SKKN phương pháp sử dụng atlat địa lí VN trong dạy học địa lí 12

Thực tiễn dạy - học Địa lí ở trường THPT Sốp Cộp hiện nay còn nhiều hạn chế như: Trong quá trình lên lớp giáo viên chưa phát huy được thế mạnhcủa bộ môn, chưa chỉ cho các em xác định đư

A MỞ ĐẦU

1 Lí do viết sáng kiến.

Quá trình dạy - học là một hoạt động phức tạp, trong đó chất lượng, hiệuquả cơ bản phụ thuộc vào chủ thể nhận thức - người học Điều này lại phụthuộc vào nhiều yếu tố, như: năng lực nhận thức, động cơ học tập, sự quyếttâm (các yếu tố chủ quan); nó còn phụ thuộc vào: môi trường học tập, người

tổ chức quá trình dạy học, sự hứng thú trong học tập Sự hứng thú học tập củahọc sinh là một trong những yếu tố quyết định đến chất lượng dạy và học.Nhìn chung người học có hứng thú học tập hay không là do mối quan hệtương tác của người dạy đối với người học

Trong trường học hiện nay đa số các em học sinh ít quan tâm đến mônđịa lí vì các em nghĩ đây là môn học phụ, thuộc lĩnh vực khoa học xã hộinhưng lại là môn khó thăng tiến trong xã hội và vì môn học thuộc lòng nêndẫn đến học sinh ngại học Điều đó làm cho học sinh không có hứng thú tronghọc tập, ngại trau dồi kiến thức về địa lí Việc học đối phó, miễn cưỡng họcsinh chỉ tiếp thu được lượng kiến thức rất ít, không bản chất, vì thế dễ quên.Kết quả là điểm kiểm tra thấp, hiệu quả học tập chưa cao

Khi có hứng thú say mê trong học tập thì việc lĩnh hội tri thức trở nên

dễ dàng hơn; ngược lại khi nắm bắt vấn đề nghĩa là hiểu được bài thì ngườihọc lại có thêm hứng thú Có nhiều cách để tạo hứng thú học tập cho học sinhtrong giờ học địa lí, riêng đối với bản thân tôi đã áp dụng một trong nhữngbiện pháp để tạo hứng thú học tập cho học sinh đó là: sử dụng Atlat Địa lítrong dạy học

2 Mục tiêu của sáng kiến.

Thực tiễn dạy - học Địa lí ở trường THPT Sốp Cộp hiện nay còn nhiều

hạn chế như: Trong quá trình lên lớp giáo viên chưa phát huy được thế mạnhcủa bộ môn, chưa chỉ cho các em xác định được đây là bộ môn khoa học cầnphải có sự học tập nghiên cứu nghiêm túc, trong giờ học còn nặng về truyềnthụ lí thuyết theo một chiều giáo viên giảng học sinh ghi bài, nên để học sinh

rơi vào tình trạng thụ động, bài dạy trở nên khô khan, học sinh rất dễ nhàmchán, làm cho không khí giờ học nặng nề

Hơn nữa đối tượng học sinh mà tôi đang dạy là học sinh của vùng nôngthôn, nhiều xã vùng biên nên điều kiện học tập gặp rất nhiều khó khăn, chấtlượng học tập thấp, thậm chí nhiều học sinh còn có tư tưởng đến trường đihọc là do sự ép buộc của gia đình Chính vì vậy khả năng tiếp thu kiến thứccủa các em hạn chế, việc tự học và khái quát kiến thức hầu như không thểthực hiện được Tất cả những vấn để trên dẫn đến chất lượng giáo dục bộ mônĐịa lí khối 12 ở trường THPT Sốp Cộp chưa cao, học sinh chưa thật hứng thútrong mỗi giờ Địa lí

Để khắc phục tình trạng trên, đồng thời lôi cuốn và phát huy được tư duy

và sáng tạo của học sinh tôi đã nghiên cứu tìm tòi các biện pháp giảng dạyphù hợp với nhận thức, tạo được sự hứng thú và ghi nhớ được nội dung kiếnthức lâu hơn cho học sinh là sử dụng Át lát Địa lí trong nội dung bài giảngbước đầu đã có những biểu hiện tích cực trong thái độ học tập của học sinh,tạo niềm thích thú, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học địa lí khối

lớp 12 Chính vì lí do trên tôi mạnh dạn lựa chọn sáng kiến: “ Hướng dẫn học sinh kĩ năng khai thác Atlat Địa lí Việt Nam trong học môn địa lí 12 trường THPT Sốp Cộp” làm nội dung nghiên cứu của mình.

3 Giới hạn của sáng kiến.

3.1.Về đối tượng nghiên cứu.

