LUẬN văn LUẬT HÀNH CHÍNH vấn đề PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG GIAI đoạn HIỆN NAY – lý LUẬN và THỰC TIỄN

Chương này gồm 3 phần lớn: nội dung phân tích làm rõ những quy ñịnh của pháp luật Việt Nam về tham nhũng và hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng với những quy ñịnh ñược cụ thể hóa trong Bộ

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

KHOA LUẬT

 

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP KHÓA 29 (2003-2007)

VẤN ðỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG GIAI ðOẠN HIỆN NAY – LÝ LUẬN VÀ

THỰC TIỄN

Giảng viên hướng dẫn: Sinh viên thực hiện:

Nguyễn Hữu Lạc Nguyễn Thị Huỳnh

Bộ môn: Luật Hành Chính MSSV: 5032064

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Lớp: Luật Tư Pháp 2 - K29

Cần Thơ, 7/2007

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

LỜI CẢM ƠN

  

Xin gửi lời cảm ơn ñến các thầy cô và các bạn ñã ñóng góp nhiều ý kiến quý báu và nhiệt tình giúp ñỡ tôi hoàn thành ñề tài này ðặc biệt xin chân thành cảm ơn sự giúp ñỡ và hướng dẫn tận tình của thầy Nguyễn Hữu Lạc ñã giúp tôi hoàn thành tốt ñề tài luận văn này

ðề tài “Vấn ñề phòng, chống tham nhũng trong giai ñoạn hiện nay – Lý

luận và thực tiễn” là một ñề tài mang tính thời sự nóng bỏng, phức tạp có nội dung và

phạm vi rộng lớn liên quan ñến nhiều cấp, ngành, nhiều lĩnh vực của ñời sống xã hội Vấn ñề này hiện ñang gây bức xúc lớn trong nhân dân Người viết chỉ xem xét tính khách quan của vấn ñề nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu chắc chắn không thể tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận ñược sự ñóng góp ý kiến của thầy cô và các bạn

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Huỳnh

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

LỜI NÓI ðẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ðỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THAM NHŨNG VÀ HOẠT ðỘNG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG 4

1.1 Khái niệm 4

1.1.1 Khái niệm về tham nhũng 4

1.1.2 Nguồn gốc hình thành và ñặc ñiểm của tham nhũng 8

1.2 Hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng 17

1.2.1 Khái niệm 17

1.2.2 ðặc ñiểm của hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng 18

1.3.Các loại và các hành vi tham nhũng 20

1.3.1 Các loại tham nhũng 20

1.3.2 Các hành vi tham nhũng 25

1.4 Nguyên nhân và hậu quả của tệ tham nhũng 30

1.4.1 Nguyên nhân 30

1.4.2 Hậu quả 38

Chương 2: VIỆT NAM VỚI NHỮNG QUY ðỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THAM NHŨNG VÀ HOẠT ðỘNG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG 44

2.1 Các hành vi tham nhũng theo quy ñịnh của pháp luật 44

2.1.1 Các hành vi tham nhũng theo quy ñịnh của Bộ Luật hình sự 1999 44

2.1.2 Các hành vi tham nhũng theo quy ñịnh của Luật phòng chống tham nhũng năm 2005 60

2.2 Hình thức xử lý và biện pháp phòng ngừa 63

2.2.1 Nguyên tắc, biện pháp phát hiện, hình thức xử lý tham nhũng 63

2.2.2 Biện pháp phòng ngừa tham nhũng 67

2.3 Vai trò của các cơ quan trong ñấu tranh phòng, chống tham nhũng 72

2.3.1 Ban chỉ ñạo phòng, chống tham nhũng 72

2.3.2 ðơn vị chuyên trách về phòng, chống tham nhũng 73

2.3.3 Các cơ quan khác trong bộ máy Nhà nước 74

Chương 3: THAM NHŨNG – THỰC TRẠNG HIỆN NAY KINH NGHIỆM CỦA CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ NHỮNG PHƯƠNG HƯỚNG NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ðẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG 77

3.1 Thực trạng tham nhũng hiện nay 77

3.1.1 Thực trạng tham nhũng trên thế giới 77

3.1.2 Thực trạng tham nhũng ở Việt Nam 79

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

3.2.1 Kinh nghiệm phòng, chống tham nhũng của Trung Quốc 99

3.2.2 Kinh nghiệm phòng, chống tham nhũng của Hàn Quốc 105

3.2.3 Kinh nghiệm chống tham nhũng của Singapo 109

3.3 Phương hướng nhằm nâng cao hiệu quả công tác ñấu tranh phòng, chống tham nhũng 113

3.3.1 Phương hướng chung 113

3.3.2 Phương hướng trên một số lĩnh vực 115

KẾT LUẬN 121

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

LỜI NĨI ðẦU

Sự nghiệp đổi mới trên đất nước ta do ðảng lãnh đạo đã thu được những thành tựu rất quan trọng, tạo đà thuận lợi cho việc tiếp tục đẩy mạnh sự nghiệp cơng nghiệp hĩa (CNH), hiện đại hĩa (HðH) phát triển kinh tế xã hội Tuy nhiên cùng với mặt tích cực tình hình xã hội cũng bộc lộ những tiêu cực xã hội rất nghiêm trọng đặc biệt là nạn tham nhũng đã trở thành một nguy cơ đe dọa và thách thức đến sự tồn vong của quốc gia, dân tộc Tham nhũng là hành vi của người cĩ chức vụ, quyền hạn để tham ơ, hối

lộ hoặc cố ý làm trái pháp luật vì động cơ vụ lợi Tham nhũng là một hiện tượng xã hội tiêu cực, tham nhũng xuất hiện từ lâu Hiện tượng này diễn ra ngày càng nghiêm trọng, phổ biến, tính chất phức tạp, thủ đoạn tinh vi và quy mơ ngày càng lớn Tham nhũng

đã trở thành quốc nạn (quốc nạn thực sự chứ khơng phải là quốc nạn đĩng trong ngoặc kép) là giặc ngoại xâm nguy hiểm Tính chất hiểm họa, quốc nạn của tham nhũng khơng chỉ ở số lượng lớn và tính chất nghiêm trọng của các vụ việc, ở quy mơ của thiệt hại về tài sản của Nhà nước, ở sự mĩc nối giữa tham nhũng với các tệ nạn xã hội khác mà cịn ở sự bất lực, kém hiệu quả của các cơ quan Nhà nước trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng Tham nhũng xảy ra ở tất cả các quốc gia khơng phân biệt chế

độ chính trị xã hội, khơng từ bỏ bất kỳ quốc gia nào dù quốc gia đĩ giàu hay nghèo, đang ở trình độ phát triển kinh tế cao hay thấp Tác hại của tham nhũng khơng dừng lại

ở đĩ mà điều quan trọng hơn, tham nhũng cịn là một nhân tố ảnh hưởng đến kinh tế chính trị gây mất đồn kết nội bộ, làm giảm uy tín của ðảng và Nhà nước trước nhân dân

Nhận thức được tác hại và nguy cơ của tệ tham nhũng nên tại kỳ họp thứ 8, Quốc hội khĩa XI đã thơng qua Luật phịng chống tham nhũng thể hiện quyết tâm chính trị của ðảng và Nhà nước ta trong việc phịng, chống tham nhũng Bên cạnh luật phịng chống tham nhũng, Quốc hội cịn ban hành nhiều luật và các văn bản cĩ liên quan nhằm hỗ trợ cho Luật phịng chống tham nhũng được thi hành cĩ hiệu quả trên thực tế Ở nước ta đã cĩ nhiều đề tài, cơng trình nghiên cứu: cơng trình nghiên cứu

khoa học cấp bộ “Tham nhũng và đấu tranh chống tham nhũng ở nước ta hiện nay”

của học viện hành chính quốc gia; các cơng trình nghiên cứu của viện khoa học thanh tra của một số nhà khoa học và các luật gia; các diễn đàn của Ban nội chính Trung ương ðảng Khơng riêng ở nước ta quan tâm đến vấn đề tham nhũng mà là tất cả các nước trên thế giới Trên thế giới đã cĩ nhiều cơng trình, đề tài nghiên cứu và rất nhiều bài báo, bài viết về vấn đề tham nhũng, thực trạng, giải pháp và kinh nghiệm đấu tranh phịng, chống tham nhũng của một số nước trên thế giới ðặc biệt là các cơng trình

nghiên cứu của Ngân hàng thế giới, của một số học giả Mặc dù được sự “quan tâm

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

ñặc biệt” của tất cả các nước trên thế giới, nhưng do tính chất, hình thức và mức ñộ

của tham nhũng luôn bất biến nên qua một năm nhìn lại tình hình tham nhũng ở nước

ta không có dấu hiệu giảm mà còn diễn ra ngày càng phức tạp với quy mô lớn và thủ ñoạn ngày càng tinh vi hơn, xảy ra ở mọi cấp, mọi ngành Do ñó không chỉ có nước ta chống tham nhũng mà cả thế giới chống tham nhũng Tham nhũng là một vấn ñề rất nhạy cảm và phức tạp nên cuộc ñấu tranh chống tham nhũng là cuộc ñấu tranh rất khó khăn và lâu dài ðảng là Nhà nước ta coi ñây là nhiệm vụ quan trọng hàng ñầu gắn liền với nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội Chính vì vậy, cần có sự liên kết giữa các cấp, các ngành trong cùng một nước và giữa các nước cần sự hợp tác quốc tế thì cuộc ñấu tranh chống tham nhũng của nước ta nói riêng và của tất cả các nước trên thế giới nói chung sẽ thắng lợi và ñẩy lùi ñược nạn tham nhũng

Mục ñích của ñề tài : Trong phạm vi của ñề tài “Vấn ñề tham nhũng trong giai ñoạn hiện nay – Lý luận và Thực tiễn”, người viết sẽ trình bày những vấn ñề lý luận

và thực tiễn về tham nhũng; hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng; cơ sở pháp lý về cuộc ñấu tranh phòng, chống tham nhũng cũng như những biện pháp phòng, chống tham nhũng của nước ta và một số kinh nghiệm phòng, chống tham nhũng của một số nước trên thế giới; ñề xuất những giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả ñấu tranh phòng, chống tham nhũng

Nhiệm vụ trọng tâm của ñề tài là ñánh giá tình hình tham nhũng ở nước ta, các loại tham nhũng, phân tích nguyên nhân, ñiều kiện, hậu quả, biện pháp phát hiện, cách

xử lý và xu hướng phát triển của hiện tượng tham nhũng Trên cơ sở ñó ñề xuất một số giải pháp, một số biện pháp thông qua quy ñịnh của pháp luật, vai trò của các cơ quan,

tổ chức và của công dân trong cuộc ñấu tranh phòng, chống tham nhũng

Về phạm vi nghiên cứu: ðề tài ñược nghiên cứu trên cơ sở những văn bản, tài liệu trong phạm vi pháp luật Việt Nam ñồng thời có tham khảo tình hình tham nhũng cũng như kinh nghiệm phòng, chống tham nhũng của một số nước trên thế giới

Về phương pháp nghiên cứu: ðể ñạt ñược mục ñích nghiên cứu ñề tài sẽ sử dụng phương pháp chứng minh có dùng phép so sánh ñối chiếu giữa lý luận và thực tiễn, phương pháp duy vật biện chứng Mác-Lênin là phương pháp giữ vai trò chủ ñạo

Do ñề tài mang tính khoa học nên phương pháp nghiên cứu và phân tích ñược vận dụng nhiều trong các trường hợp cụ thể Ngoài ra người viết có sử dụng phương pháp thống kê có ý nghĩa minh họa và hỗ trợ có hiệu quả cho công tác nghiên cứu ñề tài

Bố cục ñề tài:

- Mục lục

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

- Lời nói ñầu

Chương 1: NHỮNG VẤN ðỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THAM NHŨNG VÀ HOẠT ðỘNG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG.

Chương 1 gồm có hai nội dung lớn: nội dung tìm hiểu, phân tích làm rõ khái niệm tham nhũng và hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng; phân tích nguyên nhân, hậu quả của hiện tượng tham nhũng; các loại và các hành vi tham nhũng Chương này sẽ làm nền tảng lý luận cho hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng và giúp người ñọc khái quát ñược về nguồn gốc hình thành cũng như hậu quả của hiện tượng tham nhũng ñem lại trên các lĩnh vực của ñời sống xã hội

Chương 2: VIỆT NAM VỚI NHỮNG QUY ðỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THAM NHŨNG VÀ HOẠT ðỘNG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG

Chương này gồm 3 phần lớn: nội dung phân tích làm rõ những quy ñịnh của pháp luật Việt Nam về tham nhũng và hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng với những quy ñịnh ñược cụ thể hóa trong Bộ luật hình sự 1999, Luật phòng chống tham nhũng

2005 và các văn bản pháp luật khác liên quan: pháp lệnh cán bộ công chức, Luật thực hành tiết kiệm chống lãng phí, Luật Kiểm toán Nhà nước Chương 2 giữ vai trò là cơ

sở pháp lý cho các cấp, các ngành triển khai thực hiện cuộc ñấu tranh phòng, chống tham nhũng ở nước ta hiện nay

Chương 3: THAM NHŨNG – THỰC TRẠNG HIỆN NAY, KINH NGHIỆM CỦA CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ NHỮNG PHƯƠNG HƯỚNG NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ðẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG

Chương này gồm 3 phần lớn: nội dung phân tích tình hình tham nhũng hiện nay trên thế giới và ở Việt Nam; giới thiệu kinh nghiệm ñấu tranh phòng, chống tham nhũng của một số nước trên thế giới ñược xem là có hiệu quả; ñưa ra một số phương hướng kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác ñấu tranh phòng, chống tham nhũng

ở nước ta Do ñó ñây là chương quan trọng nhất trong nội dung của luận văn

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Chương 1 NHỮNG VẤN ðỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THAM NHŨNG VÀ

