy định là các quyền của trẻ em phải được tôn trọng và thực hiện Mọi hành vi vi phạm quyền của trẻ em, làm tổn hại đến sự phát triển bình thường của trẻ em đều bị nghiêm trị (Điều 4) Luật phổ cập giáo dục tiểu học năm 1991 quy định các quyền cơ bản của trẻ em được học tập và những biện pháp cụ thể làm cơ sở pháp lý để các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và mọi công dân thực hiện chính sách phổ cập giáo dục tiểu học bắt buộc đối với mọi trẻ em Việt Nam ở độ tuổi từ 6 đến 14 tuổi Đây cũng là một biện pháp cơ bản và quan trọng trong việc xóa bỏ lao động trẻ em

Bộ luật Lao động năm 1994 đến nay đã qua ba lần sửa đổi, bổ sung (2002, 2006, 2007) có những quy định về lao động chưa đủ 18 tuổi (trong các Điều 22, 119, 120 và 122), đặc biệt là liên quan đến nhiều vấn đề xung quanh mối quan hệ xuyên suốt Bộ luật giữa người sử dụng lao động và người lao động, trong đó có người lao động chưa đủ 18 tuổi Cùng với sự ra đời của Bộ luật Lao động là việc ban hành các văn bản dưới luật như: Thông tư liên bộ số 09/TT-LB ngày 13/4/1995 của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội và Bộ Y tế quy định các điều kiện lao động có hại và các công việc cấm sử dụng lao động chưa thành niên, Thông tư số 03/TT-LB ngày 28/01/1994 của Bộ Lao động Thương binh và

Xã hội và Bộ Y tế còn qui định các điều kiện có hại không được sử dụng lao động nữ chưa thành niên, Thông tư số 21/1999/TT-BLĐTBXH ngày 11/9/1999 của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, quy định danh mục nghề, công việc

và các điều kiện được nhận trẻ em chưa đủ 15 tuổi, Nghị định 47/2010/NĐ-CP quy định xử phạt hành chính về hành vi vi phạm pháp luật lao động… đã cụ thể hóa một số quy định của pháp luật lao động về lao động trẻ em nhằm bảo vệ quyền trẻ em trong quan hệ lao động

11

Xem thêm Điều 4 Nghi định 233-HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng về việc ban hành quy chế lao động đối với các xí nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài

Trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến 2007 Việt Nam đã phê chuẩn một số Công ước liên quan đến lao động trẻ em như: năm 2000, phê chuẩn Công ước số 182 của ILO về cấm ngay lập tức và xóa bỏ những hình thức lao động trẻ

em tồi tệ nhất năm 1999; năm 2003, phê chuẩn Công ước 183 quy định về tuổi lao động tối thiểu của ILO năm 1973; năm 2007, phê chuẩn Công ước 29 về lao động cưỡng bức hoặc bắt buộc của ILO năm 1930

1.6 Những quy định của pháp luật về bảo vệ trẻ em trong lĩnh vực lao động

Vấn đề lao động trẻ em cũng được quan tâm, chú ý và đề cập trong nhiều văn bản luật và dưới luật hiện hành của pháp luật Việt Nam nhằm bảo đảm quyền

và lợi ích hợp pháp của của người lao động trong đó có lao động trẻ em

1.6.1 Quy định về độ tuổi lao động tối thiểu

Tùy theo pháp luật của mỗi quốc gia quy định về đội tuổi lao động tối thiểu là khác nhau Theo quy định của Công ước số 138 về Độ tuổi lao động tối thiểu của ILO (gọi tắt là Công ước 138) quy định rằng, tuổi tối thiểu được nhận vào làm việc sẽ không dưới độ tuổi hoàn thành giáo dục bắt buộc và trong bất kỳ trường hợp nào cũng không dưới 15 tuổi (Khoản 3 Điều 2) Phù hợp với quy định của Công ước pháp luật của nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Philipine thì tuổi lao động tối thiểu của trẻ em thường là từ 15 tuổi trở lên Theo pháp luật

Việt Nam tại Điều 6 của Bộ luật Lao động năm 1994: người lao động là người ít

nhất đủ 15 tuổi, có khả năng giao kết hợp đồng lao động So với quy định của

các quốc gia như trên thì mức tuổi tối thiểu để làm việc này là phù hợp với Công ước 138 Sở dĩ, việc quy định độ tuổi lao động tối thiểu là 15 tuổi trở lên theo quy định của pháp luật lao động Việt Nam là vì: quy định này phù hợp với sự phát triển của trẻ em, để trẻ em có thể bước đầu tiếp xúc, làm quen với những công việc nhẹ nhàng mà không ảnh hưởng đến sự phát triển về trí lực và thể lực của trẻ em Đây là độ tuổi tối thiểu để một người có thể có đủ năng lực chủ thể để tham gia quan hệ lao động, có thể tự mình thực hiện các quyền và nghĩa vụ trong lao động Việc quy định này còn căn cứ váo điều kiện kinh tế, xã hội về số lượng

và cơ cấu của lực lượng lao động xã hội, mối quan hệ giữa cung và cầu trên thị trường lao động, cơ cấu và nhu cầu giải quyết việc làm của lao động xã hội Bên cạnh đó, quy định này còn đảm bảo yêu cầu phù hợp với các tiêu chuẩn lao động quốc tế, phù hợp giữa pháp luật quốc gia với pháp luật quốc tế và các nước khác trong khu vực