Hướng dẫn học sinh kĩ năng khai thác Atlat Địa lí Việt Nam trong họcmôn địa lí

Nghiên cứu việc khai thác Atlat Địa lí Việt Nam trong môn học địa lí ởtoàn bộ nội dung trong chương trình Địa lí khối 12

Atlat địa lí Việt Nam do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam xuất bản đãđược các thầy cô giáo và các học sinh trong cả nước sử dụng trong nhiều nămqua

Thực hiện đổi mới chương trình và SGK, Bộ giáo dục và Đào tạo đãban hành chương trình, SGK mới ; đến năm 2008 đã hoàn thành việc thaySGK từ lớp 1 cho đến lớp 12 Để phục vụ thiết thực hơn nữa việc dạy và họcmôn địa lí trong nhà trường Công ty cổ phần Bản đồ và tranh ảnh giáo dụccùng với các tác giả đã tiến hành bổ sung, chỉnh Atlat địa lí Việt Nam để phùhợp với chương trình và SGK mới do Bộ giáo dục và Đào tạo ban hành

Atlat địa lí Việt Nam là một hệ thống hoàn chỉnh các bản đồ có nộidung liên quan hữu cơ đến nhau và bổ sung cho nhau, được sắp xếp theo trình

tự của chương trình và nội dung SGK với ba phần chính : địa lí tự nhiên, địa líkinh tế xã hội, địa lí các vùng

1.2 Cơ sở chính trị,pháp lí.

Cơ sở pháp lý của đổi mới phương pháp dạy học đã được khẳng định ởnhững văn bản của Đảng và nhà nước về chiến lược phát triển giáo dục 2001-

2010 ghi rõ Đổi mới và hiện đại hoá phương pháp giáo dục Chuyển từ việc

truyền thụ tri thức thụ động, thầy giảng, trò ghi song hướng dẫn người học chủ động tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức, dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhập thông tin một cách có hệ thống và có tư duy phân tích tổng hợp, phát triển năng lực của mỗi cá nhân, tăng cường tính chủ động, tính tự chủ của học sinh, sinh viên trong quá trình học tập…

Trong thời đại ngày nay, Đảng và nhà nước ta luôn coi trọng giáo dục,

coi giáo dục là “ quốc sách hàng đầu” và luôn chú trọng đổi mới giáo dục.

Theo đó, năm học 2014 – 2015, toàn ngành Giáo dục tập trung triển khai Kếhoạch hành động thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW về “đổi mới căn bản,toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóatrong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhậpquốc tế” Chuyển từ nền giáo dục nặng nề về truyền đạt kiến thức sang nềngiáo dục phát triển toàn diện về phẩm chất, năng lực phát huy tốt nhất tiềmnăng của mỗi học sinh Vì thế, đặt ra yêu cầu cần phải đổi mới

Theo báo cáo của Ban chấp hành Trung Ương Đảng khóa X, phần kiểmđiểm thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX về phương hướng nhiệm

vụ phát triển kinh tế xã hội 5 năm 2001- 2005: “… Chất lượng giáo dục, đào

tạo còn nhiều yếu kém Khả năng chủ động, sáng tạo của học sinh, sinh viên còn yếu Chương trình, phương pháp dạy và học còn lạc hậu, nặng nề, chưa thật phù hợp…” Về phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội 5 năm

2006- 2010, đối với lĩnh vực giáo dục, đào tạo báo cáo chỉ rõ: “…Ưu tiên

hàng đầu cho việc nâng cao chất lượng dạy và học, nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên và tăng cường cơ sở vật chất của nhà trường, phát huy khả năng sang tạo và độc lập suy nghĩ của học sinh, simh viên Coi trọng bồi dưỡng cho học sinh, sinh viên khát vọng mãnh liệt xây dựng đất nước giàu mạnh, gắn liền lập nghiệp bản than với tương lai cộng đồng, của dân tộc Trau dồi cho học sinh, sinh viên bản lĩnh, phẩm chất, lối sống của thế hệ trẻ Việt Nam hiện đại”.

Như vậy, yêu cầu của thời đại mới đã đặt ra cho giáo dục và đào tạovấn đề: Làm thế nào, làm gì để nâng cao chất lượng, hiệu quả của giáo dục,đào tạo?

Một trong những yếu tố góp phần nâng cao chất lượng dạy học là đa dạng hóacác nguồn thông tin cho học sinh bằng nhiều phương tiện, tài liệu tham khảotrong đó việc phát huy các nguồn tài liệu sẵn có trong các môn khoa học cơbản mà học sinh đã, đang và sẽ được học vừa là những minh chứng hiệu quả

nhất vừa là biện pháp để liên kết kiến thức tạo nên tính khoa học và thiết thựccủa tri thức.

