Quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa kiến trúc làng viêm xá bắc ninh (tt)

Thực trạng công tác quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa - kiến trúc làng Viêm Xá và tỉnh Bắc Ninh .... Thực trạng quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gia

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

TRỊNH VĂN HẢI

KHÓA: 2012 - 2014

QUẢN LÝ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KHÔNG GIAN VĂN

HÓA - KIẾN TRÚC LÀNG VIÊM XÁ - BẮC NINH

Chuyên ngành: Quản lý đô thị và công trình

Mã số: 60.58.01.06

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ ĐÔ THỊ VÀ CÔNG TRÌNH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN VŨ PHƯƠNG

HÀ NỘI, NĂM 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luâ ̣n văn tha ̣c sĩ này là công trình nghiên cƣ́u khoa ho ̣c

đô ̣c lâ ̣p của tôi Các số liệu khoa học, kết quả nghiên cƣ́u của Luâ ̣n văn là trung thƣ̣c và có nguồn gốc rõ ràng

Hà Nội, tháng năm 2014

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Trịnh Văn Hải

LỜI CẢM ƠN

Qua hơn 2 năm theo học chương trình sau đại học của Trường Đại học Kiến Trúc Hà Nội tôi đã cơ bản lĩnh hội được một số vấn đề về ngành học Quản

lý Đô thị và Công trình Để có kết quả ngày hôm nay trước hết Tôi xin chân thành gửi lời cám ơn đến các thầy cô trường Đa ̣i ho ̣c Kiến trúc Hà Nô ̣i đã tâ ̣n tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt thời gian ho ̣c tâ ̣p ta ̣i trường Đồng thời tôi cũng gửi lời cám ơn đến các thầy cô giáo Khoa sau đại học, các thầy cô trong các tiểu ban đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành khóa học

Tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến thầy TS Nguyễn Vũ Phương đã dành rất nhiều thời gian và tâm huyết, tâ ̣n tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luâ ̣n văn này

Tôi xin chân thành cám ơn cơ quan tôi đang công tác, gia đình và ba ̣n bè đồng nghiê ̣p của tôi đã quan tâm, đô ̣ng viên giúp đỡ tôi trong suốt quá trình ho ̣c

tâ ̣p và làm luâ ̣n văn

Mă ̣c dù tôi đã có nhiều cố gắng hoàn thiê ̣n luâ ̣n văn này bằng tất cả khả năng của mình, tuy nhiên không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhâ ̣n được sự đóng góp của quý thầy cô và các ba ̣n

Hà Nội, tháng năm 2014

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Trịnh Văn Hải

MỤC LỤC C

PHẦN MỞ ĐẦU 1

Lý do lựa chọn đề tài 1

Mục đích nghiên cứu 3

Nhiệm vụ nghiên cứu 3

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

Phương pháp nghiên cứu 3

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4

PHẦN NỘI DUNG 7

1.1 Lịch sử hình thành và phát triển làng Viêm Xá 7

1.1.1 Sơ lược lịch sử làng Viêm Xá qua các giai đoạn 7

1.1.2 Vị trí và vai trò làng Viêm Xá ở tỉnh Bắc Ninh 8

1.1.3 Các dòng họ và dân cư làng Viêm Xá 10

1.2 Hiện trạng không gian văn hoá-kiến trúc làng Viêm Xá 11

1.2.1 Các thành phần, không gian kiến trúc truyền thống 11

1.2.2 Văn hóa phi vật thể tiêu biểu 24

1.3 Thực trạng công tác quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa - kiến trúc làng Viêm Xá và tỉnh Bắc Ninh 32

1.3.1 Thực trạng quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hoá - kiến trúc làng Viêm Xá 32

1.3.2 Thực trạng hệ thống quản lý 32

1.4 Các nghiên cứu liên quan đến đề tài 37

1.4.1 Các nghiên cứu về quy hoạch, kiến trúc 37

1.4.2 Các nghiên cứu về lịch sử, văn hóa 38

1.5 Những vấn đề tồn tại cần nghiên cứu 38

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC QUẢN LÝ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KHÔNG GIAN VĂN HOÁ – KIẾN TRÚC LÀNG