1.6.2 Qui định về việc làm và học nghề đối với lao động trẻ em

1.6.2.1 Qui định về việc làm

Lao động là hoạt động quan trọng nhất của con người, tạo ra của cải vật

chất và và các giá trị tinh thần của xã hội

Lao động có năng suất, chất lượng và hiệu quả cao là nhân tố quyết định

sự phát triển của đất nước Vì thế, pháp luật lao động luôn có sự bảo vệ quyền và lợi ích của người lao động trong đó có lao động chưa thành niên, tuy nhiên việc bảo vệ quyền lợi của người lao động là không đơn giản nhất là đối với lao động trẻ em Xuất phát từ việc bảo vệ trẻ em trong lĩnh vực lao động, ILO đã thông qua Công ước 182 về loại bỏ những hình thức lao động trẻ em tòi tệ nhất, cụ thể

như: “mọi hình thức nô lệ hay tương tự nô lệ như buôn bán trẻ em, gán nợ, lao

động khổ sai, lao động cưỡng bức, bao gồm tuyển mộ cưỡng bức hoặc bắt buộc trẻ em để phục vụ trong các xung đột vũ trang Sử dụng, dụ dỗ hoặc lôi kéo trẻ

em làm mại dâm, tham gia sản xuất văn hoá phẩm khiêu dâm hoặc biểu diễn khiêu dâm Sử dụng, dụ dỗ hoặc lôi kéo trẻ em tham gia các hoạt động bất hợp pháp, đặc biệt là hoạt động sản xuất và buôn bán các chất ma tuý như đã được xác định trong các điều ước quốc tế có liên quan Sử dụng trẻ em trong những công việc mà tính chất và hoàn cảnh làm việc có thể xâm hại đến sức khoẻ, sự an toàn và đạo đức của trẻ em”12 Công ước này cũng xác định rõ, khi tham gia thì

cơ quan có thẩm quyền của quốc gia phải xác định những nơi tồn tại các công việc nguy hại sau khi tham khảo ý kiến của các tổ chức người lao động và người

sử dụng lao động có liên quan và phải định kỳ xem xét, sửa đổi danh mục các công việc nguy hại khi cần thiết Khuyến nghị 190 của ILO về loại bỏ nhũng hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất, qui định cụ thể những hình thức của công việc nói trên như sau: Công việc khiến trẻ em lâm vào tình trạng dễ bị lạm dụng

về mặt thể chất tâm lý hay tình dục, công việc dưới mặt đất, ở các độ cao nguy hiểm hay trong các khoảng không gian bị tù hãm…

Phù hợp với pháp luật quốc tế một số nước đã quy định các công việc không được sử dụng lao động trẻ em Ví dụ như: Lệnh số 04 của Philipine có hẳn một danh mục nghề nguy hiểm (trong đó có nêu cả điều kiện) cấm sử dụng người lao động dưới 18 tuổi: đánh cá, săn bắt, khai thác gỗ và nghề có liên quan hầm mỏ, người vận hành điều khiển máy, thiết bị nghiền đá, băng tải, máy nén, nồi hơi, bể chứa khí, gas; đốt nhiên liệu; xẻ đá; làm việc dưới mặt đất… Ngoài những ngành

12

Xem thêm Điều 3 Công ước 182

nghề, công việc trên, Luật công số 7610 của Philipine năm 1992 còn quy định thêm về cấm tuyển dụng các em trong việc quảng cáo tiêu thụ rượu bia, nước uống có cồn, thuốc lá và các sản phẩm mang tính bạo lực

So với cách thức quy định của các nước khác, ta thấy việc quy định những ngành nghề, công việc cụ thể cấm sử dụng lao động dưới 18 tuổi của Philipine sẽ rất dễ áp dụng trong thực tế Người sử dụng lao động hoặc những người thực thi pháp luật chỉ cần nhìn vào danh mục đó là sẽ biết công việc mà các em làm có hợp pháp hay không Tuy nhiên, cách thức quy định như vậy cũng cần phải thực hiện thêm hoạt động thường xuyên cập nhật danh mục những ngành nghề, công việc cấm sử dụng lao động dưới 18 tuổi Điều này cũng phù hợp với tinh thần của điểm

3 Điều 4 Công ước số 182 về việc yêu cầu các nước thành viên tham gia Công ước cần định kỳ xem xét và chỉnh sửa về danh mục công việc cấm sử dụng lao động dưới 18 tuổi

Ngoài những quy định trên, pháp luật của một số nước (như Trung Quốc) còn đề cập đến trách nhiệm của cả các tổ chức, cá nhân, cơ quan trong việc để người lao động dưới 18 tuổi bị sử dụng trái phép Theo Điều 12 Luật về cấm lao động trẻ em của Trung Quốc, thì các cơ quan, quan chức quản lý của Nhà nước

sẽ phải chịu hình phạt như kỷ luật, giáng chức; trong trường hợp nặng sẽ bị tước quyền hoặc sa thải; trong trường hợp có liên quan đến tội phạm, họ sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của luật hình sự về tội phạm có liên quan đối với các hành vi: thanh tra mà phát hiện ra việc sử dụng lao động trẻ em, nhưng không cho dừng, khắc phục hoặc xử lý trường hợp đó; cảnh sát phục vụ trong các

cơ quan an ninh công cộng mà có lỗi hoặc vi phạm quy định về việc kiểm soát, xác minh độ tuổi, căn cước của người lao động; quan chức từ các cơ quan có thẩm quyền quản lý các vấn đề thương mại và ngành nghề mà cấp phép cho cá nhân kinh doanh khi thấy rằng họ có sử dụng người vị thành niên dưới 16 tuổi trái phép

Đây là những quy định mới, quy định ngay trong một văn bản luật chuyên ngành cụ thể về trách nhiệm của cá nhân, cơ quan trong việc để xảy ra tình trạng sử dụng lao động trẻ em trái phép Điều đó sẽ giúp cho việc áp dụng dễ dàng, ít phải viện dẫn từ những văn bản khác Ngoài ra, nó cũng giúp nâng cao trách nhiệm của tổ chức, cá nhân, cơ quan trong công tác bảo vệ người lao động dưới 18 tuổi

So với quy định của các quốc gia nói trên quy định của Luật lao động Việt Nam cũng tương tự như pháp luật Philipine Tại Điều 121 Bộ luật Lao động