Như chúng ta đã biết các tri thức của môn địa lí mà đặc biệt là trongchương trình địa lí 12 mang tính thực tế cao, nghiên cứu những vấn đề chungnhất, phổ biến nhất đặc điểm, sự phát triển của nước ta, vì vậy mà kiến thứctrong các bài học cũng liên quan mật thiết đến kiến thức trong Atlat Việc sửdụng kiến thức của việc khai thác atlat vào quá trình dạy học môn địa lí khôngnhững tạo ra hứng thú cho học sinh trong quá trình học mà mặt khác còn giúphọc sinh khó ghi nhớ kiến thức học thuộc có thể khai thác được kiến thứctrong atlat

Luật giáo dục, điều 28.2 đã ghi rõ ‘‘Phương pháp giáo dục phổ thông phải

phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS’’

Yêu cầu của việc đổi mới phương pháp dạy học nên GV cần vận dụngcác phương pháp soạn giảng cho phù hợp để đem lại niềm vui, hứng thú họctập cho HS, từ đó có thể phát huy tính tự giác tích cực của học sinh

Một trong những yếu tố góp phần nâng cao chất lượng dạy học là đadạng hóa các nguồn thông tin cho học sinh bằng nhiều phương tiện, tài liệutham khảo trong đó việc phát huy các nguồn tài liệu sẵn có trong các mônkhoa học cơ bản mà học sinh đã, đang và sẽ được học vừa là những minhchứng hiệu quả nhất vừa là biện pháp để liên kết kiến thức tạo nên tính khoahọc và thiết thực của tri thức Yêu cầu của việc đổi mới phương pháp dạy họcnên GV cần vận dụng các phương pháp soạn giảng cho phù hợp để đem lạiniềm vui, hứng thú học tập cho HS, từ đó có thể phát huy tính tự giác tích cựccủa học sinh

Đối với giáo viên: Việc dạy học Địa lí nói chung cần đảm bảo cácnguyên tắc giáo dục, đây là các luận điểm có tính chất chỉ đạo, những quyđịnh, yêu cầu cơ bản mà người giáo viên cần phải tuân thủ để mang lại hiệu

quả cao nhất trong quá trình dạy học Bản thân là một giáo viên trực tiếpgiảng dạy bộ môn Địa lí, tôi luôn ý có thức đổi mới phương pháp dạy họcnhằm kích thích hứng thú và cải thiện kết quả học tập của học sinh Tuy nhiênnhững năm trước đây tôi chưa thực sự mạnh dạn và sử dụng atlat địa lí ViệtNam vào trong dạy học bộ môn Địa lí 12 Vì vậy giờ học diễn ra một cáchnặng nề, học sinh không có hứng thú đối với tiết học Cho nên năm nay tôi đãmạnh dạn vận dụng việc khai thác kiến thức trong atlat vào trong giảng dạyĐịa lí 12 Hơn nữa đối tượng địa lí rất rộng lớn Vì thế trong dạy học địa lícần sử dụng bản đồ, Atlat, để trang bị kiến thức, rèn luyện kĩ năng cho họcsinh Bởi vì bản đồ vừa là nguồn tri thức vừa là phương tiện minh hoạ Atlatcần thiết cho giáo viên trong tất cả các khâu của quá trình dạy học: Khâuchuẩn bị bài, giảng bài mới, củng cố, kiểm tra - đánh giá, hướng dẫn học sinh

tự học và ôn tập…

Đối với học sinh: Các nhà nghiên cứu tâm lý học cho rằng hứng thú làthái độ đặc biệt của cá nhân đối với đối tượng nào đó nó có ý nghĩa đối vớicuộc sống và có khả năng mang lại xúc cảm cá nhân trong quá trình hoạtđộng

Sự hứng thú biểu hiện trước hết ở sự tập trung chú ý cao độ, sự say mêcủa người học sinh Trong bất cứ lúc nào nếu có hứng thú học tập học sinh sẽ

có cảm giác dễ chịu với hoạt động học của mình, làm nảy sinh sự mong muốnhoạt động một cách sáng tạo Ngược lại nếu không có hứng thú dù có “ Dắtcon Ngựa tới hồ nước thì cũng không thể bắt nó uống nước” Đối với hoạtđộng nhận thức sáng tạo, hoạt động học tập khi không có hứng thú kết quả sẽkhông có gì cả, thậm chí xuất hiện cảm xúc tiêu cực (chán học, không muốnhọc, sợ học…)

Việc hình thành hứng thú học tập cho học sinh đặc biệt là hứng thú họctập môn Địa lý là yêu cầu quan trọng của giáo viên Địa lý Khi hỏi các emnhân tố quan trọng chủ yếu tạo nên hứng thú học tập cho học sinh phụ thuộcvào người dạy hay người học, đa số các em cho rằng do người dạy (chiếm88,5% ý kiến) Khi các em có nhận thức đúng thì các em có những mong đợiđối với giáo viên thật hợp lý để bài học được phong phú, lôi cuốn