HOẠT ðỘNG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG 1.1 Khái niệm

1.1.1 Khái niệm về tham nhũng

Tham nhũng xuất hiện từ rất sớm từ khi có sự phân chia quyền lực và hình thành Nhà nước Nó tồn tại song song cùng với sự phát triển của Nhà nước Lịch sử Nhà nước từ khi xuất hiện ñến nay cho thấy tham nhũng là một khuyết tật bẩm sinh

của “quyền lực”, là loại tội phạm cực kỳ nguy hiểm bởi tính chất và hậu quả do nó gây

ra Trong mỗi Nhà nước khác nhau, tham nhũng có biểu hiện khác nhau Việt Nam

cũng như nhiều nước trên thế giới coi tham nhũng là một “quốc nạn” cần phải chủ

ñộng phòng ngừa và kiên quyết trừng trị bằng nhiều biện pháp mạnh mẽ Vì vậy ñấu tranh chống tham nhũng là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của các nước trên thế giới Thực tiễn tình hình tham ở các quốc gia trên thế giới diễn ra rất ña dạng, phức tạp

và công tác ñấu tranh chống tham nhũng của mỗi nước ñều dựa trên thực tế tình hình chính trị kinh tế, xã hội của mình ñể ñề ra cách thức và phương thức riêng với mong muốn sẽ loại trừ ñược loại tội phạm này ra khỏi ñời sống kinh tế, xã hội của từng quốc gia ñó ðể phòng ngừa và ñấu tranh có hiệu quả chúng ta phải hiểu rõ tham nhũng là gì? Nguyên nhân và hậu quả do nó gây ra, ñặc ñiểm nhận dạng các loại tham nhũng… nhưng ñiều quan trọng nhất là ta phải xác ñịnh ñược tham nhũng là gì Tham nhũng có

từ ñâu và xuất hiện từ bao giờ? Hiện nay có rất nhiều quan ñiểm khác nhau về vấn ñề này

Từ “tham nhũng” ñược sử dụng nhiều và rộng rãi trên các phương tiện thông tin

ñại chúng ñến mức ngay cả trong cuốn “Từ ñiển giải thích tiếng Nga” hoặc trong Từ ñiển của nhiều nước khác, từ này ñược coi là thuộc loại “ngôn ngữ sách vở” Trong Từ ñiển tiếng Nga từ “tham nhũng” ñược ñịnh nghĩa là “mua chuộc bằng quà hối lộ, sự

bán mình của các quan chức và nhà hoạt ñộng chính trị”1 Trong bộ “Từ ñiển giải

thích tiếng nước ngoài” gồm 3 tập của Nga ngoài cách giải thích tương tự thuật ngữ

này từ “tham nhũng” còn ñược ñịnh nghĩa thêm là “sự mục rỗng trong các hệ thống

kinh tế và chính trị của quốc gia thể hiện ở sự bán mình của những người có chức có

(1),(2) Học cách chống tham nhũng – NXB Thông Tấn, Trang 7,8

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

quyền và các hoạt ñộng xã hội”2 Nói một cách khác, nếu trong trường hợp thứ nhất, từ

“tham nhũng” ñề cập về những hành vi phạm tội của những cá nhân riêng biệt, thì ở

trường hợp thứ hai là nói về hiện tượng có tính chất phá hoại ñối với xã hội nói chung Trong Tiếng Anh, tham nhũng ñược gọi là Corruption xuất phát từ ñộng từ Corrupt nghĩa là bị ñúc lót, bị mua chuộc, ñồi bại… nhằm chỉ các quan chức Nhà nước ñã vi phạm luân thường ñạo lý xã hội hoặc các luật lệ ñể tìm kiếm cho bản thân, gia ñình,

bạn bè, ñảng phái hay các nhóm người có liên quan Thuật ngữ “tham nhũng” theo

cách hiểu thông thường hiện nay là ñể chỉ hành vi tiêu cực của những cá nhân, tổ chức

có quyền lực lợi dụng chức quyền chiếm ñoạt tài sản, tiền của Nhà nước, tổ chức và công dân ñể thỏa mãn lòng tham, tính vụ lợi của cá nhân; là sự kết hợp quyền lực và lòng ham muốn lợi ích cá nhân do những ñiều kiện kinh tế - xã hội nhất ñịnh cụ thể tác ñộng như cơ chế, chính sách, pháp luật, ñạo ñức…

Theo Ngân hàng thế giới (World Bank viết tắt là WB), tham nhũng là sự “lạm

dụng quyền lực công cộng nhằm lợi ích cá nhân” Trong Công ước 1999, tại ðiều 2

Hội ñồng Châu Âu ñịnh nghĩa “Tham nhũng là hành vi ñòi hỏi, ñề nghị ñưa hoặc nhận

hối lộ hoặc một lợi ích khác hoặc hứa hẹn hối lộ hoặc lợi ích khác, trực tiếp hoặc gián tiếp, làm sai lệch thực hiện ñúng ñắn của bất kỳ chức trách hoặc hành vi theo nghĩa vụ nào của người nhận hối lộ, lợi ích khác hoặc hứa hẹn hối lộ và lợi ích khác ñó”3

Xuất phát từ những ñiều kiện, ñặc thù riêng của mỗi quốc gia mà quan niệm về tham nhũng có khác nhau Chẳng hạn: Từ ñiển bách khoa của Brue Khaur – ðức nêu

khái niệm “Tham nhũng là hiện tượng mất phẩm chất, hối lộ, ñúc lót, thường xảy ra ñối với công chức có quyền hành”4 Ở nước Áo lại cho rằng “Tham nhũng là hiện

tượng lừa ñảo, hối lộ, bóc lột”5 Từ ñiển Bách khoa của Thụy Sĩ cho rằng “Tham

nhũng là hậu quả nghiêm trọng của sự vô tổ chức của tầng lớp có trách nhiệm trong

bộ máy Nhà nước, ñó là hành vi vi phạm pháp luật ñể phục vụ lợi ích cá nhân”6 Luật Hình sự của Trung Quốc có quy ñịnh rõ tội phạm tham nhũng và khung hình phạt, Luật Giám sát hành chính coi tham nhũng là hiện tượng hữu bại và chống tham nhũng

(3) Ngô Tự Lập – Những bộ mặt của tham nhũng – Tạp chí khoa học và tổ quốc, số tháng 8/2004

(4),(5),(6) Kinh nghiệm phòng, chống tham nhũng của một số nước trên thế giới – NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, trang 10,11

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

là chống hữu bại Luật Hình sự của Malaixia quy ñịnh “Công chức nhận quà biếu có

giá trị bất hợp pháp ñể ñánh ñổi lấy việc bản thân thực hiện một hành vi dựa trên quyền lực, chức vụ của mình ”, “người có chức quyền nhận quà biếu bất hợp pháp như

một khoản thù lao cho việc người ñó lợi dụng chức vụ, quyền hạn thực hiện một hành

vi có lợi hoặc có hại cho người khác”7 ðiều 2 của Luật Chống tham nhũng của

Singapo quy ñịnh rõ: tham nhũng là “tiền hay mọi hình thức quà biếu, tiền vay mượn,

tiền thưởng, tiền hoa hồng, các bảo ñảm có giá trị tài sản, lợi tức của tài sản dưới hình thức ñộng sản hay bất ñộng sản; chức vụ, công việc hay hợp ñồng; mọi hình thức trả tiền, thanh toán hay miễn trả nợ, miễn thực hiện nghĩa vụ hay các khoản thanh toán khác; mọi hình thức dịch vụ, giúp ñỡ hay tạo ñiều kiện, kể cả việc bảo ñảm không

bị hình phạt, không bị kỷ luật hoặc không phải chịu trách nhiệm hình sự hay không phải thực hiện nghĩa vụ khác, mọi hình thức cung phụng, thực hiện hay hứa hẹn sẽ cung cấp về một khoản tiền nào ñó quy ñịnh như trên”8

Theo Rick Stapenhurst - chuyên gia quản lý khu vực công cộng và Shahrzad

Secligh - nhà tư vấn của Viện phát triển kinh tế, Ngân hàng thế giới thì “Tham nhũng

theo nghĩa ñơn giản nhất là sự lạm dụng quyền lực ña phần là ñạt ñược lợi ích của một nhóm mà người ta phải trung thành với nó Tham nhũng có thể do lòng tham thúc

ñẩy, do ước muốn duy trì hoặc tăng thêm quyền lực, hay một cách khá vô lý là do niềm

tin vào một cơ may mà người ta cho rằng còn lớn lao Trong khi thuật ngữ “tham

nhũng” thường ñược áp dụng phổ biến nhất cho sự lạm dụng quyền lực công của các

chính khách hay công chức Nhà nước, thì nó lại mô tả một mẫu hình ứng xử có thể thấy ở hầu như mọi lĩnh vực của cuộc sống”9

Theo Ông Petter Langseth - chuyên gia cao cấp về quản lý khu vực công cộng,

bộ phận cải cách quy chế và phát triển khu vực tư nhân, Viện Phát triển kinh tế, Ngân hàng thế giới và ông Jeremy Pope - Giám ñốc phụ trách nghiên cứu, Transparecy

International Beclin lại quan niệm rằng: “Tham nhũng là sự lạm dụng quyền lực công

ñể mưu cầu lợi ích cá nhân hay một lợi ích của một nhóm người mà ta phải trung

thành với nó”10 Công ước về chống tham nhũng của Liên Hiệp Quốc ñã cho rằng

(7),(8) Kinh nghiệm phòng, chống tham nhũng của một số nước trên thế giới, Sñd trang 10,11

(9) Kiềm chế tham nhũng NXB Chính trị quốc gia Hà Nội 2002

(10) Jeremy Pope - Giám ñốc phụ trách nghiên cứu – Tổ chức minh bạch quốc tế

(11) Luật gia Phạm Thành Nam – TS ðỗ Thị Thạch – Phát huy dân chủ trong ñấu tranh chống tham nhũng ở nước ta hiện nay – NXB Lý luận chính trị, Hà Nội 2005, trang 13

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

ỘTham nhũng là sự lợi dụng quyền lực Nhà nước trục lợi cho mục ựắch cá nhânỢ11,

ỘTham nhũng là lòng tham của con người thông qua quyền lựcỢ (Hội nghị Quốc tế về

chống tham nhũng ở Bắc Kinh - Trung Quốc) Theo ựịnh nghĩa này thì tham nhũng là yếu tố luôn tìm ẩn ở mọi Nhà nước, khi có cơ hội hoặc không bị kiểm soát là có thể nảy sinh và phát triển đồng thời ựịnh nghĩa này còn khẳng ựịnh tham nhũng xuất phát

từ lòng ham muốn vật chất của những người có chức phận hoặc thế lực Một ựịnh nghĩa nữa ựược ựánh giá là ngắn gọn, có thể khái quát ựược bản chất của tham nhũng

và ựược nhiều người chấp nhận, ựó là ựịnh nghĩa của học giả Nye Theo ông thì ỘTham

nhũng là hành vi làm sai lệch trách nhiệm, bổn phận chắnh thống của một vai trò vì tiền hoặc tài sản trục lợi cho cá nhân hoặc cho người thân, xâm phạm các quy tắc, ngược lại với cách hành xử chuẩn mực, liên quan ựến quyền lợi cá nhânỢ12

Ở Việt Nam, khái niệm tham nhũng ựã rõ nghĩa từ lâu qua câu thành ngữ ỘQuan

tham, lại nhũngỢ (Quan thì tham, lại thì nhũng nhiễu, vơ vét của cải của nhân dân về làm của riêng) Hiện nay chúng ta ựã có những nhận ựịnh ngày càng rõ ràng và ựầy ựủ

hơn về tham nhũng Theo Từ ựiển Tiếng Việt của Trung tâm từ ựiển học thì ỘTham

nhũng là lợi dụng quyền hành ựể nhũng nhiễu nhân dân lấy củaỢ13 Còn theo khoản 2 điều 1 của Luật phòng chống tham nhũng ựã ựược Quốc Hội khóa XI, kỳ họp thứ 8

thông qua ngày 29/11/2005 có quy ựịnh: ỘTham nhũng là hành vi của người có chức

vụ, quyền hạn ựã lợi dụng chức vụ, quyền hạn ựó vì vụ lợiỢ

Có thể thấy, giữa các nước có sự khác nhau về truyền thống lịch sử, ựặc ựiểm văn hóa, ựiều kiện kinh tế - xã hội, tình hình tham nhũng Tuy nhiên qua tìm hiểu ta thấy rằng hầu hết các ý kiến về tham nhũng ựều có sự thống nhất về chủ thể, ựộng cơ mục ựắch của hành vi tham nhũng Quan niệm phổ biến nhất hiện nay coi tham nhũng

là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn ựã lợi dụng chức vụ, quyền hạn ựó ựể tham ô, nhận hối lộ hoặc cố ý làm trái pháp luật vì ựộng cơ vụ lợi Theo quan ựiểm này, tham nhũng gồm 3 yếu tố chắnh: Chủ thể tham nhũng là người có chức vụ, quyền hạn; hành vi tham nhũng là lợi dụng chức vụ, quyền hạn ựể thực hiện hoặc không thực hiện việc gì ựó thuộc phạm vi trách nhiệm của mình; mục ựắch là thu lợi cho bản thân hoặc cho người có liên quan ựến bản thân mình Những người có chức vụ, quyền hạn chủ yếu là cán bộ, công chức Nhà nước nhưng cũng có thể là cán bộ, nhân viên của tổ

(12) Tạp chắ nghiên cứu lập pháp, số 2 (9/2005), trang 22

(13) Từ ựiển Tiếng Việt Ờ NXB đà Nẵng Ờ 1998, trang 878

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

chức xã hội, các tổ chức quốc tế… Những lợi ích mà họ có ñược từ tham nhũng chủ yếu là lợi ích vật chất nhưng cũng có thể là lợi ích tinh thần, lợi ích khác mà họ mong muốn ñạt ñược Hành vi tham nhũng thường ñược biểu hiện bằng việc các công chức Nhà nước cố ý làm trái các quy ñịnh của pháp luật trong chấp hành chức trách, công

vụ ñược giao Tham nhũng ñược pháp luật các nước quy ñịnh là tội phạm hình sự với nhiều tội danh khác nhau Những biểu hiện tập trung và ñiển hình nhất là ở tội tham ô

và nhận hối lộ Một số nước phát triển còn mở rộng khái niệm tham nhũng ñến cả khu vực tư nhân Ví dụ, các doanh nghiệp tư vi phạm các quy ñịnh của Nhà nước về chế ñộ kiểm toán, kế toán, nộp thuế, thu chi tài chính, nhân viên lấy tiền hoặc tài sản của công ty; Bác sĩ bệnh viện tư lấy tiền của bệnh nhân trái với quy ñịnh của bệnh viện; Nhân

viên của doanh nghiệp tư lấy tiền hoa hồng của ñối tác (tiền “lại quả” khi mua hàng

mà không nộp cho doanh nghiệp) Tuy nhiên trong phạm vi nghiên cứu của ñề tài chúng ta chỉ xem xét và phân tích tham nhũng ở lĩnh vực công