1994 quy định: nghiêm cấm việc lạm dụng sức lao động của người chưa thành niên vào những cộng việc độc hại, nặng nhọc, nguy hiểm, làm việc quá sức Người sử dụng lao động chỉ được sử dụng các em làm những cộng việc phù hợp với sức khỏe nhằm đảm bảo sự phát triển bình thường về thể lực, trí lực vừa tạo điều kiện để các em học tập, nâng cao hiểu biết nghề nghiệp, ý thức kỉ luật lao động Theo qui định của Thông tư liên bộ số 09/TT-LB ngày 13/4/1995 của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội và Bộ Y tế qui định các điều kiện lao động có hại và các công việc cấm sử dụng lao động chưa thành niên có 13 điều kiện có hại và 81 công việc (Xem phụ lục I) Ngoài ra, theo qui định của Thông tư liên tịch 21/2004/TTLT-BLĐTB&XH-BYT ngày 09/12/2004 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và Bộ Y tế quy định danh mục chỗ làm việc, công việc không được sử dụng lao động dưới 18 tuổi tại các cơ sở dịch vụ lưu trú: khách sạn, nhà khách, nhà nghỉ, nhà trọ, biệt thự kinh doanh du lịch, căn hộ cho thuê và

cơ sở lưu trú khác gồm: quầy bar, lễ tân, bộ phận phục vụ buồng, các công việc bảo vệ

Bên cạnh đó, theo Pháp lệnh phòng, chống mại dâm năm 2003 cũng quy định: không sử dụng người lao động dưới 18 tuổi làm những công việc ảnh hưởng xấu đến sự phát triển thể lực, trí lực và nhân cách của họ Tuy nhiên, so với nội dung danh mục lĩnh vực, ngành nghề, công việc cấm sử dụng lao động dưới 18 tuổi của một số nước trên thì trong pháp luật của Việt Nam còn nhiều lĩnh vực, ngành, nghề chưa được nêu như: sản xuất bia rượu, xà phòng, sản xuất gạch, kính, đồ sứ, vận chuyển chất độc, chất dễ cháy, các công việc liên quan đến các sản phẩm năng lượng từ khí ga, dầu mỏ, dệt, nhuộm, thuộc da, nhặt rác, cưỡi ngựa… điều này cho thấy công tác cập nhật, bổ sung định kỳ vào danh mục cấm lao động trẻ em những ngành, nghề mới còn chưa kịp thời và hầu như từ khi ban hành cho đến nay, danh mục đó chưa được bổ sung, sửa đổi Không có văn bản điều chỉnh cụ thể cho lao động trẻ em làm việc ở những khu vực như: khu vực phi kết cấu13, khu vực nông thôn Đây là những khu vực sử dụng nhiều lao động trẻ em

hoặc có thuê một ít lao động bên ngoài, lao động ít qua đào tạo chính quy, vốn ít (xem thêm “Lao động

khu vực phi kết cấu rất cần nghiệp đoàn”, cau-rat-can-nghiep-doan.htm , [truy cập 20-4-2011]

http://nld.com.vn/44166P0C1010/lao-dong-khu-vuc-phi-ket-Bên cạnh đó, theo quy định tại Điều 120 Bộ luật lao động 1994 quy định

“cấm nhận trẻ em chưa đủ 15 tuổi vào làm việc, trừ một số nghề và công việc do

Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội quy định” Việc qui định này nhằm bảo đảm yêu cầu phù hợp với các tiêu chuẩn lao động quốc tế, phù hợp với pháp luật lao động vì người lao động là người ít nhất đủ 15 tuổi Để đáp ứng nhu cầu thị trường lao động trong nước đối với một số nghề, công việc cần đến lao động trẻ

em, pháp luật lao động cho phép người sử dụng lao động sử dụng lao động trẻ em trong một số nghề, công việc theo quy định của pháp luật phải thỏa một số điều kiện.14

- Đó là những nghề, công việc nhẹ nhàng hoặc công việc cần đặc trưng riêng, cần thiết và có thể sử dụng lao động nhỏ tuổi hoặc trong những trường hợp khác có mục đích đào tạo nghề, tập nghề cho các em Những nghề và công việc

có thể sử dụng lao động dưới 15 tuổi theo những điều kiện trên đây nhất thiết phải được Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội qui định

- Phải có sự đồng ý và theo dõi của cha mẹ hoặc người đỡ đầu

Qui định này của pháp luật lao động không vi phạm Công ước số 138 của ILO về tuổi tối thiểu được đi làm việc, theo Điều 2 Công ước thì “Pháp luật

có thể cho phép sử dụng lao động của người từ đủ 13 tuổi đến 15 tuổi trong những công việc nhẹ nhàng, không có khả năng tác hại đến sức khỏe hoặc sự phát triển của các em, không phương hại đến việc học tập…”

Có thể nói, các qui định về việc làm của pháp luật lao động đối với lao động trẻ em đảm bảo được quyền có được việc làm cho người lao động, đảm bảo được sức khỏe của lao động trẻ em bằng việc qui định các công việc cấm sử dụng lao động chưa thành niên làm việc ở những môi trường nguy hiểm, độc hại và cho phép lao động trẻ em được làm ở những công việc nhẹ nhàng an toàn tạo điều kiện để các em có thêm thu nhập để đảm bảo cho cuộc sống Tuy nhiên, pháp luật chưa xác định cụ thể trách nhiệm cho từng cá nhân, tổ chức có thẩm quyền trong vấn đề tạo việc làm và kiểm soát việc làm cho lao động trẻ em nhằm tránh tình trạng lợi dụng sức lao động của trẻ em trong điều kiện trẻ em lao động ngày càng tăng

14

Xem Thông tư số 21/1999/TT-BLĐTBXH ngày 11/9/1999 của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội quy định danh mục nghề, công việc và các điều kiện được nhận trẻ em chưa đủ 15 tuổi