Atlat Địa lí Việt Nam giúp rèn luyện các kĩ năng địa lí, phương pháphọc tập và năng lực nghiên cứu Học sinh nghiên cứu Atlat để xây dựng cácđối tượng địa lí và tự đặt ra câu hỏi, các vấn đề cần giải quyết để so sánh, đốichiếu, tìm hiểu các mối liên hệ bản chất, các quy luật vận động, phát triển của

sự vật, hiện tượng địa lí

Học sinh lớp 12 là học sinh cuối bậc THPT, các em đang ở độ tuổi pháttriển nhanh chóng về thể chất cũng như tư duy, năng lực quan sát tốt hơn, có

tư duy nhạy bén hơn, có khả năng phân tích, tổng hợp, trừu tượng hoá, kháiquát hóa Từ đặc điểm tâm lí trên đòi hỏi quá trình dạy học địa lí phải cải tiếncho phù hợp, tránh tình trạng học sinh cảm thấy nhàm chán, nặng nề mỗi khiđến giờ học môn địa lí Việc sử dụng Atlat vào chương trình dạy học địa lílớp 12, trung học phổ thông là điều kiện tốt để lôi cuốn các em vào bài giảng.Tóm lại, nếu được hướng dẫn, sử dụng, khai thác triệt để, đúng đắn thì Atlatđịa lí Việt Nam sẽ là phương tiện hữu ích nhằm nâng cao hiệu quả trong dạy

và học địa lí lớp 12

2.2 Thực trạng của vấn đề

Cùng với các cuộc cải cách, đổi mới trong giáo dục những năm gần đâythì nội dung môn địa lí khối THPT cũng có sự thay đổi đạt được một sốchuyển biến nhất định

Chương trình giảng dạy, nội dung bài học có sức thu hút học sinh hơn,các hình ảnh, tranh ảnh, bản đồ được trình bày một cách sinh động Các emđược xem những hình ảnh gần gũi với thực tiến cuộc sống nên dễ nhớ, dễhiểu Đồng thời chương trình cũng đòi hỏi người giáo viên phải thường xuyênhọc tập nâng cao trình độ, theo dõi các phương tiện thông tin để bổ sung, làmphong phú hơn cho bài giảng của mình Do đó tạo nên sức thu hút đối vớihọc sinh

Môn địa lí là một môn văn hóa không thể thiếu trong hệ thống các mônhọc ở nhà trường phổ thông bởi vì: Nó cung cấp cho HS những kiến thức phổthông, cơ bản, cần thiết nhằm bước đầu hình thành nên thế giới quan khoahọc, tư tưởng tình cảm đúng đắn Nó góp phần đáng kể cho việc hình thành

các năng lực cần thiết cho người lao động trong thời đại thông tin, thực hiện 4yêu cầu cơ bản của giáo dục: học để biết, học để làm, học cách cùng chungsống và học cách tự khẳng định mình

Bên cạnh đó do nhận thức được tầm quan trọng của việc học môn địa lítrong nhà trường mà quan niệm của các cấp lãnh đạo về môn học cũng có sựthay đổi điều đó cũng góp phần thay đổi thái độ của học sinh với môn họcnày

Tuy nhiên trong quá trình giảng dạy môn địa lí 12 cũng gặp phải nhữngkhó khăn sau:

Nội dung kiến thức trong môn địa lí khối 12 có thể nói là khó đối vớihọc sinh mà vừa là kiến thức sẽ có trong nội dung thi THPT Quốc gia

Một vấn đề nữa là thời lượng dành cho môn học còn ít ( 1,5 tiết trêntuần) sách mới hiện nay rất cô đọng xúc tích nhưng nó cũng mang tính thời

sự Vì vậy, nếu giáo viên dạy bộ môn không có sự đầu tư thì giờ học sẽ rấtnhàm chán, học sinh không hứng thú lắng nghe

Một số giáo viên Địa lý vẫn chưa thực sự thấm nhuần tích cấp thiết, tầm quan trọng, bản chất phương hướng và cách thức đổi mới phương pháp dạy học Địa lý, hiểu biết về cơ sở lý luận, thực tiễn của đổi mới phương pháp dạy học còn chưa sâu sắc

Đa số giáo viên vẫn chú trọng truyền thụ kiến thức theo kiểu thuyết trình xen kẽ với hỏi đáp, nặng về thông báo, giảng giải kiến thức, nhẹ về phát huy tính tích cực và phát triển tư duy học sinh, học sinh tiếp thu kiến thức mộtcách thụ động

Hình thức tổ chức dạy học con đơn điệu, dạy theo lớp là chủ yếu Các hình tức dạy học cá nhân, ngoài trời chưa được thực hiện, hoặc thực hiện chưa có hiệu quả

Cơ sở vật chất phục vụ dạy học, các phương tiện dạy học còn thiếu và chưa đồng bộ

Việc tạo động cơ học tập đúng đắn cho học sinh và các hình thức khen thưởng, động viên người học chưa được giáo viên quan tâm một cách thích đáng.