1.1.2 Nguồn gốc hình thành và ñặc ñiểm của tham nhũng

1.1.2.1 Nguồn gốc hình thành tham nhũng

a Những mầm móng ñầu tiên của hiện tượng tham nhũng

Tham nhũng là một hiện tượng xã hội có mầm móng từ rất lâu trong lịch sử xã hội loài người, từ khi hình thành các bộ lạc, thị tộc nguyên thủy vào cuối giai ñoạn công xã nguyên thủy ñầu thời kỳ chiếm hữu nô lệ tức là khi bắt ñầu hình thành những

tổ chức Nhà nước ñầu tiên, sơ khai Hiện tượng tham nhũng bắt ñầu khi những người ñứng ñầu bộ lạc, thị tộc do lòng tham ñã lợi dụng uy tín chiếm ñoạt của cải dư thừa về làm tài sản riêng ðây chính là hình thức sơ khai của tham nhũng Nhưng tham nhũng chỉ trở thành vấn ñề của xã hội và phát triển ngày càng mạnh khi xã hội bắt ñầu có phân chia giai cấp và có Nhà nước Do ñó trong chế ñộ xã hội cộng sản nguyên thủy không có hiện tượng tham nhũng

Sự phát triển không ngừng của lực lượng sản xuất ñã tạo tiền ñề làm thay ñổi phương thức sản xuất cộng sản nguyên thủy và ñòi hỏi sự phân công lao ñộng Lịch sử

ñã trãi qua ba lần phân công lao ñộng xã hội lớn, mà mỗi lần xã hội lại có những bước tiến mới làm sâu sắc thêm quá trình tan rã của chế ñộ cộng sản nguyên thủy Sau lần phân công lao ñộng xã hội thứ nhất, xã hội có những biến ñổi sâu sắc – ngành chăn nuôi phát triển mạnh mẽ, ngành trồng trọt cũng có bước phát triển, năng suất lao ñộng tăng nhanh, sản phẩm làm ra ngày càng nhiều Con người ñã tạo ra nhiều của cải hơn mức cần thiết ñể duy trì cuộc sống của chính bản thân họ Do ñó, ñã xuất hiện những sản phẩm lao ñộng dư thừa và ñã phát sinh khả năng chiếm ñoạt những sản phẩm dư

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

thừa ấy Như vậy sau lần phân công lao ñộng ñầu tiên, mầm móng của chế ñộ tư hữu

ñã xuất hiện, xã hội ñã phân chia thành người giàu, kẻ nghèo, thủ công nghiệp ñã tách khỏi nông nghiệp, ñó là ñặc ñiểm nổi bật ở lần phân công lao ñộng thứ hai Ở lần phân công lao ñộng này thì nô lệ không còn là kẻ phụ giúp ñơn thuần nữa mà trở thành một lực lượng xã hội với số lượng ngày càng tăng ñồng thời ñã thúc ñẩy nhanh quá trình phân hóa xã hội làm cho sự phân biệt giữa kẻ giàu và người nghèo, giữa chủ nô và nô

lệ ngày càng sâu sắc, mâu thuẫn giai cấp ngày càng tăng ðến lần phân công lao ñộng thứ ba, ngành thương nghiệp phát triển ñã hình thành giai cấp thương nhân Những yếu tố mới ñã làm ñảo lộn ñời sống thị tộc, chế ñộ thị tộc tỏ ra bất lực, những xung ñột

về lợi ích giữa kẻ giàu và người nghèo, giữa chủ nợ và con nợ cũng diễn ra ngày càng gay gắt Xã hội ñó ñòi hỏi phải có một tổ chức mới ñủ sức ñể dập tắt cuộc xung ñột công khai giữa các giai cấp ấy hoặc là cùng lắm là ñể cho cuộc ñấu tranh giai cấp diễn

ra trong lĩnh vực kinh tế dưới một hình thức gọi là hợp pháp Tổ chức ñó gọi là Nhà nước và Nhà nước xuất hiện Như vậy, Nhà nước ra ñời có nhiệm vụ làm dịu bớt sự

xung ñột và giữ cho sự xung ñột ñó nằm trong vòng “trật tự” nhưng cũng từ trong bộ

máy của nó ñã kế thừa những mầm móng tham nhũng manh nha từ thời thị tộc, bộ lạc giờ trở thành căn bệnh tham nhũng tồn tại song song và gắn liền với bộ máy Nhà nước

Tham nhũng là căn bệnh ñồng hành của giới cầm quyền, căn bệnh “ung thư”

của mọi Nhà nước Chính vì vậy mà nguồn gốc chính của tệ tham nhũng ñó là thuộc tính tự nhiên của con người kết hợp với những ñiều kiện kinh tế - xã hội nhất ñịnh ñó

là các xã hội có giai cấp và Nhà nước Khi xây dựng một lý luận, một tiêu chuẩn trong lĩnh vực tư tưởng hay ñạo ñức xã hội, một khuynh hướng thường thấy là người ta không hoặc cố tình không nhìn nhận những gì ñang tồn tại trong thực tế với ñầy ñủ các khuyết tật tự nhiên của nó Nếu nhìn nhận một cách toàn diện, chúng ta không thể không thừa nhận sự tồn tại của những mặt khuyết tật, cái mà chúng ta thường gọi là khuyết tật bẩm sinh của xã hội Chúng ta cần phải thừa nhận rằng tham nhũng tồn tại trong mọi thời ñại, mọi Nhà nước, mọi hệ thống chính trị và mọi quốc gia dân tộc Vì vậy, mỗi quốc gia trên thế giới ñều phải ñối mặt với nạn tham nhũng với nhiều hình thức, thủ ñoạn khác nhau

Tham nhũng là một hiện tượng xã hội tiêu cực Có ý kiến cho rằng tham nhũng bắt nguồn từ nền văn hóa ñộc tài ñề cao cá nhân, coi trọng biếu xén Ý kiến khác cho rằng: xã hội thay ñổi các chuẩn mực về ñạo ñức, xã hội biến ñổi liên tục, nền kinh tế biến ñổi mạnh sinh ra tham nhũng; tham nhũng là một căn bệnh xã hội của nhân loại

Và cũng như các loại bệnh xã hội khác, nó là khuyết tật tự nhiên mang tính bản năng,

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

là một phần thuộc về bản chất ựời sống của con người; ựồng thời cũng chịu những tác ựộng của các ựiều kiện kinh tế xã hội Tham nhũng xuất hiện cùng với sự ra ựời của Nhà nước tồn tại song song với sự phát triển của Nhà nước do ựó nó sẽ tiêu vong cùng với sự tiêu vong của Nhà nước Tức là khi xã hội không còn giai cấp và ựấu tranh giai cấp đó là xã hội cộng sản chủ nghĩa

b Các hiện tượng tham nhũng trong xã hội hiện nay

Mặc dù là một căn bệnh muôn thuở, tham nhũng ở mỗi quốc gia, mỗi thời ựại lịch sử chịu tác ựộng của những nhân tố kinh tế - chắnh trị - xã hội khác nhau để chống tham nhũng có hiệu quả cần phải dựa trên cơ sở phân tắch khoa học các nhân tố

ựó

Lĩnh vực kinh tế: tham nhũng là hậu quả của sự thiếu minh bạch hoặc trình ựộ yếu kém trong quản lý kinh tế cũng là mảnh ựất tốt cho các hành vi tham nhũng sinh sôi nảy nở Sự thiếu minh bạch trong nền kinh tế thể hiện ở các mặt sau: các khoản mua sắm, chi tiêu từ nhỏ ựến lớn của Nhà nước, của Chắnh phủ, của công ựều có thể bị thất thoát do tham nhũng; cách bố trắ nguồn lực và chuyển ựổi kinh tế từ cơ chế kế hoạch tập trung ựều là những công việc rất khó khăn; ựưa ra các chủ trương hoặc hành ựộng thiếu chuẩn tất là lập tức sinh ra cơ hội cho bọn tham nhũng Ông Pa-tric Alay, ựại biểu tổ chức chứng kiến toàn cầu của Anh khẳng ựịnh: ở bất kể nơi nào thiếu minh bạch trong quản lý là nơi ựó nảy sinh hành vi tham nhũng vì thiếu minh bạch sẽ ựẻ ra trốn thuế điều này có thể lý giải tại sao tham nhũng ở các nước ựang phát triển trầm trọng hơn nhiều so với các nước phát triển nơi có môi trường minh bạch hơn Như ựã trình bày ở trên, những nước có môi trường minh bạch kém thì trốn thuế sẽ diễn ra tràn lan, lý do ựơn giản là tại ựó hành vi này dễ dàng thực hiện hơn ở những quốc gia khác

Do ựó chúng ta có thể khẳng ựịnh nguồn gốc sâu xa sinh ra tham nhũng chắnh là lợi ắch kinh tế

Lĩnh vực chắnh trị: tham nhũng là kết quả của hệ thống chắnh trị thiếu khả năng

tự kiểm soát Một hệ thống chắnh trị không xây dựng ựược các tiêu chuẩn, không tự kiểm soát ựược ựể cho quyền lực bị ựánh cắp ựại trà trên quy mô toàn xã hội dưới mọi hình thức, mọi mức ựộ sẽ tạo cơ hội tốt cho tham nhũng phát triển Chắnh những ựiều

này ựã lý giải tại sao trong thời ựại ngày nay, tham nhũng lại Ộrầm rộỢ tại những quốc

gia có nền chắnh trị không chuyên nghiệp, hay nói một cách ựơn giản là những quốc gia ựó trong nền chắnh trị tuột khỏi tầm kiểm soát của xã hội

Tham nhũng gắn liền với bản chất con người nhưng không phải bất kỳ ai cũng tham nhũng và cũng có thể tham nhũng để tham nhũng thì phải có chức vụ, quyền

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

hạn Ngoài ra, tham nhũng còn phụ thuộc vào các yếu tố khác có nhiệm vụ hạn chế hành vi tham nhũng Tham nhũng là kết quả của tình trạng thiếu dân chủ trong sinh hoạt chính trị Khi một quốc gia lâm vào tình trạng thiếu dân chủ trong sinh hoạt chính trị, những người thoát khỏi sự hạn chế của các cơ chế xã hội sẽ lợi dụng, lạm dụng quyền lực ñể thực hiện hành vi tham nhũng Hơn nữa sự thiếu công khai trong ñời sống chính trị cũng tạo ra không gian ñen tối cho hiện tượng tham nhũng

Lĩnh vực văn hóa xã hội: Tham nhũng ñược hỗ trợ bởi những yếu tố tích cực trong nền văn hóa Chẳng hạn, tính gia trưởng vốn là ñặc ñiểm rất nổi bật tại nhiều nước Châu Á Văn hóa gia trưởng gắn liền với ñộc quyền sở hữu lẽ phải Kết quả là quyền lực dễ bị ñánh cắp, tạo cơ sở cho cả tham nhũng vật chất và tinh thần

Nếu xét từ góc ñộ văn hóa thì chuyện quà cáp, thăm hỏi lẫn nhau ñược coi là một cách ứng xử trong nền văn hóa Việt Nam Cách ứng xử này ñược hình thành trong mối quan hệ gia ñình, hàng xóm, láng giềng, bạn bè, ñồng nghiệp…Ngày nay, nét văn hóa này nhiều lúc bị lạm dụng quá mức trở thành mảnh ñất tốt cho nạn hối lộ sinh sôi

và nảy nở Và do tâm lý của người dân họ xem việc tham nhũng là chuyện ñương nhiên của những người làm quan do ñó họ chấp nhận chuyện quà cáp, biếu xén (mà thật ra là ñút lót, hối lộ) cho các quan chức hay ñể ñược việc hay không ñể bị phiền hà,

bị ñòi hối lộ chứ họ không chống lại hay không dám chống lại Họ cho rằng “ðồng

tiền ñi trước là ñồng tiền khôn”, có tiền thì mọi việc sẽ ñược giải quyết nhanh chóng,

ổn thỏa ðây là một lối nhận thức lệch lạc Nó có ảnh hưởng tiêu cực không nhỏ ñến ñời sống văn hóa nước ta Khi mọi thứ ñều có thể vật chất hóa, thì nó sẽ tạo ra một

“Văn hóa tham nhũng” từ chính quan niệm và cách ứng xử của người dân Và văn hóa

này sẽ phát triển nhanh chóng triệt tiêu các nền văn hóa tốt ñẹp khác

Cơ chế, chính sách và pháp luật: tham nhũng là kết quả của tình trạng các quyền và lợi ích cá nhân bị hạn chế hoặc chưa ñược hợp thức hóa Tình trạng nhiều lợi ích chính ñáng của cá nhân không ñược hợp pháp hóa hoặc bị hạn chế ở nhiều quốc gia chậm phát triển Một cơ chế, chính sách, pháp luật hoàn thiện ñể làm cơ sở cho việc ñịnh hướng, ñiều chỉnh các mối quan hệ và bảo vệ các chuẩn mực xã hội nhất là các thể chế về chống quan liêu, tham nhũng và các biểu hiện tiêu cực là ñiều mà chúng

ta ñang hướng tới trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã Hội Chủ Nghĩa của dân, do dân và vì dân Hiện nay, hệ thống cơ chế, chính sách, pháp luật của chúng

ta còn nhiều yếu kém, bất cập so với yêu cầu phát triển của ñất nước Nhiều cơ chế, chính sách thiếu ñồng bộ, tính nhất quán chưa bắt kịp sự phát triển nhanh chóng của xã hội Cơ chế chịu trách nhiệm pháp lý không rõ ràng, tác dụng ñiều chỉnh các hành vi tham nhũng, tiêu cực thấp Nhiều quy ñịnh ñưa ra tưởng chừng chặt chẽ nhưng lại hết

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

sức lỏng lẽo, tạo kẻ hở cho hành vi tham nhũng, nhất là trong một số lĩnh vực nhạy cảm như ñất ñai, ñầu tư xây dựng, mua sắm tài sản công, thuế, tài chính ngân sách, ñấu thầu, cấp phát, sử dụng vốn, dự án … Bên cạnh ñó, việc sửa ñổi, bổ sung, hoàn thiện

ñể khắc phục những bất cập còn chậm và kém hiệu quả, khắc phục ñược chỗ này lại phát sinh sơ hở chỗ khác