1.6.2.2 Qui định về học nghề

Mọi người có quyền tự do lựa chọn học nghề và nơi học nghề phù hợp với nhu cầu việc làm của mình Điều kiện để người học nghề ở cơ sở dạy nghề theo qui định của pháp luật ít nhất là 13 tuổi trừ một số ngành nghề do Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội qui định và phải có đủ sức khỏe phù hợp với yêu cầu của nghề theo học15 Tuy nhiên, khi đối chiếu quy định trên với qui định của

Bộ luật Lao động 1994 về người lao động là người ít nhất đủ 15 tuổi, giữa hai quy định trên có một điểm bất cập Điểm bất cập này được minh chứng qua ví dụ sau:

Em A, 13 tuổi, học nghề sửa xe ô tô ở một cơ sở đào tạo nghề, sau một năm học nghề A đã tốt nghiệp và thành thạo mọi công việc A đến các xưởng sửa chữa xe ô tô để xin việc Tuy nhiên, lúc này A chỉ mới 14 tuổi, mà pháp luật lao động lại quy định độ tuổi lao động tối thiểu là 15 tuổi và nghề sửa xe ô tô không nằm trong Danh mục quy định của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội về các ngành, nghề có thể sử dụng lao động dưới 15 tuổi Vậy kết quả là, sau khi học nghề xong A vẫn không thể xin được việc làm trong thời hạn một năm, trong một năm không xin được việc đó, A sẽ làm việc gì Từ kết quả trên có thể dẫn đến tình trạng là tay nghề của A sẽ không còn được thành thạo do đã không làm việc trong một khoảng thời gian khá dài và như vậy, nếu A muốn xin được việc thì phải tham gia các khóa đào tạo lại, điều này gây lãng phí cả thời gian và tiền bạc của người lao động Bất cập này còn lớn hơn khi thời gian đào tạo nghề chỉ trong khoảng từ 03 đến 06 tháng, khi đó mặc dù đã có tay nghề thành thạo nhưng những trẻ em đó vẫn không thể tham gia lao động sản xuất mà phải chờ đến khi

đủ 15 tuổi Tình trạng này, không những có tác động không tốt đến bản thân và gia đình các em, vì bị lãng phí thời gian và tiền của, mà còn làm giảm sản lượng sản xuất của cải vật chất của nền kinh tế

Bên cạnh việc học nghề pháp luật còn qui đinh trách nhiệm và quyền của người học nghề Cụ thể, thực hiện nhiệm vụ học tập, rèn luyện theo chương trình,

kế hoạch giáo dục của nhà trường, cơ sở giáo dục khác; tôn trọng nhà giáo, cán

bộ và nhân viên của nhà trường, cơ sở giáo dục khác; đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau trong học tập, rèn luyện; thực hiện nội quy, điều lệ nhà trường; chấp hành pháp luật của Nhà nước; tham gia lao động và hoạt động xã hội, hoạt động bảo vệ môi trường phù hợp với lứa tuổi, sức khoẻ và năng lực; giữ gìn, bảo vệ tài sản của

15

Xem Điều 22 Bộ luật Lao động 1994

nhà trường, cơ sở giáo dục khác; góp phần xây dựng, bảo vệ và phát huy truyền thống của nhà trường, cơ sở giáo dục khác16 Song song đó, người học nghề có

các quyền như: được nhà trường, cơ sở giáo dục khác tôn trọng và đối xử bình

đẳng, được cung cấp đầy đủ thông tin về việc học tập, rèn luyện của mình; được học trước tuổi, học vượt lớp, học rút ngắn thời gian thực hiện chương trình, học ở tuổi cao hơn tuổi quy định, học kéo dài thời gian, học lưu ban; được cấp văn bằng, chứng chỉ sau khi tốt nghiệp cấp học, trình độ đào tạo theo quy định; được tham gia hoạt động của các đoàn thể, tổ chức xã hội trong nhà trường, cơ sở giáo dục khác theo quy định của pháp luật; được sử dụng trang thiết bị, phương tiện phục vụ các hoạt động học tập, văn hóa, thể dục, thể thao của nhà trường, cơ sở giáo dục khác; được trực tiếp hoặc thông qua đại diện hợp pháp của mình kiến nghị với nhà trường, cơ sở giáo dục khác các giải pháp góp phần xây dựng nhà trường, bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của người học; được hưởng chính sách

ưu tiên của Nhà nước trong tuyển dụng vào các cơ quan nhà nước nếu tốt nghiệp loại giỏi và có đạo đức tốt

Việc học nghề phải có hợp đồng học nghề bằng văn bản hoặc bằng miệng giữa người học nghề và người dạy nghề hoặc đại diện cơ sở dạy nghề Nếu

kí kết hợp đồng dạy nghề bằng văn bản, thì phải làm thành hai bản mỗi bên giữ một bản Nội dung của hợp đồng phải bao gồm: mục tiêu đào tạo, địa điểm học, mức học phí, thời gian học, mức bồi thường khi vi phạm hợp đồng Pháp luật nghiêm cấm mọi doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân lợi dụng danh nghĩa dạy nghề, truyền nghề để trục lợi, bóc lột sức lao động hoặc dụ dỗ, ép buộc người học nghề, tập nghề vào những hoạt động trái pháp luật

Tuy nhiên, pháp luật lao động chưa đưa ra các quy định về thanh tra, kiểm tra trong việc dạy nghề cho lao động trẻ em, điều này đã làm cho việc quy định các điều cấm trong việc dạy nghề cho lao động trẻ em không được thực thi Các vi phạm về dạy nghề đối với lao động trẻ em vẫn xảy ra khi không có sự kiểm tra của cơ quan nhà nước, lao động trẻ em vẫn bị lợi dụng và bóc lột sức lao động

Ngoài ra, pháp luật còn quy định về việc dạy nghề và chính sách khuyến khích trong việc học nghề đối với người tàn tật Theo đó, trẻ em tàn tật được Nhà nước, và các cơ sở dạy nghề, các tổ chức kinh tế tạo điều kiện thuận lợi để lựa