Việc đổi mới phương pháp dạy học địa lí diễn ra còn chậm chạp, chưađáp ứng những yêu cầu của cải cách giáo dục và làm cho chất lượng của dạyhọc địa lí vẫn chưa được nâng cao một cách đáng kể Bức tranh chung về dạyhọc địa lí ở các trường THPT hiện nay là:

+ Phổ biến trong cách dạy hiện nay vẫn là thuyết trình, liệt kê kiếnthức, thầy nói nhiều mà không kiểm soát được công việc học của người họctrò

+ Việc tạo động cơ, gây hứng thú cho học sinh và thực hiện các hìnhthức khen thưởng động viên khác nhau đã không được giáo viên quan tâmmột cách thích đáng

+ Quan sát thấy trong nhiều giờ học địa lí hội chứng “nhàm chán”

Có thể nói, cách dạy và học địa lí nêu trên đã làm hại đến việc phát triển trítuệ của học sinh, làm cho học sinh mất hết hứng thú khi học môn địa lí vàlàm cho việc dạy học địa lí trở thành gánh nặng của cả thầy và trò

Qua trao đổi với một số giáo viên dạy Địa lí trong trường cho thấy cácgiáo viên đánh giá cao việc sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học.Giáo viên xem Atlat là phương tiện trực quan sinh động giúp cho giáo viên có

cơ sở soạn bài theo phương pháp mới, sử dụng nhiều hình thức dạy học phốihợp với các phuơng pháp, phương tiện dạy học mới phát huy tính tích cực,chủ động, sáng tạo của học sinh Tuy nhiên qua quan sát, tôi nhận thấy rằnggiáo viên ít sử dụng Atlat trong quá trình dạy học trên lớp, đa số giáo viên cònchưa chú trọng đầu tư thời gian, công sức cho việc sưu tầm, lựa chọn nộidung trong Atlat; chưa chú ý tới việc hướng dẫn học sinh biết cách khai thácthông tin trên Atlat

Việc chuẩn bị cho một giờ địa lí đôi khi còn sơ sài Khi khai thác Atlatchỉ dừng lại ở mức độ xác định vị trí địa lí của các đối tượng địa lí, nêu cáccâu hởi gợi mở, cho học sinh thảo luận với nhau để tìm ra kiến thức đứng chứchưa chồng xếp nhiều trang Atlat để đi sâu phân tích, giải thích tìm ra mối

liên hệ bản chất của đối tượng địa lí Ngoài ra chưa khai thác hết kênh hình cótrong Atlat như biểu đồ, tranh ảnh, lát cắt do đó khiến cho giờ học địa lí khôkhan, nặng nề, cả thầy và trò cảm thấy mệt mỏi

Nhìn chung giờ học Địa lý chưa mang lại nhiều hứng thú cho học sinh

Có thể nói cách dạy và học Địa lý như trên đã gây ảnh hưởng không nhỏ đối với chất lượng dạy học, đồng thời hạn chế việc phát triển trí tuệ của học sinh khi học môn Địa lý Vì vậy tiếp tục đổi mới một cách mạnh mẽ, có hiệu quả các phương pháp dạy học Địa lý là một trong những vấn đề quan trọng nhất cần phải được tiếp tục quan tâm và tìm cách giải quyết

Xác định được ý nghĩa của việc sử dụng Atlat Địa lí trong dạy học địa

lí nên ngay từ tiết học đầu tiên tôi đã tìm hiểu về việc trang bị Atlat của các

em Kết quả thật khiêm tốn, mỗi lớp chỉ khoảng 3 – 4 học sinh có Atlat Địa líViệt Nam Trong số các em có Atlat, khi được hỏi: Các em có thường xuyên

sử dụng Atlat trong giờ học và làm bài tập địa lí không? Thì số học sinhthường xuyên sử dụng Atlat quá ít, chỉ có một vài em, các em chủ yếu sửdụng Atlat trong việc làm bài thực hành, bài tập chứ không biết kết hợp nộidung kiến thức trong sách giáo khoa và bản đồ trong Atlat để chứng minh,phân tích, giải thích cho một hiện tượng, đối tượng địa lí Đặc biệt có một số

bộ phận học sinh mặc dù trang bị Atlat nhưng chưa bao giờ sử dụng đến Khi hỏi học sinh lựa chọn giữa làm đề thi khai thác kiến thức từ Atlat

và kiến thức học thuộc thì phần đa các em chọn đề sử dụng kiến thức họcthuộc (chiếm 90%)