Nguy hiểm hơn là tình trạng thiếu dân chủ, công khai, minh bạch trong hoạch ñịnh chính sách, xây dựng các văn bản pháp luật và ban hành quy ñịnh ñã tạo ra cơ hội cho những quan chức biến chất lợi dụng ñể ñiều chỉnh chính sách, pháp luật theo

hướng “Bẻ cong pháp luật”, thay ñổi các quy ñịnh của pháp luật thành những quy ñịnh phục vụ cho quyền lợi của mình nhằm “Hợp pháp hóa” các hành vi tham nhũng ðiều này dẫn ñến tình trạng luật pháp không chỉ “Bảo trợ” cho tham nhũng, mà về thực

chất, chính việc làm luật theo cách này ñã là hành vi tham nhũng Việc thực thi pháp luật không nghiêm, thái ñộ thiếu kiên quyết trong phát hiện, xử lý cán bộ, ðảng viên tham nhũng cũng ñược xác ñịnh là nguyên nhân tạo ñiều kiện cho tham nhũng phát triển Kết quả một cuộc ñiều tra xã hội học gần ñây cho thấy, ngay cả cơ quan bảo vệ pháp luật cũng nằm trong danh sách các cơ quan ñứng ñầu về tham nhũng Không ít

trường hợp việc xử lý tham nhũng còn biểu hiện “Quan xử theo lễ, dân xử theo hình”,

“nhẹ trên nặng dưới” Nhiều trường hợp phải xử lý hình sự thì ñược giữ lại xử lý hành

chính, nội bộ tạo nên tình trạng coi thường pháp luật

Thể chế Nhà nước: có ảnh hưởng rất lớn ñến sự tồn tại và phát triển của tham nhũng Quy mô tham nhũng lệ thuộc vào tính chất của thể chế Nhà nước Châu Phi là nơi tập trung nhiều thể chế lạc hậu, phi dân chủ, các quyền lực Nhà nước không ñược bảo vệ, sử dụng một cách thiếu cẩn trọng và bị phân chia một cách tùy tiện…tức là các quyền lực này dễ bị lạm dụng ñể mở ñường cho nạn tham nhũng tràn lan trong xã hội Các thể chế này không ñủ năng lực kiểm soát nhưng lại ra sức ngăn cản việc xây dựng một thể chế mới có thể quản lý xã hội hữu hiệu hơn Tình trạng bất hợp lý của các thể chế có thể thấy rõ ở những quốc gia mà một bộ phận nhân lực quan trọng của nó ñược trả lương quá thấp so với mức sống tối thiểu của cuộc sống nên ñã buộc nhiều người phải sử dụng quyền lực của mình ñể ñòi hối lộ và nhận hối lộ ñể ñáp ứng nhu cầu cuộc sống

Quản lý hành chính Nhà nước: môi trường quản lý hành chính của nước ta ñang bộc lộ nhiều khuyết tật Sự chuyển ñổi từ quản lý mang tính kết hoạch, tập trung, quan liêu bao cấp sang quản lý theo cơ chế thị trường ñã và ñang tạo ra nhiều xáo trộn trong

hệ thống quản lý, ñiều hành Bộ máy hành chính vẫn còn mang nặng chủ nghĩa quan liêu, thiếu vắng các thể chế, quy phạm hành chính cần thiết, thiếu cơ chế kiểm soát

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

chất lượng cung cấp các dịch vụ công, thiếu minh bạch trong chắnh sách chi tiêu của Chắnh phủ, thiếu dân chủ trong trách nhiệm giải trình đó là những kẻ hở rất dễ nảy sinh tham nhũng

Việc quản lý và giáo dục cán bộ, công chức còn bị buông lỏng, xem nhẹ Hệ thống tuyển chọn, ựề bạt, khen thưởng và kỷ luật công chức chưa bảo ựảm công bằng Chế ựộ trách nhiệm thiếu rõ ràng, cụ thể, ựặc biệt là trách nhiệm của cán bộ lãnh ựạo ựối với những sai phạm, tiêu cực xảy ra trong cơ quan, ựơn vị mình; chế ựộ tiền lương bất hợp lýẦdẫn ựến tham nhũng hành chắnh len lõi vào mọi lĩnh vực của cuộc sống,

trở thành ỘLuật bất thành vănỢ trong các mối quan hệ giữa cấp trên với cấp dưới, giữa

công chức với công dân, biến người dân từ tư cách của người ựược phục vụ trở thành nạn nhân của thói cửa quyền, hách dịch, tham nhũng Các vụ án lớn như vụ ựất ựai đồ Sơn, việc chiếm nhà công vụ làm nhà riêng ở Hà Nội và hàng loạt các ựiểm nóng chắnh trị - xã hội ở Thái Bình và Hà Tây trong thời gian vừa qua ựã cho thấy rất rõ ựiều ựó

Nhận thức chung của mỗi người: tham nhũng là hậu quả của quan niệm lệch lạc

và thái ựộ thiếu tôn trọng các giá trị cá nhân Các giá trị cá nhân không ựược tôn trọng

sẽ dẫn ựến sự xâm hại các giá trị công cộng điều này có vẻ bất hợp lý nhưng thật ra rất hợp lôgic Trên thực tế, việc chống chủ nghĩa cá nhân một cách thái quá luôn luôn dẫn ựến một tình trạng cực ựoan trong ựời sống tinh thần của xã hội Tâm lý xem nhẹ, nếu không muốn nói là bôi bác các giá trị cá nhân khiến người ta tìm mọi cách hạn chế không gian sống của cá nhân, làm cho con người thiếu ý thức trách nhiệm về hành vi của mình, dễ dàng bằng lòng với thực tại, dễ dàng tham nhũng, tiếp tay hoặc ắt nhất là mặc nhiên thừa nhận tham nhũng

1.1.2.2 đặc ựiểm và biểu hiện của tham nhũng

a đặc ựiểm chung của hiện tượng tham nhũng

Mặc dù ở mỗi nước có quan niệm khác nhau về tham nhũng nhưng có thể nhận thấy rằng khi xác ựịnh về chủ thể thực hiện hành vi tham nhũng, hành vi và ựộng cơ, mục ựắch tham nhũng thì giữa các nước có quan niệm là hoàn toàn giống nhau

đặc ựiểm về chủ thể: chủ thể của tham nhũng phải là những người có chức vụ,

quyền hạn hay có trách nhiệm trong việc quản lý một số công việc cụ thể trong bộ máy Nhà nước, bộ máy của đảng, trong các tổ chức kinh tế Nhà nước hay tư nhân (Nếu tìm hiểu tham nhũng theo lĩnh vực tư)

đặc ựiểm về hành vi: Hành vi tham nhũng ựược thể hiện bằng cách người có

chức vụ, quyền hạn thực hiện hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn, lợi dụng trách

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

nhiệm quản lý tài sản ựược giao cũng như vị trắ, ựịa vị công tác mà mình ựược giao phó ựể có thể dễ dàng biến tài sản ựược giao thành tài sản của mình, ựể không làm hoặc làm trái với những nguyên tắc quản lý Nhà nước, trái với nội dung công việc ựược giao, gây thiệt hại ựến lợi ắch của công dân, tổ chức, hoặc gây thiệt hại ựến lợi ắch chung của toàn xã hội

đặc ựiểm về ựộng cơ, mục ựắch: Thể hiện ở chỗ là thu lợi cho bản thân hoặc cho

người có liên quan ựến bản thân mình Thu lợi này là về vật chất có thể ựược hưởng ngay nhưng cũng có thể qua khâu trung gian, hoặc là chuyển lợi ắch này cho người thân Những ựặc ựiểm trên ngoài tác dụng giúp chúng ta nhận diện nhũng hành vi tham nhũng còn là yếu tố ựể cấu thành tội phạm hình sự

b Biểu hiện của tham nhũng

ỘCó một bàn tay ựang móc tiền từ một chiếc túi rộngỢ, ỘChiếc còi và một ựoạn

dây thừng Ờ thể hiện sự cảnh báo và trừng phạt nghiêm túc kẻ tham nhũngỢ đó là bức tranh và biểu tượng của Hội nghị quốc tế chống tham nhũng lần thứ 10 diễn ra từ ngày

7 ựến 11 tháng 10 năm 2001 ựược tổ chức tại Pra-ha, Cộng hòa Séc Hội nghị này có 1.200 ựại biểu trong ựó có các vị Tổng thống, Thủ tướng, các Nghị sĩ, các nhà kinh doanh từ hơn 130 nước và các tổ chức quốc tế tham dự Hội nghị ựã chỉ ra những biểu hiện chủ yếu của tệ tham nhũng ựó là: những quan chức giàu lên nhanh chóng sau một thời gian ựảm nhận những chức vụ quan trọng; những vụ tư nhân hóa hàng loạt các công ty, xắ nghiệp ở các nước có nền kinh tế chuyển ựổi; những khoản viện trợ hoặc khoản vay kếch xù ựể xóa ựói giảm nghèo hoặc cứu giúp nhân dân hoạn nạn nhưng ựến nhân dân rất ắt mà ựến với các quan chức chắnh phủ nhiều hơn; nạn mua chuộc hối

lộ ở các cuộc bầu cử thiếu minh bạch; hối lộ ựể lập các công ty mới; nạn rửa tiền của bọn Maphia quốc tế

Theo học giả Klitgaard ựã xác ựịnh quy luật hoạt ựộng của tham nhũng trong thực tế dưới dạng công thức như sau:

Tham nhũng (Corruption) = độc quyền (Monopoly) + Bưng bắt thông tin (Discretion) Ờ Trách nhiệm giải trình (Accountability).14

(14) Ngân hàng thế giới Ờ Kiềm chế tham nhũng hướng tới một mô hình xây dựng sự trong sạch quốc gia Ờ NXB Chắnh trị quốc gia, Hà Nội 2002, trang 169

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Từ công thức trên ta có thể dễ dàng nhận dạng tham nhũng ựó là thừa ựộc quyền, thừa bưng bắt thông tin, thiếu trách nhiệm giải trình, qua ựó cho thấy bản chất của tham nhũng mà con người là yếu tố quan trong tham gia vào quy trình ựó

Xét về mặt lý luận và thực tiễn, ựộng cơ của hành vi tham nhũng ta có thể phát họa một cách khái quát các yếu tố cấu thành của hành vi tham nhũng theo công thức sau:

Hành vi tham nhũng = Lợi ắch của người có quyền + Sự sơ hở, yếu kém trong quản lý của Nhà nước (Sự lỏng lẽo không nghiêm của pháp luật).15

Từ công thức trên ta thấy lợi ắch vật chất và sự sơ hở, yếu kém trong quản lý của Nhà nước là nhân tố kắch thắch, thúc ựẩy con người tìm mọi cách chiếm ựoạt ựể hưởng thụ Lợi lộc càng nhiều thì sự cám dỗ, hấp dẫn càng cao, lòng tham càng lớn Lợi ắch vẫn tồn tại hiển nhiên mà chỉ những người thực sự nắm trong tay quyền lực mới có ựủ ựiều kiện ựể can thiệp và chiếm ựoạt ựược nó Những người này là những người có

chức, có quyền có thể ỘQuyết ựịnh sinh mệnh chắnh trịỢ và những kẻ ỘSố ựỏỢ, ỘChuột

sa chĩnh gạoỢ như thủ kho, kế toán, thủ quỹ, nhân viên thuế, nhân viên ngân hàng, nhân viên bảo vệ, nhân viên các trạm giao thông Cùng với sự yếu kém và quản lý

lỏng lẽo của pháp luật ựã tạo thêm ựiều kiện cho những người ựược gọi là ỘCó chức có

quyềnỢ thực hiện hành vi tham nhũng một cách dễ dàng

Lĩnh vực xây dựng cơ bản, ựất ựai, vật tư, phương tiện sinh hoạt, thuế, tiền ngân hàng,Ầluôn luôn là lĩnh vực có sức hấp dẫn, thu hút mạnh và trở thành miếng mồi cho

những kẻ tham lam lao vào vì chúng dễ mang lại lợi ắch, dễ ỘCó màuỢ Vì vậy mà biểu

hiện của tham nhũng dễ nhận biết nhất ựó là: sự kém chất lượng và xuống cấp nhanh chóng của các công trình, cơ sở hạ tầng như ựường sá, cầu cống, trường học, bệnh viện, các công trình văn hóa thậm chắ các công trình chưa ựưa vào sử dụng cũng bị hư hỏng trầm trọng Ở lĩnh vực y tế giáo dục tham nhũng biểu hiện ở hành vi ựòi và nhận hối lộ trong khám, chữa bệnh, lập danh sách khống bệnh nhân, học viên các lớp giáo dục phổ cập ựể lấy tiền chia nhau; bớt xén tiêu chuẩn bệnh nhân, hiện tượng bắt buộc học sinh phải ựi học thêm, cấp bằng giả, bán ựiểm, gian lận thi cử,ẦBiểu hiện của tham nhũng ở trong các lĩnh vực khác là ựưa người thân trong gia ựình vào nắm các chức vụ quan trọng, nạn sách nhiễu nhân dân của công chức Nhà nước, hiện tượng ựòi tiền mãi lộ của cảnh sát giao thông, tham nhũng còn biểu hiện ở hiện tượng một số cán

bộ giàu lên nhanh chóng và biểu hiện ngay cả trong lối sống ăn chơi xa xỉ của một số

(15) Nguyễn đình Gấm Ờ Tệ nạn tham nhũng: căn nguyên sâu xa và biện pháp phòng chống

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

cán bộ và con cái của họ trong khi đĩ tiền lương kể cả các khoản thu nhập khác cũng chưa đủ để đáp ứng cho mức sống đĩ Qua hàng loạt các vụ án lớn đều do nhân dân và báo chí phát hiện là chủ yếu và kết quả cơng tác của các đồn Chính phủ vừa qua, cĩ thể khái quát một số biểu hiện tượng tham nhũng trong đời sống thực tiễn:16

- Cĩ địa phương, đơn vị ra những chỉ thị, quyết định khơng đúng với chính sách, luật pháp của Nhà nước để thu lợi bất chính phổ biến là lấy đất cơng để bán chia nhau, lấy đất của nơng dân để bĩc lột lại nơng dân như một kiểu phát canh thu tơ;

- ðề ra hàng loạt khoản (Cĩ nơi tới trên dưới 30 khoản) bắt nơng dân đĩng gĩp, bưng bít thơng tin, thiếu cơng khai, minh bạch để xà xẻo, tư túi;

- Gây khĩ khăn, sách nhiễu để địi hối lộ dưới nhiều hình thức kể cả mua bằng, bán điểm;

- Vừa là bên A, vừa cĩ quyền chỉ định bên B,…để dễ hưởng hoa hồng, lại quả, tham nhũng lớn trong nhiều chương trình, dự án – kể cả các chương trình, dự án nghiên cứu khoa học;