16

Xem Điều 63 Luật Dạy nghề 2006

chọn nghề, học nghề, tự tạo việc làm hoặc làm việc tại nhà phù hợp với sức khỏe

và khả năng lao động của mình.17

Trẻ em tàn tật học nghề, bổ túc nghề tại các cơ sở dạy nghề do nhà nước quản lý được hưởng các chế độ sau18: được giảm 50% mức học phí đối với người

mà khả năng lao động bị suy giảm từ 31% đến 40%; được miễn nộp học phí đối với người mà khả năng lao động bị suy giảm từ 41% trở lên Trong thời gian học nghề, bổ túc nghề, người tàn tật bị suy giảm khả năng lao động từ 41% trở lên nếu không hưởng lương, sinh hoạt phí hoặc học bổng thì hàng tháng được hưởng trợ cấp xã hội từ Ngân sách Nhà nước là 100.000 đồng

1.6.3 Qui định về tuyển dụng lao động là trẻ em

Theo qui định của pháp luật lao động, việc tuyển dụng lao động là người chưa thành niên phải thông qua hình thức là hợp đồng lao động

Bộ luật lao động 1994 quy định đối với ngành nghề và công việc được nhận trẻ em chưa đủ 15 tuổi vào làm việc, học nghề, tập nghề thì việc nhận và sử dụng trẻ em này phải có sự đồng ý và theo dỗi của cha mẹ hoặc người đỡ đầu19, đối với lao động từ đủ 15 tuổi trở lên có thể tự mình tham gia kí kết hợp đồng lao động Tuy nhiên, người sử dụng lao động chỉ được sử dụng lao động này vào những công việc phù hợp với sức khỏe để đảm bảo sự phát triển về thể lực, trí lực, nhân cách và có trách nhiệm quan tâm, chăm sóc về sức khỏe, tiền lương trong quá trình lao động Qui định này, đã đảm bảo quyền được bảo vệ trẻ em khỏi bị bóc lột về sức lao động và kinh tế trong quá trình lao động Nhưng trong trường hợp cha mẹ hoặc người đỡ đầu ký hợp đồng với người sử dụng lao động bằng việc ép buộc hay dụ dỗ trẻ em vào làm việc trái với ý muốn của các em thì hợp đồng này có giá trị pháp lý hay không? Trên thực tế, vấn đề này khi được thanh tra kiểm tra thì người sử dụng lao động xuất trình hợp đồng lao động và có

sự đồng ý của cha mẹ của các em Chính vì điều đó mà khi phát hiện vi phạm rất khó xử lý

số điều của Nghị định 81/CP ngày 23-11-1995

19

Xem thêm Điều 120 Bộ luật Lao động 1994

Bên cạnh đó, pháp luật còn qui định thêm trách nhiệm của người sử dụng lao động là: phải lập sổ theo dõi riêng, ghi đầy đủ họ tên, kết quả những lần kiểm tra sức khỏe định kì và xuất trình khi thanh tra viên lao động yêu cầu; không được lạm dụng sức lao động của người lao động là trẻ em, người chưa thành niên, không được sử dụng lao động trẻ em làm những công việc nặng nhọc, nguy hiểm, không được yêu cầu lao động chưa thành niên, lao động trẻ em làm thêm giờ, đối với lao động dưới 15 tuổi, người sử dụng lao động ngoài việc lập sổ theo dõi riêng còn phải đăng kí với Sở Lao động – Thương binh và Xã hội khi sử dụng các em làm việc tại doanh nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh

Để bảo vệ trẻ em lao động trong vấn đề về tuyển dụng, pháp luật cũng qui định mức xử phạt vi phạm hành chính trong trường hợp trên theo quy định tại Điều 13 Nghị định số 47/2010/NĐ-CP ngày 06 tháng 5 năm 2010 cuả Chính phủ qui định xử phạt hành chình về hành vi vi phạm pháp luật lao động Theo đó, phạt tiền từ 300.000 đồng đến 3.000.000 đồng đối với tổ chức, cá nhân có một trong những hành vi sau đây: không lập sổ theo dõi; kiểm tra sức khỏe định kỳ; lạm dụng sức lao động của người lao động chưa thành niên; không xuất trình sổ theo dõi Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với người sử dụng lao động có một trong những hành vi sau đây: sử dụng lao động chưa thành niên làm những công việc nặng nhọc, nguy hiểm hoặc tiếp xúc với các chất độc hại hoặc chỗ làm việc; công việc ảnh hưởng xấu tới nhân cách của người lao động chưa thành niên theo danh mục do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và Bộ

Y tế ban hành Ngoài ra, người sử dụng lao động bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi sử dụng trẻ em làm những công việc nặng nhọc, tiếp xúc với các chất độc hại

mà gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm Theo đó người sử dụng lao động sẽ bị phạt tiền từ năm triệu đến năm mươi triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến hai năm hoặc phạt tù từ ba tháng đến 2 năm

1.6.4 Qui định về tiền lương đối với lao động trẻ em

Tiền lương là một phần thu nhập để ổn định cuộc sống của người lao động trong đó có trẻ em lao động Nó là một phần công sức lao động mà các em nhận được từ người sử dụng lao động Đối với một số trẻ em có cuộc sống vật chất đầy đủ thì các em không suy nghĩ đến vấn đề lao động để kiếm sống, mà các

em quan tâm nhiều hơn đến việc học tập, vui chơi và giải trí, còn đối với một bộ phận trẻ em nghèo nếu muốn kiếm được tiền thì phải lao động Các em bán tuổi thơ của mình trong công việc và kiếm được đó là những đồng lương ít ỏi để đem

lại sự sống cho mình và cho cả gia đình Vấn đề tiền lương được pháp luật qui định nhằm tạo ra sự công bằng trong quan hệ lao động, qua đó đảm bảo được quyền và lợi ít của người lao động nói chung và trẻ em nói riêng