Nguyên nhân do đâu mà học sinh ít sử dụng Atlat Địa lí như vậy? Cónhiều nguyên nhân, trước hết là do giáo viên sử dụng Atlat trong dạy học địa

lí còn quá ít (ngay từ những lớp học dưới), hầu như chưa chú ý đến việc khaithác kênh hình trong sách giáo khoa nên học sinh ít có dịp được tiếp xúc, sửdụng Atlat, không tạo được nhu cầu sử dụng Atlat cho các em nên khi yêu cầuhọc sinh sử dụng Atlat thì các em còn lúng túng, việc khai thác kiến thứctrong Atlat còn rất mông lung, vì vậy các em không thích sử dụng Atlat, vàkhả năng sử dụng Atlat của học sinh còn thấp

Về phía học sinh, ngoài sách giáo khoa ra, các em không mua thêmtài liệu tham khảo, đặc biệt là cuốn Atlat Địa lí Việt Nam Một số học sinh cóAtlat thì cũng chưa biết cách khai thác nội dung kiến thức có trong Atlat Quá trình học tập ở nhà, đa số học sinh chỉ học thuộc lòng những điều

đã thầy cô cho ghi chép trên lớp, lại ít được giáo viên hướng dẫn khai thác,tìm tòi kiến thức trên cuốn Atlat … nên các em chỉ nhớ được lúc vừa mới học

về sau lại không đọng lại một tí kiến thức nào làm cho môn Địa lí trở nênnhàm chán đối với các em học sinh

Tóm lại việc sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong việc dạy và học địa lílớp 12 ngày nay tuy đã có nhiều tiến bộ và trong các kì thi tốt nghiệp thì câuhỏi sử dụng Atlat cũng chiếm 20% số điểm nên Atlat là một phương tiện hữuhiệu đối với học sinh khối 12, nhưng để sử dụng Atlat phổ biến, trở thànhhứng thú và là phương tiện dạy học không thể thiếu của giáo viên và học sinhtrong các giờ dạy và học địa lí thì đòi hỏi giáo viên và học sinh cần đượctrang bị thật tốt về kĩ năng khai thác Atlat

Atlat địa lí Việt Nam do công ty Cổ phần Bản đồ và Tranh ảnh giáodục thuộc nhà xuất bản giáo dục Việt Nam xuất bản, hiện đã bổ sung và chỉnh

lí để phù hợp với chương trình và sách giáo khoa mới do Bộ Giáo dục và Đào

tạo ban hành Nội dung chính của Atlat Địa lí Việt Nam được thành lập dựatrên chương trình Địa lí Việt Nam ở trường phổ thông Bao gồm 28 trang(tính từ trang 3“ Kí hiệu chung” cho đến hết trang 30: “Các vùng kinh tế trọngđiểm”) và được chia thành ba phần, lần lượt từ cái chung cho đến cái riêng, từĐịa lí tự nhiên đến Địa lí kinh tế - xã hội… Phù hợp với nội dung chươngtrình sách giáo khoa địa lí 12.

Phần thứ nhất: Hành chính (giới thiệu về các đơn vị hành chính cấptỉnh, thành phố của nước ta tính đến năm 2008)

Phần thứ hai: Địa lí tự nhiên (địa hình, địa chất khoáng sản, khí hậu,sông ngòi, đất, thực vật và động vật) và ba miền tự nhiên

Phần thứ ba: Địa lí kinh tế - xã hội (dân số, dân tộc, kinh tế chung, giaothông vận tải, thương mại) và các vùng kinh tế, vùng kinh tế trọng điểm

Các bản đồ trong Atlat thường có kích thước lớn hơn bản đồ trong sách

giáo khoa, lại thể hiện nhiều màu sắc và nội dung địa lí trên các trang bản đồ.Ngoài bản đồ trong Atlat còn có nhiều biểu đồ, tranh ảnh minh hoạ và các sốliệu tra cứu Vì vậy Atlat có nội dung phong phú hơn bản đồ treo tường và cácbản đồ trong sách giáo khoa Nếu giáo viên biết hướng dẫn học sinh khai thácmột số nội dung trong Atlat thì việc học môn Địa lí sẽ dễ dàng hơn nhiều,giảm bớt được áp lực học thuộc lòng cho học sinh Khi giáo viên sử dụng bản

đồ treo tường để giảng bài mới thì học sinh vừa nghe, ghi, và nhìn bản đồ treotường vừa theo dõi nội dung tương ứng trên bản đồ trong Atlat Học sinh cóthể nhanh chóng tìm thấy nội dung bài giảng trên bản đồ

Trong Atlat có một số bài dạy có thể không cần sử dụng Atlat nhưngnếu giáo viên sử dụng Atlat phù hợp với sách giáo khoa và bản đồ treo tườngthì hiệu quả sẽ cao hơn

3.2 Hướng dẫn học sinh kĩ năng khai thác Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học địa lí 12.

3.2.1 Kĩ năng chung

Khi khai thác Atlat Địa lí Việt Nam học sinh cần phải:

- Hiểu hệ thống kí hiệu bản đồ trang 2 của Atlat Địa lí Việt Nam

- Nhận biết, phạm vi, giới hạn và đọc được tên các đối tượng địa lí trên bản đồ.