- Khi xây dựng định mức về kinh tế - kỹ thuật thì nâng lên cao, khi thực hiện thì lắt léo để giảm xuống, cĩ lúc cĩ cơng trình cịn trên dưới 50%, lấy chênh lệch để chia

chác, “Của người phúc ta …” làm cho hàng loạt cơng trình mặc dù được hội đồng

nghiệm thu đánh giá tốt, mới sử dụng đã hư hỏng;

- Lợi dụng buơn bán vận chuyển, đi nước ngồi câu kết với bọn “Buơn lậu thế

kỷ”, cĩ tính quốc tế (Nhập tàu, xe cũ, máy mĩc lạc hậu, rác thải, … bất chấp hậu quả

tai hại cho nhân dân và cho nền kinh tế, miễn là cĩ “Chênh lệch”, cĩ “Hoa hồng”;

- Thơng đồng với nhau để “Vay” tiền ngân hàng, tiền nước ngồi (Như vốn

ODA) đến hàng trăm, hàng nghìn tỉ đồng khơng kể hiệu quả sử dụng để hưởng hoa hồng;

- Sử dụng tiền quỹ cơng, tiền tín dụng ưu đãi người nghèo, gia đình chính sách

để cho vay lấy lãi; buơn bán lập quỹ đen; mua tặng phẩm cĩ giá trị lớn tặng lẫn nhau;

- Tạo ra thành tích giả để tham ơ dưới danh nghĩa tiền thưởng, quà cáp, biếu xén nhau ngày lễ, ngày tết, việc hiếu hỷ đến hàng chục, hàng trăm tỉ đồng;

(16) PGS.TS Lê Trọng – Bàn về cuộc đấu tranh chống tham nhũng ở nước ta – Tạp chí cộng sản, số 21 (11/2001)

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

- Tranh nhau hàng xuất khẩu chạy chọt “Côta” ñể lấy ngoại tệ mua hàng tiêu

dùng xa xỉ về bán lấy lãi chia nhau… Gây lãng phí và rối loạn thị trường, v.v…

- Lập những “Dự án lừa”, “Trồng rừng trên giấy” ñể lấy tiền Nhà nước;

- Thậm chí ñâu ñó còn tình trạng “Ăn” cả tiền cứu giúp người ñói nghèo, xã khó

khăn; Ăn chặn tiền ủng hộ bão, lụt,v.v…và v.v…

Tham nhũng thì diễn ra hằng ngày, chúng len lõi vào mọi mặt của ñời sống xã hội Chúng ta cũng không khó khăn gì ñể nhận biết tham nhũng và ta cũng có nhiều biện pháp phòng, chống tham nhũng Thế vậy mà tình hình tham nhũng của nước ta không giảm mà ngày càng tăng lên nhanh chóng Có phải là do những chủ trương, biện pháp của Nhà nước ta không ñúng, không phù hợp với tình hình nước ta hay do chúng

ta không dám quyết tâm loại trừ chúng ðây là ñiều mà chúng ta cần phải giải quyết nhanh chóng ñể có thể loại trừ ñược nạn tham nhũng

1.2 Hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng

1.2.1 Khái niệm

Phòng ngừa tình hình tội phạm nói chung và phòng, chống tham nhũng nói riêng là vấn ñề lý luận và thực tiễn phức tạp và là mục tiêu cuối cùng của tội phạm học Nhưng hiện nay vẫn chưa có một khái niệm chính thức nào về vấn ñề này Có ý kiến cho rằng hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng là cuộc ñấu tranh chính trị liên quan ñến sự tồn vong của Nhà nước Có quan niệm lại cho rằng hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng dù ở quy mô gia ñình, xã hội ñều phải ñồng nghĩa với việc ñảm bảo

ñể mọi thành viên gia ñình, xã hội và ñời sống quốc tế ñều có quyền phát biểu và lắng nghe Vì thế, phòng chống tham nhũng không thể là hoạt ñộng riêng lẻ mang tính chất ñối phó, cần có sự phối hợp hành ñộng giữa các ngành, các cấp, xa hơn nữa là sự hợp tác quốc tế

Qua nghiên cứu các quan ñiểm chúng ta có thể ñưa ra khái niệm về hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng: hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng là việc các cơ quan Nhà nước, các tổ chức và công dân sử dụng tổng hợp các biện pháp và cách thức mà pháp luật cho phép nhằm phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi tham nhũng, loại trừ phần tử tham nhũng ra khỏi bộ máy của Nhà nước Theo ñịnh nghĩa này và ngay trong tên gọi thì hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng có hai bộ phận ñó là hoạt ñộng phòng ngừa tham nhũng và hoạt ñộng chống tham nhũng

Hoạt ñộng phòng ngừa tham nhũng là việc áp dụng một cách tổng thể các biện pháp kinh tế, chính trị tư tưởng, pháp luật,…do các cơ quan, tổ chức và công dân tiến

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

hành dưới sự lãnh ñạo của ðảng nhằm xóa bỏ hoặc vô hiệu hóa các nguyên nhân, ñiều kiện tham nhũng; không ñể cho tham nhũng xảy ra Hoạt ñộng này phải ñược tiến hành thường xuyên liên tục ñược thực hiện trước khi tham nhũng xảy ra ðây ñược xem là biện pháp cơ bản và có tác dụng tích cực trong cuộc ñấu tranh phòng, chống tham nhũng

Phòng ngừa tham nhũng là nhằm xóa bỏ bản chất, nguồn gốc của tình trạng tham nhũng, cụ thể là khắc phục những nguyên nhân và ñiều kiện của tình hình tham nhũng, loại trừ dần những nguồn gốc phát sinh tham nhũng Việc phòng ngừa tham nhũng là hình thức can thiệp ngay từ ñầu chuỗi xích những sự kiện và hiện tượng có thể dẫn ñến việc gây ra những thiệt hại cho lợi ích Nhà nước và xã hội

Hoạt ñộng chống tham nhũng là tổng thể các hoạt ñộng của tất cả mọi người dân, các tổ chức và các cơ quan trong bộ máy Nhà nước trong ñó có sự tham gia của

cơ quan bảo vệ pháp luật (Viện Kiểm sát, Tòa án, Thanh tra, Công An,…là lực lượng

có vai trò chủ lực, nồng cốt) sử dụng hệ thống các biện pháp do pháp luật quy ñịnh nhằm phát hiện nhằm, xử lý, ñấu tranh ngăn chặn tệ tham nhũng ðây cũng là một hoạt ñộng thường xuyên, liên tục một khi còn hiện tượng tham nhũng Hoạt ñộng ñược tiến hành khi tham nhũng ñã xảy ra Việc phát hiện tham nhũng là trách nhiệm của những chủ thể nêu trên nhưng khác với hoạt ñộng phòng ngừa, việc ñấu tranh chống tham nhũng trách nhiệm chính ñược giao cho các cơ quan thực thi pháp luật Còn người dân

và các cơ quan, tổ chức khác chỉ tham gia hỗ trợ ñồng thời giám sát cơ quan thực thi pháp luật nhằm ñảm bảo xử lý ñúng người, ñúng tội

1.2.2 ðặc ñiểm của hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng

Chủ thể tham gia hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng: là toàn thể các cơ quan Nhà nước, các tổ chức và quần chúng nhân dân Chủ thể tham gia hoạt ñộng này gồm

có hai bộ phận chính: ñó là cá nhân (công dân) và tập thể (các cơ quan ðảng, Nhà nước, tổ chức)

Chủ thể chính tham gia vào hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng là ñại bộ phận quần chúng nhân dân lao ñộng chân chính và cán bộ ðảng viên trung kiên và trung thành với sự nghiệp cách mạng của Nhà nước ta ðây là lực lượng ñông ñảo và có vai trò quan trọng, quyết ñịnh trong cuộc ñấu tranh phòng, chống tham nhũng vì họ vừa là lực lượng lãnh ñạo, vừa là lực lượng giám sát, họ có mặt ở mọi lúc, mọi nơi trong lĩnh vực của ñời sống xã hội nên họ kịp thời phát hiện hành vi tham nhũng

Với vai trò là cơ quan trực tiếp ñiều tra, truy tố, xét xử, cải tạo, giáo dục người phạm tội, ñưa họ trở thành những công dân có ích cho xã hội, cơ quan Công an, Tòa

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

án, Viện Kiểm sát luôn ñóng vai trò hàng ñầu và chủ chốt trong phòng, chống tham nhũng Với chức năng hoạt ñộng và các ñiều kiện vật chất của mình, hoạt ñộng phòng ngừa do các chủ thể trên thực hiện có hiệu quả phòng ngừa cao, toàn diện và tận gốc Các biện pháp phòng ngừa do Công an, Viện Kiểm sát, Tòa án mang tính nghiệp vụ cao ñồng thời có tác ñộng mạnh mẽ ñối với việc hạn chế tình hình tội phạm cũng như phát hiện nguyên nhân và ñiều kiện phạm tội Hai chủ thể này luôn hỗ trợ nhau ñể thực hiện mục tiêu chung Ngoài các cơ quan nêu trên còn có các cơ quan cũng ñóng vai trò không kém phần quan trọng trong công tác phòng, chống tham nhũng như: Hội ñồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, các cơ quan quản lý hành chính Nhà nước, các cơ quan thông tin ñại chúng, báo chí

Phương thức hoạt ñộng: các chủ thể có quyền sử dụng tổng hợp tất cả các biện pháp mà pháp luật cho phép ñể ñấu tranh phòng, chống tội phạm Công dân giữ vị trí hết sức quan trọng trong công tác phòng, chống tội phạm là cơ sở nắm bắt sớm nhất các hiện tượng phạm tội Do ñó Hiến pháp năm 1992, Bộ luật tố tụng hình sự, Bộ luật hình sự ñã có những chế ñịnh pháp lý quan trọng làm cơ sở cho sự tham gia của công dân Thông qua các quyền ñược ghi nhận công dân có thể thực hiện quyền khiếu nại,

tố cáo, quyền ñược tham gia giám sát hoạt ñộng của các cơ quan Nhà nước; kiến nghị thông qua các ñại biểu Quốc hội và ñại biểu Hội ñồng nhân dân do mình bầu ra hay thông qua các phương tiện thông tin ñại chúng Người dân sử dụng công cụ giám sát

và kiểm tra như là vũ khí hiệu quả ñể phòng ngừa tham nhũng trong bộ máy Nhà nước

với tinh thần “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra.” Nhân dân chính là tai mắt

của cơ quan bảo vệ pháp luật trong ñấu tranh phòng, chống tham nhũng

Còn các cơ quan Nhà nước và các tổ chức thực hiện hai chức năng của mình thông qua hai công cụ ñó là giám sát và kiểm tra Riêng các cơ quan ñược giao nhiệm

vụ trực tiếp ñấu tranh phòng, chống tham nhũng thì ngoài hai chức năng trên thì các cơ quan này còn sử dụng các biện pháp mang tính nghiệp vụ như: thanh tra, kiểm tra, xét

xử, truy tố ñể ñấu tranh chống tội phạm khi phát hiện có tội phạm xảy ra Nói như vậy không có nghĩa là cơ quan này ñều có những hoạt ñộng giống nhau mà những cơ quan này ñược pháp luật quy ñịnh những chức năng quyền hạn khác nhau: Công an bằng biện pháp nghiệp vụ của mình ñiều tra các vụ án; Viện Kiểm sát với chức năng là giám sát việc tuân thủ pháp luật; Tòa án thông qua hoạt ñộng xét xử; Thanh tra có quyền kiểm tra các hoạt ñộng của tất cả các cơ quan, giải quyết khiếu nại của công dân Tuy

cơ cấu, tổ chức, nội dung và phương thức hoạt ñộng không giống nhau nhưng giữa các

cơ quan này ñều có một nhiệm vụ chung là ñại diện cho quyền lực Nhà nước, ñại diện cho nhân dân trong việc thực hiện các chức năng của mình Các cơ quan này có mối

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

quan hệ mật thiết, tác ñộng qua lại Do ñó cần có sự phối hợp nhịp nhàng và thống nhất trong hoạt ñộng ðây là phương thức ñúng nhất, có hiệu quả cao nhất trong ñấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung và tham nhũng nói riêng

ðối tượng ñấu tranh: ñó là hành vi tham nhũng của những chủ thể ñặc biệt - có

chức, có quyền Nhưng không phải là tất cả mà chỉ một bộ phận cán bộ, ðảng viên, công chức bị thoái hóa, biến chất nằm trong bộ máy của Nhà nước, các tổ chức ðảng,

và các tổ chức chính trị - xã hội Những kẻ này nằm ngay trong các cơ quan nồng cốt chống tham nhũng Các ñối tượng này là những người có trình ñộ, hiểu biết, có những người rất am hiểu pháp luật giữ những chức vụ rất cao trong các cơ quan Chúng không nằm tập trung mà rải rác ở từng cấp, từng ngành, từng bộ phận và len lõi vào tất

cả các lĩnh vực của ñời sống xã hội và thủ ñoạn của các ñối tượng này rất tinh vi nên rất khó phát hiện Tác hại do những ñối tượng này gây ra cũng không nhỏ, làm mất lòng tin của nhân dân ñối với Nhà nước ta.Chính vì vậy việc ñấu tranh các ñối tượng này là cuộc ñấu tranh lâu dài và rất phức tạp

Hoạt ñộng phòng, chống tham nhũng xét cho ñến cùng là ñể cho con người không ñi vào con ñường phạm tội, giảm dần tình hình tội phạm nói chung và tình hình tội phạm cụ thể nói riêng Vì vậy, hiệu quả của phòng, chống tội phạm ñược xác ñịnh bởi sự giảm sút số lượng tội phạm trong từng thời ñiểm nhất ñịnh; là sự giảm bớt tính chất, mức ñộ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội; là sự giảm bớt ñến mức không xuất hiện các phần tử tội phạm mới Có thể nói, hiệu quả của phòng ngừa tình hình tội phạm là vấn ñề ñược bàn cải, tranh luận nhiều nhất hiện nay Bởi một thực tế cho thấy rằng, tình hình tội phạm nói chung và tội tham nhũng nói riêng ngày càng tăng về số lượng, thủ ñoạn, hình thức, mức ñộ Phải chăng vì công tác phòng ngừa tình hình tội phạm mà chúng ta áp dụng ñã không phát huy ñược vai trò cần thiết của chúng? Thiết nghĩ ñến lúc Nhà nước ta phải chú ý ñến chương trình quốc gia về phòng ngừa tình hình tội phạm cũng như thành lập các cơ quan chuyên trách, ñào tạo cán bộ chuyên trách về vấn ñề này, bởi vì hiệu quả của phòng, chống tội phạm cũng phụ thuộc rất nhiều vào vấn ñề này