Theo qui định của pháp luật, vấn đề tiền lương của người lao động và người sử dụng lao động do hai bên thỏa thuận trong hợp đồng và được trả theo năng suất lao động, chất lượng và hệ quả của công việc Mức lương của người lao động không thấp hơn mức lương tối thiểu chung do nhà nước qui định Đây vấn đề qui định chung đối với người lao động trong đó có lao động trẻ em

Theo qui định tại Điều 19 của Nghị định 114/2002/ND-CP ngày 31/12/2002 của Chính phủ qui định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật lao động về vần đề tiền lương: lao động chưa thành niên quy định tại Điều 121 của Bộ luật Lao động, nếu cùng làm công việc như lao động thành niên, thì được trả lương như nhau

Bên cạnh đó, tại Điều 121 Bộ luật lao động năm 1994 qui định: người sử dụng lao động chỉ được sử dụng người lao động chưa thành niên vào những công việc phù hợp với sức khỏe để đảm bảo sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách và

có trách nhiệm quan tâm, chăm sóc người lao động chưa thành niên về các mặt lao động, tiền lương, sức khỏe, học tập trong quá trình lao động Ở đây, trách nhiệm quan tâm của người sử dụng lao động đối với lao động trẻ em là như thế nào? Quan tâm đến đâu? Những vấn đề này chưa được các cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn cụ thể Trong trường hợp người sử dụng lao động không quan tâm thì xử lý như thế nào, không có qui định về chế tài cho người sử dụng lao động trong vấn đề này và pháp luật cũng không qui định chế độ kiểm tra giám sát việc người sử dụng lao động có quan tâm đến người lao động trẻ em hay không Pháp luật chỉ qui định vấn đề quan tâm đến lao động trẻ em phụ thuộc vào ý chí của người sử dụng lao động mà không có sự quản lý của nhà nước Chính vì vậy, trẻ em rất dễ bị bóc lột sức lao động Vì thế, pháp luật lao động cần phải có khung pháp lý vững chắc nhằm bảo vệ trẻ em khỏi sự bóc lột, đảm bảo chế độ tiền lương công bằng để lao động trẻ em có cuộc sống tốt hơn

1.6.5 Quy định về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi

1.6.5.1 Thời giờ làm việc

Thời giờ làm việc là độ dài thời gian mà người lao động phải tiến hành lao động theo qui định cuả pháp luật, theo thỏa ước lao động tập thể hoặc theo hợp đồng lao động.20

Thời giờ làm việc của lao động chưa thành niên, lao động trẻ em không không quá 7 giờ một ngày hoặc 42 giờ một tuần.21

Như vậy, thời giờ làm việc của người lao động chưa thành niên (từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi) được rút ngắn hơn so với người lao động bình thường khác một giờ mỗi ngày hoặc sáu giờ mỗi tuần Qui định này phù hợp với đặc điểm về thể lực và trí lực của người lao động chưa thành niên nhưng chưa phù hợp với đặc điểm thể chất, tâm sinh lý của lao động trẻ em (từ đủ 15 tuổi đến dưới 16 tuổi) Vì vậy, pháp luật lao động cần có sự bổ sung quy định về thời giờ làm việc của lao động trẻ em cho phù hợp với đặc điểm thể chất và tâm sinh lý của chủ thể lao động đặc biệt này, nhằm đảm bảo cho sự phát triển bình thường về thể lực và trí lực của các em Trong trường hợp, người sử dụng lao động muốn huy động lao động trẻ em làm thêm giờ phải thỏa mãn các điều kiện chung của việc làm thêm giờ và chỉ trong một số ngành nghề và công việc do pháp luật qui định.22

Đối với trẻ em dưới 15 tuổi được nhận vào làm việc theo những ngành, nghề theo qui định của thông tư số 21/1999/TT-BLDTBXH ngày 11-9-1999 của

Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội quy định danh mục nghề, công việc và các điều kiện được nhận trẻ em chưa đủ 15 tuổi vào làm việc (sau đây viết tắt là Thông tư 22/1999/TT-BLĐTBXH) thì thời gian làm việc không được quá 4 giờ một ngày hoặc 24 giờ một tuần và không được sử dụng trẻ em làm thêm giờ vào ban đêm23 Với thời giờ làm việc như vậy phù hợp với khả năng lao động của trẻ

em vì theo đặc điểm của trẻ em ở độ tuổi này trẻ em cần được sự phát triển về thể chất lẫn tinh thần, nếu lao động quá sức sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường của trẻ Ngoài ra pháp luật cũng cấm không sử dụng trẻ em làm thêm giờ

vào ban đêm, theo như qui định của pháp luật có thể được sử dụng lao động trẻ

em làm thêm giờ vào ban ngày nhưng cấm làm thêm giờ vào ban đêm nhằm tránh tình trạng “vắt” sức lao động của trẻ em

1.6.5.2 Thời giờ nghỉ ngơi

Bộ luật Lao động không có quy định riêng về thời giờ nghỉ ngơi cho đối tượng lao động là trẻ em, cho nên chúng ta có thể hiểu rằng, thời giờ nghỉ ngơi của lao động trẻ em sẽ áp dụng giống như các lao động khác

Ngoài ra, trong những trường hợp cần nghỉ thêm ngoài những thời gian nghỉ theo qui định của pháp luật, người lao động trẻ em có thể thỏa thuận với người sử dụng lao động nghỉ không hưởng lương, hết thời gian nghỉ thỏa thuận, người lao động được bảo đảm chỗ làm việc Thời gian được nghỉ không hưởng lương và việc đảm bảo chỗ làm việc phụ thuộc vào kết quả thương lượng của hai bên