- Xác định phương hướng, khoảng cách, vĩ độ, kinh độ, kích thước, cấu trúc, hình thái và vị trí các đối tượng địa lí trên bản đồ

- Mô tả các mối liên hệ trong không gian trên bản đồ

- Xác định các mối quan hệ tương hỗ và nhân quả trên bản đồ

- Mô tả tổng hợp một khu vực, một bộ phận lãnh thổ (vị trí địa lí, địahình, khí hậu, thuỷ văn, đất đai, thực vật, động vật, dân cư, kinh tế)

- Phân tích các loại biểu đồ, đo tính biểu đồ dựa vào tỉ lệ, nhận xét sốliệu thống kê

- Đối với các trang bản đồ trong Atlat Địa lí Việt Nam học sinh phảixác định được vị trí địa lí, giới hạn lãnh thổ, vùng kinh tế; nêu đặc điểm củacác đối tượng địa lí; trình bày sự phân bố các đối tượng địa lí; giải thích sựphân bố các đối tượng địa lí; đánh giá các nguồn lực phát triển của ngành,vùng kinh tế, trình bày tiềm năng, hiện trạng phát triển của một ngành, lãnhthổ; phân tích mối quan hệ giữa các ngành và các lãnh thổ kinh tế với nhau;

so sánh các vùng kinh tế; trình bày tổng hợp các đặc điểm của một lãnh thổ

- Trong nhiều trường hợp HS phải sử dụng kết hợp (hay chồng xếp)các trang bản đồ Atlat để trình bày về một lãnh thổ địa lí cụ thể Ví dụ: Dựavào Atlat Địa lí Việt Nam hãy đánh giá về điều kiện tự nhiên đối với việcphát triển kinh tế của một vùng hoặc một tỉnh Để làm được câu này, HS phải

sử dụng các trang bản đồ hành chính, hình thể, địa chất và khoáng sản, sôngngòi, khí hậu, đất, thực vật và động vật, các miền tự nhiên

3.2.2 Một số kĩ năng cụ thể hướng dẫn học sinh khai thác Atlat Địa lí Việt Nam trong nội dung chương trình địa lí 12

Muốn tìm hiểu được nội dung của mỗi bản đồ, biểu đồ thì việc hiểu

các ngôn ngữ của nó là việc hết sức quan trọng Trong Atlat ngôn ngữ đượcdùng là những quy định thống nhất, chính xác về màu sắc, ký hiệu, tỷ lệ củabản đồ Ngay từ trang đầu tiên của Atlat, giáo viên cần hướng dẫn cho học

sinh tìm hiểu và nắm vững các quy ước ở mục chú giải để có thể đọc nhanh,đúng bản đồ và từ đó phân tích chính xác hơn

Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh khi đọc bất cứ một bản đồ nàophải đọc :

- Tên bản đồ trước để hình dung ra nội dung của bản đồ

- Đọc phần chú giải để hiểu rõ các kí hiệu được dùng cho bản đồ đó

- Sau đó sẽ tìm hiểu các kiến thức liên quan đến bài học được thể hiệntrên bản đồ, biểu đồ trong Atlat Từ đó rút ra những nhận xét về các yếu tốcủa tự nhiên và kinh tế - xã hội theo từng nội dung của bài học

Khi phân tích, hoặc đánh giá một đối tượng địa lí, học sinh cần táihiện từ vốn tri thức địa lí đã có của bản thân vào việc đọc Atlat

* Gợi ý khai thác các nội dung bài học địa lí 12 trong Atlat Địa lí Việt Nam.

Trong từng nội dung bài khi sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam HS cần khai

thác các thông tin như sau:

Bảng 3: Bảng gợi ý khi khai thác nội dung địa lí 12 trong Atlat.

Đối với vị trí địa

+ Đánh giá ý nghĩa của vị trí địa lí và diện tích đối với

sự phát triển kinh tế - xã hội

Đối với khoáng

sản.

+ Xem hệ thống kí hiệu, chú giải

+ Kể tên các loại khoáng sản (trữ lượng, chất lượng,phân bố)

Đối với địa hình.