1.3.Các loại và các hành vi tham nhũng

1.3.1 Các loại tham nhũng

1.3.1.1 Theo bản chất: ta có hai loại tham nhũng nhỏ

- Trả tiền ñể ñược lợi ích: dùng tiền ñể tác ñộng ñến người có chức vụ, quyền hạn làm hoặc không làm một việc nhằm ñem lại lợi ích cho mình Ví dụ: ñể tác ñộng

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

đến kết quả đấu thầu, để mua một quyết định hành chính, hoặc định hình một quyết định xét xử

- Trả tiền để tránh chi phí: ví dụ để bảo đảm một việc đến hạn được hồn thành đúng hạn

1.3.1.2 Theo mức độ: ta cĩ tham nhũng nhẹ và tham nhũng lớn

Tham nhũng nhỏ, ở dạng nhẹ nhất thì tương tự như một khoản “tiền bo”: Tham

nhũng nhỏ là hiện tượng phổ biến trong các hoạt động kinh doanh bình thường của các cơng ty địa phương và quốc tế ở Châu Á ða số, trong đĩ dưới dạng thanh tốn nhỏ trả cho các cơng chức cấp thấp để giúp đẩy nhanh các dịch vụ cơng đang tiến triển chậm chạp và do đĩ cĩ thể coi là các khoản thanh tốn tạo thuận lợi Những lĩnh vực

mà ở đĩ những khoản tiền trả như thế là phổ biến bao gồm hải quan, giấy phép kinh doanh, visa cơng tác và sự bảo vệ của cảnh sát Sự châm chước như thế được phản ánh trong luật của các nước phát triển thống nhất chống hối lộ ở nước ngồi Người ta thừa nhận rằng tham nhũng nhỏ trên thực tế là khơng thể xĩa bỏ được nếu trước hết khơng khắc phục những tham nhũng lớn đem theo những hậu quả hủy hoại lớn hơn nhiều Tham nhũng nhỏ khơng thể xem là vơ hại Các khoản thanh tốn tạo thuận lợi

mà những tập đồn lớn đã “chấp nhận trả” cĩ thể là một ác mộng cho một doanh

nghiệp nhỏ ở địa phương (đặc biệt nếu bị các quan chức cảnh sát địa phương nhũng nhiễu) hay là cho một cơng dân trung bình đang đối mặt với nạn nhũng nhiễu của các quan chức chính quyền cấp thấp trong những cơng việc làm ăn bình thường của cuộc sống Cuối cùng, tham nhũng nhỏ cĩ hệ thống cung cấp mảnh đất màu mở cho tham nhũng lớn tồn tại và phát triển

Tham nhũng lớn trong các cơng việc của Chính phủ (các cơng trình cơng cộng; mua sắm cơng cộng; giấy phép hay tư nhân hĩa)

Một mơi trường kinh điển cho tham nhũng lớn là mua sắm Chính phủ thơng qua đấu thầu cạnh trạnh, bất kể quốc tế hay khơng Các cơ chế lừa đảo đã được minh

chứng rộng rãi trong bối cảnh này Những trường hợp “vịi tiền” thường xuyên dính

dáng tới các hãng địa phương cũng như quốc tế được ghi nhận trong nhiều dịch vụ cơng khác nhau Thu thuế hải quan, và cảnh sát là lĩnh vực cĩ vấn đề một cách phổ biến mà cùng với các thủ tục mua sắm cơng, là mục tiêu ưu tiên của cải cách quản trị trong khu vực cơng Do vai trị của khu vực tư nhân đã mở rộng trong những năm gần đây, các loại hình tương tác trong hệ thống hành chính đã tạo ra cơ hội cho tham nhũng Ví dụ việc cấp giấy phép (chẳng hạn trong ngành dược phẩm), tư nhân hĩa và việc tư nhân và việc tư nhân cung cấp dịch vụ cơng Mặc dù sự tham gia mạnh mẽ hơn

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

của khu vực tư nhân có khuynh hướng làm tăng tắnh minh bạch, tư nhân hóa tạo ra các

cơ hội cho tham nhũng vì nó ựem tới tìm năng tước ựoạt tài sản bởi vì nó ựòi hỏi những giao dịch lớn và phức tạp về tài chắnh hoạt ựộng tư vấn và các can thiệp ựiều tiết Vì những người hối lộ cần phải thu hồi khoản chi phắ nên tham nhũng lớn dẫn tới những kiểu tham nhũng khác ựó là lừa ựảo và gian lận thầu

1.3.1.3 Tham nhũng hợp pháp và tham nhũng phi pháp

Nhìn nhận một cách khách quan, cụ thể và lịch sử về hiện tượng tham nhũng, chúng ta thấy rằng, trái với cách hiểu thông thường, tham nhũng cũng không phải lúc nào cũng phi pháp Hơn nữa, so với tham nhũng phi pháp, hình thức tham nhũng hợp pháp còn phổ biến hơn và gây ra tác hại lớn hơn Sở dĩ, tham nhũng hợp pháp ắt bị lên

án vì chúng ựược bảo trợ của Nhà nước, tôn giáo và ý thức ựồng thời nó ẩn náu dưới lớp vỏ văn hóa và truyền thống dân tộc

Chúng ta không thể phủ nhận rằng sự xuất hiện của xã hội loài người gắn liền với sự xuất hiện của giai cấp và Nhà nước Nhà nước do một nhóm người có quyền lực

về kinh tế và chắnh trị nắm giữ Nhà nước bằng nhiều công cụ khác nhau ựã quy ựịnh những quyền ưu tiên, quyền lợi cho nhóm người này (giai cấp thống trị) Chắnh vì ựiều này ựã ảnh hưởng ựến lợi ắch của những giai cấp khác trong xã hội điển hình như vua

có quyền chiếm ựoạt mọi tài sản do thần dân nước mình làm ra Vua ựi ựến ựâu và thắch bất cứ ựiều gì thì không ai có quyền chống lại Ngoài ra nó còn bảo ựảm cho chủ

nô sống bằng sức lao ựộng của nô lệ, ựịa chủ sống bằng sức lao ựộng của nông dân Trong xã hội ngày nay, ựiều ấy thật vô lý nhưng tất cả nhưng tất cả những quy ựịnh ựó

là có thật và vẫn chưa biến mất hoàn toàn ựâu ựó vẫn còn tồn tại

Nói như vậy không có nghĩa là pháp luật chỉ có chức năng bảo trợ tham nhũng,

có thể xem ựó là chức năng tiêu cực của pháp luật Bên cạnh ựó, pháp luật là những nguyên tắc, những chuẩn mực chung ựể duy trì một trật tự, ổn ựịnh ựể ựịnh hướng các hành vi của các cá nhân Theo chủ nghĩa Mác Ờ Lênin thì giai cấp thống trị có quy ựịnh ưu tiên cho việc bảo vệ hành vi chiếm ựoạt của những kẻ nắm quyền lực cũng là ựương nhiên vì pháp luật là theo ý chắ của họ Họ muốn Ộuốn nặnỢ pháp luật theo như thế nào là theo ý muốn của những giai cấp nắm quyền lực các khuynh hướng chắnh trị

và kinh tế, các tiêu chuẩn ựạo ựức và thẩm mỹ thậm chắ cả ham muốn cá nhân cũng ắt nhiều biểu hiện các quan hệ xã hội, vì thế pháp luật ựã là hành vi tham nhũng

đồng hành với tham nhũng hợp pháp bao giờ cũng có tham nhũng bất hợp pháp

đó là hành vi của các cá nhân lợi dụng quyền lực của mình trong Bộ máy Nhà nước ựể thu lợi trái với quy ựịnh của pháp luật, nói cách khác ựó là những tội ựược quy ựịnh

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

trong Bộ luật hình sự Những hành vi tham nhũng luôn bị xã hội lên án gay gắt Nhưng nếu chúng ta xem xét về quy mô và tác hại thì tham nhũng hợp pháp bao giờ cũng nguy hiểm hơn tham nhũng phi pháp (Tham nhũng phi hợp pháp ta có thể ựiều chỉnh ựược theo khuôn khổ của pháp luật)

1.3.1.4 Tham nhũng vật chất và tham nhũng tinh thần

Tham nhũng luôn ựi liền với thiệt hại vật chất vì những kẻ tham nhũng luôn muốn chiếm ựoạt tài sản của người khác Chủ thể tham nhũng (có chức, có quyền trong cơ quan Nhà nước) thì hiện nay không chỉ còn ở phạm vi hạn hẹp như thế mà nó còn mở rộng ở những chủ thể mà trước ựây không ựược xem là ựối tượng tham nhũng: thầy giáo, thầy thuốc,ẦTác hại của tham nhũng trở nên trầm trọng hơn, nguy hại và

khủng khiếp hơn nhiều khi mang tắnh Ộchuyên nghiệpỢ và khi nó trở thành nguồn sống

chủ yếu của họ

Chúng ta sẽ rất sai lầm nếu chúng ta ựơn giản hóa vấn ựề tức là chỉ thấy Ộbề

nổi Ợ mà không thấy Ộphần chìmỢ của hiện tượng tham nhũng, của những kẻ tham

nhũng ựang giấu mặt và lộng hành trong xã hội đó là tham nhũng tinh thần Nếu như chúng ta thấy ựược những thiệt hại do tham nhũng vật chất gây ra là vô cùng trầm trọng thì những thiệt hại do tham nhũng tinh thần gây ra là càng trầm trọng hơn Chúng ta không thể nào kiểm soát nổi bởi vì tham nhũng tinh thần khó nhận biết do ựó không bị lên án, không bị trừng trị và thật bất ngờ khi ngay cả chắnh thủ phạm cũng không ngờ rằng mình phạm tội Tham nhũng tinh thần là biểu hiện cao nhất, tinh vi nhất, và cũng nguy hiểm nhất Và chúng diễn ra thường xuyên và dễ nhận thấy trong lĩnh vực chắnh trị Tóm lại, tham nhũng tinh thần là cơ cấu bảo trợ chắnh trị cho tham nhũng vật chất, còn tham nhũng vật chất làm ô nhiễm ựời sống tinh thần của toàn xã hội tạo ựiều kiện cho tham nhũng tinh thần phát triển Chúng ta có thể xem tham nhũng vật chất là cái vỏ bên ngoài, là hình thức bên ngoài của tham nhũng tinh thần

Do ựó chúng có mối quan hệ gắn bó với nhau, chúng hỗ trợ cho nhau

1.3.1.5 Các loại tham nhũng khác

a Tham nhũng cá nhân và tham nhũng tập thể

Tham nhũng cá nhân là do một người tiến hành từ việc có ý ựồ chiếm ựoạt cho ựến khi chiếm ựoạt của cải của Nhà nước thành của cá nhân đặc trưng nổi bật của tham nhũng cá nhân là toàn bộ tài sản chiếm ựoạt ựược chắnh cá nhân ựó tiêu xài hoặc cho gia ựình

Tham nhũng tập thể là do một số người, hay tổ chức cùng nhau thực hiện việc chiếm ựoạt tiền bạc, giữa những chủ thể này phải thống nhất với nhau và phải cùng có

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

một mục ñích, cùng hướng tới một tài sản nhất ñịnh Trái ngược với tham nhũng cá nhân thì tài sản chiếm ñoạt ñược phải chia cho nhau theo tỉ lệ, theo thỏa thuận hoặc theo công sức Tham nhũng cá nhân dễ bị phát hiện còn tham nhũng tập thể khó phát hiện bởi vì chúng ñược che chở dưới danh nghĩa tập thể

b.Tham nhũng trực tiếp và tham nhũng gián tiếp

Tham nhũng trực tiếp là những người tham nhũng tự mình thực hiện hành vi tham nhũng như nhận hối lộ, tham ô lấy tài sản,…còn tham nhũng gián tiếp là kẻ tham nhũng không trực tiếp thực hiện hành vi tham nhũng mà dựa vào quyền lực của mình

ñể làm lợi hay ñặc cách cho một số ít người nào ñó ñem lợi ích cho mình ðây ñược xem là một dạng tham nhũng ngày càng phổ biến ở nước ta

c Tham nhũng có ý thức và tham nhũng không có ý thức

Tham nhũng có ý thức là người tham nhũng có chủ ý ngay từ ñầu và lập ra kế hoạch ñể tiến hành tham nhũng Tham nhũng không có ý thức thì người ñược hưởng lợi từ tài sản tham nhũng không biết tiền hay lợi ích mà mình hưởng do ñâu mà có Tham nhũng có ý thức là kẻ chủ mưu còn tham nhũng không có ý thức là ñồng phạm tham nhũng không có thức làm bình phong cho tham nhũng có ý thức Chính ñiều này khiến cho các cơ quan chức năng không phát hiện ñể xử lý

d Tham nhũng chủ ñộng và tham nhũng bị ñộng

Tham nhũng chủ ñộng là tham nhũng luôn biết trước ñược tài sản mà mình ñịnh chiếm ñoạt Còn tham nhũng bị ñộng diễn ra trong ñiều kiện người tham nhũng nhận ñược khoản tiền hoặc tài sản một cách bất ngờ Loại tham nhũng này thường xảy ra do những cán bộ công chức giữ chức vụ rất quan trọng và những người này thường ñược

tặng “quà” hoặc thông qua vợ con của họ nhận tài sản, lợi ích Hai loại tham nhũng này thường ñược biểu hiện ở dạng “có ñi có lại”, “bồi dưỡng ”,…

e Tham nhũng ñơn và tham nhũng kép

Tham nhũng ñơn là hành vi tham nhũng do một hoặc một nhóm người thực hiện Tham nhũng kép là bản thân người tham nhũng không những thực hiện hành vi tham nhũng cho mình mà còn dựa vào những kẻ tham nhũng khác ñể lấy của tham nhũng của những kẻ tham nhũng khác Và người này chiếm ñược nhiều hay ít tùy thuộc vào vị trí, quyền lực cũng như lĩnh vực hoạt ñộng cụ thể của người tham nhũng Tham nhũng kép dễ bị phát hiện vì nó thực hiện qua nhiều khâu, nhiều người hoặc do chính sự tố giác của những người tham nhũng khác

f Tham nhũng bộc phát và tham nhũng có hệ thống

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Tham nhũng bộc phát là hành vi xảy ra ñối với một số cán bộ trong một thời gian cụ thể do lòng tham trổi dậy, khi bị ñồng tiền cám dỗ không ñấu tranh không kiềm chế ñược bản thân nên ñã thực hiện một lần Tham nhũng này không có ý ñồ trước mà hoàn toàn mang tính bộc phát