Ngoài việc qui định về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi Pháp luật lao động còn bảo vệ lao động trẻ em thông qua các qui định xử phạt người sử dụng lao động khi có một trong các hành vi vi phạm các qui định về thời gian làm việc theo tiêu chuẩn của Bộ luật lao động Theo đó, tại Điều 11 Nghị định số 47/2010/NĐ-CP ngày 06 tháng 5 năm 2010 của Chính phủ quy định xử phạt hành chính về hành vi vi phạm pháp luật lao động đã qui định hình thức xử phạt hành chính về hành vi vi phạm những quy định về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi Theo đó, phạt từ 300.000 đồng đến 20.000000 đồng tùy theo mức độ

vi phạm Tuy nhiên, do không kiểm soát được tình hình làm việc của trẻ em trong lao động nên việc xử phạt hành chính đối với các chủ sử dụng lao động là rất khó khăn, bởi vì trẻ em thường làm những công việc khó kiểm soát được thời gian như: làm ở quán ăn, giúp việc nhà, làm ở các công trình xây dựng, làm ở nhà hàng…Vì vậy, tình trạng trẻ em bị lạm dụng sức lao động ngày càng gia tăng

mà pháp luật không thể kiểm soát nổi

1.6.6 Qui định về an toàn lao động, vệ sinh lao động

An toàn lao động là chỉ việc ngăn ngừa sự cố tai nạn xảy ra trong quá trình lao động, gây thương tích đối với cơ thể hoặc gây tử vong cho người lao động24

24

Thạc sĩ Diệp Thành Nguyên, “Giáo trình Luật Lao động Việt Nam phần 1”, Khoa Luật, Trường Đại

học Cần Thơ, trang 92

Vệ sinh lao động là chỉ việc ngăn ngừa bệnh tật do những chất độc hại tiếp xúc trong quá trình lao động gây ra đối với nội tạng hoặc gây tử vong cho người lao động

An toàn lao động và vệ sinh lao động là những chế định của luật lao động bao gồm những quy phạm pháp luật quy định việc đảm bảo an toàn lao động, vệ sinh lao động nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe của người lao động, đồng thời duy trì khả năng làm việc lâu dài của người lao động

Đối với lao động trẻ em, đây là những người lao động có năng lực hành

vi lao động hạn chế vì trí lực và thể lực của họ chưa phát triển hoàn toàn đầy đủ Xuất phát từ nhu cầu việc làm và giải quyết nhu cầu của thị trường lao động mà việc sử dụng lao động tre em là một tất yếu Vì vậy, pháp luật một mặt thừa nhận quyền được tham gia quan hệ lao động của lao động trẻ em, mặt khác, để đảm bảo sự phát triển bình thường về thể lực, trí lực cho lao động trẻ em, pháp luật lao động có những qui định nhằm bảo vệ họ Việc bảo đảm an toàn lao động, vệ sinh lao động của người lao động tre em cũng giống như những lao động khác Theo qui định tại chương IX Bộ luật lao động năm 1994; Nghị định số 06/CP ngày 20/01/1995 và Nghị định số 110/2002/NĐ-CP ngày 27/12/2002 của Chính phủ về việc sửa đổi, bổ sung một số điều cuả Nghị định số 06/CP ngày 20/01/1995 của Chính phủ qui định chi tiết một số điều của Bộ luật lao động về

an toàn lao động, vệ sinh lao động thì:

- Trong quá trình lao động sản xuất, người sử dụng lao động có trách nhiệm trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ lao động, bảo đảm an toàn lao động,vệ sinh lao động và cải thiện điều kiện lao động cho người lao động

- Người sử dụng lao động phải đảm bảo nơi làm việc đạt tiêu chuẩn về không gian, độ thoáng, độ sáng, đạt tiêu chuẩn vệ sinh cho phép về bụi, khí độc, phóng xạ, điện từ trường, nống, ẩm, ồn, rung và các yếu tố có hại khác Người sử dụng lao động phải định kì kiểm tra, tu sửa máy, thiết bị, nhà xưởng, kho tàng theo chuẩn an toàn lao động, vệ sinh lao động; phải bố trí đề phòng sự cố, có bản chỉ dẫn về an toàn lao động, vệ sinh lao động

- Người lao động có quyền từ chối làm công việc hoặc rời bỏ nơi làm việc khi thấy rõ nguy cơ xảy ra tay nạn lao động và phải báo ngay với người phụ trách trực tiếp

- Trước khi nhận việc, người lao động, kể cả người học nghề, tập nghề phải được hướng dẫn, huấn luyện về an toàn lao động, vệ sinh lao động Pháp luật nghiêm cấm việc sử dụng người lao động chưa được huấn luyện và chưa cấp được thẻ an toàn làm công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động và

vệ sinh lao động

Bên cạnh đó pháp luật cũng dành riêng cho lao động một số quy định khác Theo qui định tại Khoản 1 Điều 119 Bộ luật Lao động 1994, thì nơi sử dụng lao động phải lập sổ theo dõi riêng, ghi đầy đủ họ tên, ngày sinh, công việc đang làm, kết quả những lần kiểm tra khám sức khỏe định kỳ và xuất trình khi thanh tra viên lao động yêu cầu Trong quá trình làm việc người sử dụng lao động có trách nhiệm quan tâm, chăm sóc đối với lao động trẻ em về mặt sức khỏe và chỉ được sử dụng lao động trẻ em làm những công việc mà pháp luật không cấm Khác với lao động đủ trên 15 tuổi đối với lao động dưới 15 tuổi khi tham gia quan hệ lao động phải có sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ hoặc người đỡ đầu, người lao động không những lập sổ theo dõi riêng mà phải kiểm tra sức khỏe trước khi tuyển dụng25 Bên cạnh đó, người sử dụng lao động còn phải kiểm tra sức khỏe định kì, ít nhất 6 tháng một lần cho lao động dưới 15 tuổi, chịu trách nhiệm an toàn và sức khỏe trong quá trình làm việc Ngoài ra, để đảm bảo sức khỏe cho lao động chưa thành niên pháp luật lao động rút ngắn thời gian làm việc không quá 7 giờ một ngày hoặc 42 giờ một tuần và chỉ được phép sử dụng lao động chưa thành niên làm việc ban đêm, làm thêm giờ trong một số nghề, công việc nhất định theo qui định của pháp luật26