+ Những đặc điểm chính của địa hình (độ cao, hướng)+ Một số mối quan hệ giữa địa hình với các nhân tốkhác: địa hình với khí hậu, địa hình với sông ngòi + Các khu vực địa hình, ảnh hưởng của địa hình tớiphân bố dân cư và phát triển kinh tế - xã hội

+ Các nét đặc trưng về khí hậu: bức xạ mặt trời, số giờnắng, tổng lượng bức xạ

Đối với khí hậu.

+ Xác định kiểu khí hậu đặc trưng với những đặc trưng

cơ bản (kiểu khí hậu; những chỉ số khí hậu: nhiệt độ,lượng mưa, phân bố lượng mưa )

+ Tính chất theo mùa của khí hậu (sự khác biệt giữa cácmùa)

+ Ảnh hưởng của khí hậu tới sản xuất và đời sống

Đối với thuỷ văn.

+ Mạng lưới sông ngòi

+ Đặc điểm chính của sông: mật độ dòng chảy, chế độnước, hàm lượng phù sa

+ Các con sông lớn trên lãnh thổ (nơi bắt nguồn, hướngchảy, chiều dài, chế độ nước, chế độ dòng chảy)

+ Giá trị kinh tế (giao thông, thuỷ lợi, thuỷ sản, thuỷđiện ), các vấn đề khai thác và bảo vệ sông ngòi

Đối với sinh vật.

+ Thực vật: tính phong phú, đa dạng hay nghèo nàn về

số lượng loài, sự phân bố, kiểu thảm thực vật, độ chephủ, hiện trạng khai thác và bảo vệ

+ Động vật: Các loài động vật hoang dã và giá trị củachúng, mức độ khai thác và biện pháp bảo vệ

Đối với dân cư và

dân tộc.

+ Biến động dân số: quy mô, tốc độ gia tăng dân số.+ Cơ cấu sinh học (giới tính, độ tuổi, tuổi thọ trungbình)

+ Dân tộc, sự phân bố theo lãnh thổ

+ Phân bố dân cư (mật độ dân số, phân bố theo lãnhthổ)

+ Lao động và sử dụng lao động

Đối với đô thị.

+ Quy mô dân số

+ Phân cấp đô thị

+ Tài nguyên du lịch (tự nhiên và nhân văn).

+ Tình hình phát triển (số khách du lịch quốc tế, nội địa

và doanh thu du lịch)

+ Các trung tâm du lịch quốc gia, vùng

Đối với giao thông

vận tải.

+ Vai trò và điều kiện phát triển

+ Các loại hình giao thông vận tải

+ Quy mô (lãnh thổ, dân số)

+ Nguồn lực phát triển (tự nhiên, kinh tế - xã hội, chínhsách nhà nước)

+ Quy mô và cơ cấu GDP của vùng, các ngành kinh tếchủ yếu của vùng, hướng chuyên môn hoá và các sảnphẩm chính

kinh tế trọng điểm + Quá trình hình thành và phát triển.

+ Hiện trạng và phương hướng phát triển

Một số gợi ý trên là cơ sở để HS khi khai thác Atlat Địa lí Việt Nam tránh bỏ sót ý Trong khi làm bài, tuỳ theo yêu cầu của câu hỏi, học sinh cần phải lựa chọn những kiến thức thích hợp trong Atlat trên nền kiến thức đã có

để trả lời

* Một số ví dụ cụ thể hướng dẫn HS kĩ năng khai thác Atlat Địa lí Việt Nam

Ví dụ 1: Hướng dẫn HS kĩ năng tìm hiểu các nội dung trong bản

đồ của Atlat để rút ra đặc điểm của các yếu tố vị trí địa lí và tự nhiên.

Giáo viên hướng dẫn cho HS khai thác bản đồ trang 4 – 5 trong

Atlat.

- Xác định các điểm cực trên đất liền của nước ta

+ Điểm cực Bắc: tại xã Lúng Cú, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang + Điểm cực Nam: xóm Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau + Điểm cực Đông: tại bán đảo Hòn Gốm, xã Vạn Thạch, huyện VạnNinh, tỉnh Khánh Hoà

+ Điểm cực Tây: tại xã Sín Thầu, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên

- Xác định một số tỉnh, thành phố (trực thuộc Trung ương): Hà Nội,Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ

- Hay xác định các tỉnh có đường biên giới giáp với các nước, hoặchướng dẫn học sinh xác định các tỉnh, thành phố giáp biển của nước ta từ Bắcxuống Nam

- Hay hướng dẫn HS xác định các tỉnh có diện tích lớn nhất và nhỏnhất

Giáo viên hướng dẫn HS khai thác bản đồ trang 6 -7 trong Atlat.

- Thể hiện được những nét khái quát nhất về hình thể lãnh thổ VN:Vùng đất, vùng trời, vùng biển, các đặc điểm chung của địa hình VN (tỉ lệtương quan giữa đồi núi và đồng bằng, các điểm độ cao của địa hình, hướng