Tham nhũng có hệ thống là người tham nhũng lặp ñi lặp lại nhiều lần hành vi của mình có những mưu ñồ và thủ ñoạn tinh vi, ngoan cố Về hậu quả thì có thể tham nhũng bộc phát một lần nhưng gây hậu quả quan trọng hơn tham nhũng có hệ thống Tuy nhiên trong ñiều kiện hiện nay thì tham nhũng có hệ thống gây hậu quả nghiêm trọng hơn

Trên ñây chỉ là những loại tham nhũng ñược phân loại một cách tương ñối Lòng tham nhiều hay ít thì ñã là con người ai cũng có, sự yếu kém, sơ hở của pháp luật

là ñiều khó mà tránh khỏi Nhưng yếu tố quyết ñịnh ñể cho tham nhũng không có môi trương sinh sôi, nảy nở, tham nhũng có thể bị phát hiện và xử lý là mỗi cán bộ công chức, mỗi cơ quan, mỗi công dân phải thực hiện ñúng chức năng, nhiệm vụ của mình, xem cuộc ñấu tranh chống tham nhũng là nhiệm vụ của chính mình chứ không phải là của bất cứ ai

1.3.2 Các hành vi tham nhũng

1.3.2.1 Theo quan ñiểm của các nước trên thế giới

Hành vi tham nhũng thường rất tinh vi ñược các bên bí mật thực hiện dưới nhiều hình thức: biển thủ, chiếm ñoạt, lấy trộm, chia tài sản của công, gửi giá qua mua, bán hàng hóa, thăm hỏi biếu xén tiền, tài sản vật chất hoặc nhận con cái của những người có chức vụ, quyền hạn vào làm việc,…nhằm trục lợi ðể hạn chế ñược những loại hành vi tham nhũng ñó thì trước hết ta cần tìm hiểu ñược những ñặc ñiểm của hành vi tham nhũng17:

Thứ nhất, hành vi có ý thức của người hoạt ñộng Nhà nước ñặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích chung của ñất nước

Thứ hai, bí mật thực hiện các quyết ñịnh

Thứ ba, có cam kết giữa những người có quyền thông qua các quyết ñịnh của Nhà nước và những người ñược hưởng nhờ ñiều ñó

(17) Học cách chống tham nhũng – NXB Thông Tấn, trang 15,16

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Thứ tư, sự phối hợp hành ñộng giữa những người cần thông qua quyết ñịnh nào

ñó và những người có thể gây ảnh hưởng tới việc thông qua quyết ñịnh

Thứ năm, cố gắng che ñậy hành vi tham nhũng bằng cơ sở pháp lý nào ñó

Thứ sáu, người tham nhũng thực hiện các chức năng lá mặt, lá trái, chức năng Nhà nước và cá nhân

Hiện nay, trên thế giới có nhiều cách xác ñịnh phân loại hành vi tham nhũng Tuy nhiên, tùy theo ñặc ñiểm, ñiều kiện và tình hình tham nhũng ở mỗi nước mà có cách xác ñịnh cho phù hợp

* Theo tổng kết của học giả Gerald E.Caiden thì hiện nay trên thế giới có

17 nhóm hành vi tham nhũng như sau18:

1. Bội tín, biến chất, giao dịch quốc tế phi pháp, buôn lậu

2 Ăn cắp vặt, thói tắc mắc, tư nhân hóa tài sản công

3 Phân bổ không trung thực, giả mạo ñể tham ô, biển thủ, sử dụng công quỹ sai mục ñích

4 Lạm quyền, hăm dọa, tra tấn, sự miễn giảm

5 Bóp méo công lý, hành vi hình sự, chứng cứ giả trái pháp luật, mưu hại

6 Không thực hiện nghĩa vụ, thoái thác trách nhiệm, ăn bám

7 Hối lộ, ñút lót, tống tiền, thu bất hợp pháp, lại quả

8 Sử dụng sai trái thông tin, làm giả tư liệu

9 Bán chức, tài sản, bán quyền công trái thẩm quyền

10 Mánh khóe trong các quy ñịnh mua bán, cung ứng, hợp ñồng tín dụng

11 Trốn tránh thuế, ñầu cơ trục lợi quá ñáng

12 Môi giới thiên vị, xung ñột lợi ích

13 Nhận quà không ñúng ñắn

14 Liên kết với các tổ chức tội phạm, các phi vụ ñen

15 Che giấu cho những người thân hữu

16 Theo dõi phi pháp, lạm quyền truyền thông, thư tín

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Lại quả: một khoản thanh toán bất hợp pháp ựược trả cho người ựã tạo ựiều kiện thuận lợi cho giao dịch Khác với một khoản hối lộ bình thường, một món lại quả ựược trả sau khi giao dịch diễn ra Lại quả thường ựược trả nhiều lần đó là hành vi phổ biến trong những cơ chế tham nhũng lớn

Hối lộ: Phần thưởng ựược ựề xuất với một cá nhân tham nhũng ựể khiến người

ựó hành ựộng vì lợi ắch của người trao

Thao túng chắnh sách: tình huống trong ựó các chắnh sách của Chắnh phủ, các luật và các quy ựịnh quản lý bị uốn theo một nhóm nhỏ công ty, ựặc quyền, quyền lợi

Thanh toán tạo thuận lợi : Còn gọi là Ộbôi trơnỢ Những khoản thanh toán nhỏ

ựược trả ựể ựẩy nhanh các thủ tục hành chắnh thông thường

* Theo nghiên cứu mới ựây của Trung Quốc thì những loại hành vi tham nhũng thường tồn tại ở các dạng sau19:

- Dạng tham nhũng do cả bên nhận và bên mua ựưa hối lộ bắ mật với nhau, gặp nhau bàn bạc, trao ựổi trước hoặc khi có vụ việc phát sinh thì một bên gợi ý ựưa hoặc ựòi

- Dạng tham nhũng do những người có chức vụ, quyền hạn chiếm hữu, lấy trộm tài sản biến thành của riêng, loại này chỉ thường xảy ra ở một số người như Thủ trưởng ựơn vị, kế toán thủ kho, thủ quỹ bàn bạc thông ựồng với nhau bày binh bố trận

ựể ăn trộm, chiếm hữu hoặc mượn tài sản rồi chiếm hữu

- Dạng tham nhũng xuất hiện do cơ chế chắnh sách, quy ựịnh cho một số cơ quan, ựơn vị có thẩm quyền trong quản lý Nhà nước về hành chắnh, kinh tế, v.v mà những người này không thực hiện ựúng các quy ựịnh của pháp luật như kéo dài thời gian thực hiện công việc, gây khó khăn cho những người có công việc cần phải giải quyết liên quan ựến lĩnh vực quản lý hành chắnh ựể trục lợi

- Dạng tham nhũng tập thể, từ người ựứng ựầu cơ quan, ựơn vị cho ựến nhân viên ựều thống nhất với nhau chia tài sản vật chất, tiền bạc công

- Dạng tham nhũng lợi dụng cơ chế, kẻ hở pháp luật ựể tham nhũng, loại này ựược thực hiện bằng việc tăng, giảm giá trong mua bán hàng hóa, vật tư, sản phẩm sản xuất kinh doanh

* Theo nghiên cứu của Singapo thì những dạng tham nhũng phổ biến ở lĩnh vực công là: quà cáp, biếu xén, hối lộ quà, tiền

(19) Kinh nghiệm phòng chống tham nhũng của một số nước trên thế giới Ờ NXB Chắnh trị quốc gia, trang 123

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Quà cáp: là một người nào ựó tư nguyện ựưa một khoản tiền cho công chức Nhà nước ựể thực hiện sự biết ơn của mình về một sự giúp ựỡ nào ựó Hành vi này thường

bi coi là trái pháp luật vì một công chức khi ựã nhận quà biếu thì thường có hướng ựối

xử thiên lệch cho người có quà biếu hoặc sẽ giải quyết công việc thiếu vô tư với người không có quà khi người công chức thực thi công vụ

Hối lộ: Hình thức tham nhũng này ựược thể hiện bằng cách một người ựưa tiền

ựể thuyết phục một công chức Nhà nước chấp nhận làm hoặc không làm một việc có lợi cho mình

đòi tiền: Là việc công chức thực thi công vụ ựòi nhận tiền hối lộ từ kẻ vi phạm

pháp luật bằng cách ựe dọa bắt hoặc sẽ ựưa truy tố trước Tòa án về việc vi phạm pháp luật của người ựó Trường hợp cán bộ kỹ thuật hay giám sát viên ựòi nhận một khoản tiền nào ựó ựể giám sát qua loa hàng hóa, sản phẩm không tắnh ựến tiêu chuẩn chất lượng

1.3.2.2 Các hành vi tham nhũng theo quan ựiểm của Việt Nam

Qua quá trình nghiên cứu sự ra ựời và phát triển của tham nhũng ở trên tất cả các lĩnh vực kinh tế của ựời sống xã hội cũng như tác hại do tham nhũng ựem lại là rất nghiêm trọng Do ựó khi tìm hiểu về hành vi tham nhũng ta cần xem xét ở nhiều khắa cạnh sau20:

Phân theo quan hệ quyền lực và tiền bạc: Theo tiêu chắ này, tham nhũng ựược phân thành hai loại Loại thứ nhất: dựa vào vị thế, quyền lực ựể bán quyền với mục ựắch kiếm tiền Tham nhũng xuất hiện khi người có tiền mà không có hoặc có rất ắt quyền, lúc ựó họ sẽ bỏ tiền ra ựể mua quyền Ở nước ta loại tham nhũng này xuất hiện dưới dạng chạy chức, chạy quyền, Ầ Loại thứ hai: từ chỗ có quyền, tạo ra quyền mới

và ựặc quyền, thường là dùng quyền hành chắnh tạo ra quyền mua bán Khi có quyền thì sử dụng quyền, mới kiếm tiền hoặc buôn bán quyền mới ựó cho người khác hoặc ựể lấy tiền

Phân theo tiêu chắ cơ chế của các cơ quan cung ứng quyền lực Theo tiêu chắ này thì tập trung hóa quyền lực của Nhà nước vào một cơ quan thì quan chức của cơ quan này sẽ tham nhũng bằng việc hạn chế cung cấp các quyền riêng lẻ Trong khi ựó nhiều cơ quan Nhà nước cạnh tranh với nhau ựể thâu tóm các quyền về cơ quan mình nhưng các cơ quan này lại hoạt ựộng ựộc lập thì sẽ tối ựa hóa các lợi ắch của bản thân

(20) Phát huy dân chủ trong ựấu tranh chống tham nhũng ở nước ta hiện nay, Sựd, trang 15-17

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

mỗi cơ quan Hay nhiều cơ quan ñều có quyền cung cấp ñược tất cả các quyền thích hợp tương tự như nhiều Nhà nước nhỏ trong Nhà nước lớn, mỗi Nhà nước nhỏ ñều giành lấy một phần công cuộc kinh doanh, buôn bán quyền lực

Phân theo tiêu chí quan hệ pháp luật quốc gia hoặc pháp luật quốc tế Theo tiêu chí này tham nhũng thể hiện ở hành vi vi phạm pháp luật và do thủ ñoạn xảo quyệt, khôn khéo tinh vi của những kẻ tham nhũng ñể lách luật, lợi dụng kẻ hở của pháp luật với mục ñích là chiếm ñoạt tài sản của công dân, tập thể và của Nhà nước, chuyển của công thành của tư

Phân theo quá trình xây dựng và thực hiện pháp luật Theo cách này thì có hai hành vi tham nhũng: tham nhũng trong soạn thảo và ban hành các quyết ñịnh hay các quy phạm pháp luật, tham nhũng trong thi hành pháp luật, nằm trong quá trình ban hành và thực hiện các văn bản quản lý từ các cơ quan hành chính Nhà nước.Trong quá trình soạn thảo và ban hành ñã cố ý tạo ra chỗ hở ñể tham nhũng

Phân theo mức ñộ nghiêm trọng, hành vi tham nhũng thực hiện ở ba mức ñộ sau:

Tham nhũng có tính chất bộ phận và thứ yếu thường là các vụ việc nhỏ, ít người tham gia hay các hành vi ñơn giản của những cá nhân riêng lẻ, tự phát trong bộ máy các cơ quan Nhà nước ðây là cấp ñộ nhẹ của tham nhũng

Tham nhũng có tính chất hệ thống, có tổ chức và chỉ ñạo chặt chẽ, có nhiều vụ tham nhũng lớn và rất lớn thành ñường dây do một số người có ý thức, có quyền, có vị trí cầm ñầu, mốc nối cả trong và ngoài nước ðây là giai ñoạn nặng và nguy hiểm của tham nhũng

Tham nhũng của hệ thống: Nó lôi cuốn hầu hết công chức, doanh nhân lớn nhỏ, một bộ phận gia ñình, cá nhân với nhiều hình thức và thủ ñoạn tinh vi, xảo quyệt hoạt ñộng rất ña dạng làm cho xã hội vào vùng xoáy của tham nhũng, thậm chí làm cho tham nhũng trở thành thói quen, tập quán diễn ra ở mọi nơi mọi lúc, không cần che giấu vì ñây là hiện tượng bình thường của xã hội ðây là giai ñoạn nặng nhất, nguy hiểm nhất của tham nhũng

Cách phân loại hành vi khá chi tiết và ñầy ñủ ñó ñã thể hiện ñược ñầy ñủ cả những dấu hiệu cơ bản ñể xác ñịnh sự việc xảy ra có phải là tham nhũng hay không Khi xây dựng Luật phòng chống tham nhũng, các Nhà làm luật Việt Nam ñã xem xét

và ñưa ra phân loại ñược 12 hành vi tham nhũng ðây là cách phân chia phù hợp với tình hình cụ thể của cuộc ñấu tranh phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

1.4 Nguyên nhân và hậu quả của tệ tham nhũng

1.4.1 Nguyên nhân

Vấn ñề nguyên nhân của hiện tượng tham nhũng cũng có nhiều ý kiến khác nhau, có ý kiến cho rằng nguyên nhân của tội phạm nằm trong các lĩnh vực khác nhau của ñời sống xã hội ñó là nguyên nhân về kinh tế xã hội; về tư tưởng, chính trị, về tâm

lý xã hội, về giáo dục, văn hóa; về quản lý, tổ chức Rõ ràng: tội phạm cũng như mọi hành vi khác của con người suy cho cùng là kết quả của sự tác ñộng lẫn nhau của cá nhân và hoàn cảnh khách quan bên ngoài Tuy nhiên nếu chỉ dừng lại ở ñó thì vô hình chung chúng ta ñã chưa ñánh giá ñầy ñủ vai trò của nhân tố chủ quan quyết ñịnh bên trong Nhưng có ý kiến lại cho rằng nguyên nhân của hiện tượng tham nhũng là do sự