1.6.7 Quy định về xử lý kỷ luật và giải quyết tranh chấp liên quan đến lao động trẻ em

1.6.7.1 Xử lý kỷ luật lao động

Khi tham gia quan hệ lao động, người lao động chưa thành niên phải thực hiện các nghĩa vụ giống như những người lao động khác như: thực hiện đúng và đầy đủ hợp đồng, thỏa ước lao động tập thể; chấp hành kỷ luật lao động, nội quy lao động; thực hiện về các quy định an toàn lao động, vệ sinh lao động; tuân thủ sự điều hành hợp pháp của người sử dụng lao động Trong trường hợp vi

phạm kỷ luật lao động, tù theo mức độ phạm lỗi, người lao động có thể bị xử lý theo một trong những hình thức sau:27

- Khiển trách;

Áp dụng với người phạm lỗi lần đầu nhưng ở mức độ nhẹ (đây là biện pháp nhằm tác động về mặt tinh thần đến người vi phạm) Việc khiển trách ngưới lao động có thể bằng miệng hoặc bằng văn bản

- Kéo dài thời hạn nâng lương không quá 06 tháng hoặc chuyển làm công việc khác có mức lương thấp hơn trong thời hạn tối đa 06 tháng hoặc cách chức;

Hình thức xử lý này áp dụng đối với người lao động đã bị khiển trách bằng văn bản mà tái phạm trong thời gian 03 tháng kể từ ngày bị khiển trách hoặc có những hành vi vi phạm đã được quy định trong nội quy lao động

Hết thời hạn nêu trên (06 tháng) thì người sử dụng lao động phải bố trí công việc cũ Nếu trong thời hạn chịu kỷ luật lao động mà người lao động có hành vi cải tạo tốt thì sẽ giảm thời hạn này

- Sa thải (hình thức này chỉ được áp dụng trong những trường hợp được qui định tại Điều 85 Bộ luật lao động 1994)

Việc xử lý kỷ luật lao động phải tuân thủ theo các qui định Chương III của Bộ luật lao động 1994, Nghị định số 41/1995/ND-CP ngày 7/7/1995 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Bộ luật lao động về kỷ luật trách nhiệm vật chất và Nghị định số 33/2003/ND-CP ngày 2/4/2003 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 41/1995/ND-CP

Như vậy có thể nói ba hình thức xử lý kỷ luật trên tương ứng với ba loại chế tài về mặt lý thuyết28:

+ Chế tài thuần về tinh thần: khiển trách, bao gồm nhắc nhở và cảnh cáo

+ Chế tài ảnh hưởng nhẹ đến trình độ nghề nghiệp và chức năng của người phạm lỗi: chuyển công tác khác có mức lương thấp hơn trong thời hạn tối

đa nhất định, có thể bao gồm hoãn nâng bậc lương, giáng cấp một thời gian

+ Chế tài ảnh hưởng đến quyền lợi, sa thải và do đó mức trợ cấp thôi việc, ảnh hưởng đến thâm niên hưởng bảo hiểm xã hội

Nói chung tùy theo mức độ vi phạm và mức đọ phạm lỗi mà người sử dụng lao động quyết định áp dụng hình thức xử lý kỷ luật phù hợp Đồng thời, người sử dụng lao động chỉ có quyền xử lý kỷ luật lao động theo các hình thức đã được luật lao động và các văn bản liên quan qui định cho các đối tượng Mọi trường hợp xử lý kỷ luật theo các hình thức khác với quy định đều là hành vi vi phạm pháp luật

Trong việc xử lý kỷ luật lao động pháp luật cấm không được áp dụng nhiều hình thức xử lý kỷ luật lao động đối với một hành vi vi phạm kỷ luật lao động của người lao động29 Khi một người lao động có nhiều hành vi vi phạm kỷ luật lao động đồng thời thì chỉ áp dụng hình thức kỷ luật cao nhất tương ứng với hành vi vi phạm nặng nhất30

Bên cạnh đó, để đảm bảo quyền cho người lao động chưa thành niên, pháp luật quy định khi tiến hành xử lý kỷ luật lao động, đối với người dưới 15 tuổi bắt buộc phải có sự tham gia của cha mẹ hoặc người đỡ đầu hợp pháp của đương sự31

1.6.7.2 Giải quyết tranh chấp liên quan đến lao động trẻ em

Việc giải quyết tranh chấp lao động (gồm những tranh chấp về quyền và lợi ích liên quan đến việc làm, tiền lương, thu nhập và các điều kiện lao động khác, về thực hiện hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể và trong quá trình học nghề) giữa lao động trẻ em và người sử dụng lao động tuân theo những nguyên tắc, trình tự chung như việc giải quyết các tranh chấp lao động đối với người lao động khác được quy định tại Chương XIV Bộ luật Lao động 1994 và

Bộ luật Tố tụng dân sự 2004

Để bảo vệ quyền lợi cho lao động trẻ em pháp luật quy định trẻ em chưa

đủ 15 tuổi thực hiện quyền, nghĩa vụ của đương sự trong tố tụng thông qua người đại diện Người lao động từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi có thể tự mình tham gia

29

Xem Khoản 2 Điều 84 Bộ luật lao động năm 1994

30 Xem Điều 7 Nghị định số 41/1995/NĐ-CP ngày 07/7/1995 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Bộ luật lao động về kỷ luật trách nhiệm vật chất

31

Xem Điểm c khoản 1 Điều 11 Nghị định số 41/1995/NĐ-CP ngày 07/7/1995 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Bộ luật lao động về kỷ luật trách nhiệm vật chất