“Suy thoái về tư tưởng chính trị, ñạo ñức, lối sống ở một bộ phận không nhỏ cán bộ ðảng viên là rất nghiêm trọng Nạn tham nhũng kéo dài trong bộ máy của hệ thống

chính trị và trong nhiều tổ chức kinh tế… ” Và “sở dĩ có tình trạng ñó là do những

nguyên nhân khách quan và chủ quan, trong ñó nguyên nhân chủ quan là chính” Tất

cả các ý kiến trên ñều ñúng nhưng chưa ñủ và chưa thể hiện toàn diện những nguyên nhân phát sinh, tồn tại của tham nhũng Tổng hợp các ý kiến trên và xem xét tất cả các lĩnh vực của ñời sống chúng ta thấy nguyên nhân của hiện tượng tham nhũng gồm có hai nguyên nhân chính ñó là nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan

1.4.1.1 Nguyên nhân khách quan

Nguyên nhân khách quan là những nguyên nhân bên ngoài tác ñộng ñến người phạm tội (chủ thể của các hành vi tham nhũng) thúc ñẩy những chủ thể này thực hiện các tội phạm về tham nhũng ðiều kiện kinh tế, cơ chế quản lý Nhà nước trên các lĩnh vực của ñời sống xã hội còn nhiều nhược ñiểm, sự yếu kém của các cơ quan bảo vệ pháp luật; còn nhiều bất cập trong việc phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng,… là những yếu tố mà chúng ta cần phải quan tâm trong phần này

Thứ nhất, về kinh tế: sự biến ñộng mạnh mẽ về kinh tế - xã hội dẫn ñến sự biến ñộng trên nhiều lĩnh vực của ñời sống xã hội Bên cạnh những tác ñộng tích cực từ sự biến ñộng này thì nó cũng là một nguyên nhân cơ bản tạo ñiều kiện cho tệ tham nhũng hoành hành và phát triển Nước ta từ khi ñổi mới, chúng ta ñã cải cách chuyển ñổi cơ cấu kinh tế từ nền kinh tế tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường – ñịnh hướng Xã Hội Chủ Nghĩa Tuy ñổi mới kinh tế nhưng cơ chế quản lý vẫn cũ kỹ, quan liêu, mệnh lệnh không ñáp ứng ñược yêu cầu phát triển của ñất nước mà ñiển hình là hệ thống chính sách, pháp luật chưa hoàn chỉnh, thiếu ñồng bộ thậm chí còn chồng chéo nhau; một số ñịa phương chỉ chú trọng ñến phát triển kinh tế mà ñưa ra

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

một số quy ñịnh chưa phù hợp với quy ñịnh của Nhà nước và của tình hình thực tế ở ñịa phương mình; thủ tục hành chính quá rườm rà qua nhiều khâu, nhiều giai ñoạn từ

ñó tạo kẻ hở dẫn ñến tiêu cực, tham nhũng mặc khác cũng tạo rất nhiều phiền hà cho các nhà ñầu tư và cho nhân dân

Sự lúng túng trong chỉ ñạo thực hiện các biện pháp kinh tế - xã hội ñể khắc phục những khó khăn của ñất nước sau chiến tranh, và nhất là giai ñoạn chuyển sang kinh tế thị trường khi cơ chế mới chưa kịp hoàn thiện còn bộc lộ nhiều khuyết ñiểm, sơ hở; hệ thống chính sách pháp luật, các công cụ quản lý kinh tế - xã hội cần thiết chưa ñược xây dựng ñầy ñủ, còn nhiều yếu tố chồng chéo, thiếu ñồng bộ ñã là mảnh ñất tốt ñể làm nảy sinh tham nhũng Bên cạnh ñó chúng ta chưa xây dựng và ñào tạo kịp thời một ñội ngũ cán bộ ñủ sức ñáp ứng công cuộc ñổi mới ða số cán bộ quản lý của chúng ta vừa là sản phẩm của cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp, lại phải thực hiện nhiệm vụ quản lý trong một ñiều kiện mới khó khăn ngặt nghèo chưa thể thoát khỏi ảnh hưởng nặng nề của tư duy phong cách cũ Thêm vào ñó, một số không ít người vốn có lề lối, làm việc quan liêu, cửa quyền bị tha hóa về phẩm chất lối sống, ñặc quyền, ñặc lợi,…Chính trong ñiều kiện mới ñó các hành vi tham nhũng có cơ hội

ñể phát sinh, phát triển

Việt Nam tiến hành cải cách trong ñiều kiện nền kinh tế bị khủng hoảng trầm trọng, ñời sống nhân dân rất nhiều khó khăn Chính những biến ñộng ñó ñã tác ñộng trực tiếp ñến việc giải quyết các vấn ñề xã hội, nhiều vấn ñề xã hội cấp bách cần ñược giải quyết bị kéo dài và ngày càng phức tạp hơn Cơ sở hạ tầng (như ñường xá, bệnh viện, trường học, phương tiện ñi lại, thông tin liên lạc, …) còn lạc hậu rất nhiều, chậm ñổi mới so với những nước khác Số người không có việc làm ngày càng tăng Hiện tượng thiếu dân chủ, vi phạm kỉ cương pháp luật xã hội không giảm, trật tự xã hội chưa ñược ổn ñịnh Quan hệ giữa người và người bị xói mòn Hiện nay trong xã hội dường như ñang hình thành một tâm lý mặc nhiên thừa nhận những hành vi tham nhũng, tiêu cực, chấp nhận việc lo lót ñối với một số cán bộ, công chức, coi việc lo lót như là một sự trả ơn khi làm giấy tờ liên quan ñến nhà ñất, ñể ñược chữa bệnh, sản xuất kinh doanh, ñể thầy cô quan tâm ñến con cái,…không ít người trong ñó có những cán bộ, công chức – những người là công bộc của nhân dân giờ ñây ñang ứng xử theo

quy tắc “sòng phẳng” theo kiểu “tiền trao cháo múc” khi làm bất kỳ việc gì cho nhân

dân Các chính sách phúc lợi của Nhà nước không ñược phát huy mà ngày càng thưa dần, thậm chí là hủy bỏ, nhất là trong lĩnh vực giáo dục, y tế Không ít thầy cô giáo không thiết tha với nghề nghiệp, nếu còn thì chỉ là bằng thái ñộ thờ ơ không quan tâm giúp ñỡ học sinh Quan hệ giữa thầy và trò dần dần ñược thay thế bằng tiền và phải có

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

tiền Thế hệ học sinh hôm nay sẽ là những chủ nhân tương lai của ñất nước sau này mà ñược giáo dục và ñào tạo bởi những con người và môi trường như vậy thì sau này khi ñược giữ những chức vụ quan trọng trong bộ máy của Nhà nước họ sẽ làm việc ra sao

và phục vụ nhân dân như thế nào ðiều này làm cho chúng ta phải suy nghĩ Có một

nhà nghiên cứu ñã nhận xét rằng: “Tinh thần nhân văn cao ñẹp mà bấy lâu nay ñược

coi là nguyên tắc sống của xã hội: mình vì mọi người, mọi người vì mình bị xem nhẹ

ñến ngượng ngùng khi ai ñó nhắc ñến”

Việt Nam ñang trong quá trình hội nhập của nền kinh tế thị trường với những mặt tốt, mặt xấu ñan xen nhau xuất hiện những tiêu cực mới, sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội ngày càng sâu sắc và phần lớn cán bộ chưa ñược ñào tạo hoặc ñược ñào tạo ở trình ñộ thấp, ñời sống khó khăn, ñồng lương không ñủ chi phí trang trãi cho cuộc sống gia ñình có ảnh hưởng trực tiếp ñến ñội ngũ cán bộ công chức Nhà nước, nhất là khi nạn tha hóa cán bộ ñang phát triển như hiện nay thì ñó là mảnh ñất màu mỡ

cho tệ tham nhũng nảy mầm và phát triển

Thứ hai, tệ tham nhũng nói chung và các tội phạm có tính chất tham nhũng phát triển phổ biến và gây hậu quả hết sức nghiêm trọng như hiện nay chủ yếu và trước hết

do những sai lầm, khuyết ñiểm trong hoạt ñộng của nhiều cơ quan ðảng và Nhà nước

và do sự thoái hóa, biến chất của một bộ phận cán bộ, ðảng viên Hai thứ này là bạn ñường, bổ sung cho nhau, quy ñịnh lẫn nhau Nguyên nhân ñược ðảng ta thẳng thắng nêu ra trong nhiều văn kiện ðại hội toàn quốc của ðảng ðảng ta chỉ ra rằng, những sai lầm, khuyết ñiểm trong hoạt ñộng của một số không ít cơ quan ðảng và Nhà nước

là nguyên nhân trực tiếp làm nảy sinh tệ tham nhũng Bộ máy Nhà nước và ñội ngũ cán bộ của chúng ta vốn ñược hình thành trong ñấu tranh cách mạng kiên cường với ðảng, với sự nghiệp cách mạng Trong nhiều thập kỷ, ñội ngũ cán bộ và các cơ quan ðảng và Nhà nước ñã giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương nên ñã không ñể tham nhũng phát triển thành một hiện tượng phổ biến và nghiêm trọng như ngày nay Nhưng chính những dễ dãi thiếu nguyên tắc những sai lầm, khuyết ñiểm trong hoạt ñộng của những

cơ quan ðảng và Nhà nước ñó ñã tạo ra những tiền ñề ñầu tiên ñể tham nhũng từ hành

vi cá biệt trở thành hiện tượng phổ biến ðảng ta ñã nghiêm khắc chỉ ra rằng, những hành vi sai lầm khuyết ñiểm như thế có thể và cần phải kể ñến là sai lầm về ñường lối, sai lầm về tổ chức cán bộ, Nhất là ñường lối phát triển kinh tế, những giải pháp vĩ

mô ñể giải quyết các bài toán kinh tế của xã hội, sai lầm về tổ chức quản lý cán bộ ñể không ít cán bộ chủ chốt trong các cơ quan ðảng và Nhà nước, các doanh nghiệp lợi dụng khó khăn lộng hành, móc nối của công, của nhân dân làm giàu bất chính, lợi

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

dụng chiêu bài năng ựộng sáng tạo Trong khi ựó không ắt người lại có quan ựiểm ựộng viên, khuyến khắch, nêu gương những Ộnăng ựộng, sáng tạoỢ kiểu ựó

Thứ ba, những giải pháp ựấu tranh với tội phạm nói chung trong ựó có các tội phạm về kinh tế không ựược triệt ựể ựã tạo nên khả năng miễn dịch của tội phạm nhất

là tham nhũng, biến tham nhũng thành căn bệnh mãn tắnh Trong kinh tế thị trường Xã Hội Chủ Nghĩa càng ựòi hỏi phải có sự quản lý chặt chẽ, ựồng bộ của Nhà nước Trong những năm qua, hoạt ựộng quản lý Nhà nước về kinh tế còn nhiều thiếu sót, sơ

hở, yếu kém Vai trò kiểm tra, kiểm soát của Nhà nước còn nhiều hạn chế và kém hiệu lực, do vậy tệ tham nhũng không những không bị ngăn chặn mà ngày càng phổ biến trở thành lực cản kìm hãm sự phát triển của xã hội Hệ thống kiểm tra, kiểm soát không những không xử lý ựược mà nhiều khi còn tạo vỏ bọc hợp lý cho hành vi tham nhũng Phần lớn hành vi tham nhũng bị phát hiện ựã ựược xử lý nội bộ, chỉ có một phần rất ắt những hành vi như thế bị xử lý hình sự Chắnh vì thế mà mặc dầu xã hội thường xuyên lên án, các phương tiện thông tin ựại chúng nói nhiều về các kiểu hành

vi tham nhũng nhưng những con số thống kê hình sự về lĩnh vực này lại hết sức ắt ỏi Thực tế cho thấy phần lớn các cuộc thanh tra theo ựơn tố cáo của quần chúng nhân dân ựược kết luận bằng một trong hai cách phổ biến: Không ựủ căn cứ kết luận; hoặc chưa ựến mức thi hành kỷ luật và ựã ựược nhắc nhở Không ắt trường hợp nhờ có ựơn thư khiếu kiện mà cán bộ vi phạm kỷ luật ựược cấp trên biết ựến như những mẫu mực về

Ộnăng ựộng, sáng tạo, có thủ ựoạn quản lý tốt, biết xử lý tình huống, v.vẦ? Ợ

Tệ tham nhũng ựến nay vẫn chưa ựược ngăn chặn, thậm chắ còn có chiều hướng phát triển là do thái ựộ không nghiêm túc và thiếu kiên quyết trong việc xử lý những cán bộ, đảng viên thoái hóa, biến chất, vi phạm pháp luật đặc biệt những hạn chế, thiếu sót của những cơ quan bảo vệ pháp luật trong việc phát hiện, xử lý vi phạm và tội phạm cũng góp phần trầm trọng thêm tình hình tham nhũng Sự hạn chế trong công tác phát hiện, xử lý làm cho bọn tội phạm coi thường pháp luật; không phát huy ựược tác dụng trừng trị, ngăn ngừa, phòng ngừa riêng cũng như phòng ngừa chung đó cũng là ựiều kiện cho tội phạm ngày càng gia tăng

Những hạn chế, thiếu xót của các cơ quan bảo vệ pháp luật trong ựấu tranh với các tội có tắnh chất tham nhũng còn thể hiện một số mặt như: việc tổ chức, phối hợp hoạt ựộng ựể phát hiện và xử lý tội phạm chưa ựồng bộ, lực lượng cán bộ còn mỏng và còn hạn chế nhiều về trình ựộ, năng lực Do ựiều kiện kinh tế của ựất nước còn khó khăn nên ựiều kiện vật chất và trang bị kỹ thuật phục vụ công tác ựấu tranh phòng, chống tham nhũng còn quá thiếu thốn, nghèo nàn và lạc hậu Hiện nay, mặc dù ựã ựược trang bị nhiều phương tiện, trang bị mới nhưng với những thủ ựoạn ngày càng