VIÊM XÁ 39

2.1 Các cơ sở lý thuyết 39

2.1.1 Bảo tồn và phát triển bền vững làng truyền thống 39

2.1.2 Phân vùng quản lý bảo tồn cảnh quan văn hóa lịch sử 41

2.1.3 Các tiêu chí đánh giá giá trị không gian văn hóa-kiến trúc làng truyền thống 41

2.2 Cơ sở pháp lý 42

2.2.1 Các hiến chương Quốc tế 42

2.2.2 Văn bản pháp lý Việt Nam và quy hoạch định hướng 44

2.3 Các yếu tố để quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hoá - kiến trúc làng Viêm Xá 47

2.3.1 Cấu trúc, đặc điểm, giá trị đặc trưng không gian văn hóa-kiến trúc làng Viêm Xá 47

2.3.2 Vai trò cộng đồng trong việc gìn giữ và phát huy giá trị các không gian văn hóa - kiến trúc tại làng Viêm Xá 62

2.4 Kinh nghiệm về quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa – kiến trúc làng truyền thống 63

2.4.1 Kinh nghiệm quốc tế 63

2.4.2 Kinh nghiệm trong nước 69

CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP QUẢN LÝ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KHÔNG GIAN VĂN HÓA - KIẾN TRÚC LÀNG VIÊM XÁ 73

3.1 Quan điểm, mục tiêu, định hướng và nguyên tắc bảo tồn và phát huy các giá trị không gian văn hoá - kiến trúc làng Viêm Xá 73

3.1.1 Quan điểm 73

3.1.2 Mục tiêu 75

3.1.3 Định hướng 76

3.1.4 Nguyên tắc 79

3.2 Giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị không gian văn hoá - kiến trúc làng Viêm Xá 80

3.2.1 Giải pháp bảo tồn không gian văn hóa - kiến trúc làng Viêm Xá 80

3.2.2 Giải pháp về phát huy giá trị không gian văn hóa - kiến trúc làng Viêm Xá 95

3.2.3 Khai thác và phát huy tiềm năng du lịch văn hóa 96

3.3 Hoàn thiện hệ thống pháp lý 97

3.3.1 Hoàn thiện và bổ sung các văn bản pháp lý 97

3.3.2 Một số giải pháp về chính sách 98

3.3.3 Nâng cao hiệu quả bộ máy quản lý: Xây dựng bộ máy quản lý phù hợp với đặc thù của chuyên ngành quản lý bảo tồn 102

3.4 Phát huy vai trò sự tham gia của cộng đồng 104

3.4.1 Các hình thức và mức độ tham gia của cộng đồng 104

3.4.2 Giải pháp phát huy nội lực cộng đồng 106

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 110

1 Kết luận 110

2 Kiến nghị 112 TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC HÌNH MINH HỌA

Số hiệu

Hình 1.1 Sơ đồ hệ thống đường giao thông đối ngoại làng Viêm Xá Hình 1.2 Hệ thống giao thông đối nội làng Viêm Xá

Hình 1.3 Cảnh quan cây xanh chợ quê trong làng Viêm Xá

Hình 1.3a Cụm trung tâm làng Viêm Xá

Hình 1.3b Một số công trình công cộng làng Viêm Xá

Hình 1.3c Một số công trình nhà ở làng Viêm Xá

Hình 1.16 Cổng Chùa Hưng Sơn

Hình 1.17 Chùa Hưng Sơn

Hình 1.18 Ngôi nhà cổ của nghệ nhân Nguyễn Thị Khu

Hình 1.19 Ngôi nhà cổ 100 tuổi của cụ Hoạch

Hình 1.20 Đền thờ Bà Chúa Kho

Hình 1.21 Lăng mộ Bà Chúa Kho

Hình 1.22 Cổng vào nhà ông Tăng và ông Phú

Hình 1.23 Cổng vào trạm y tế thôn

Hình 1.24 Minh họa cấp độ quan họ liên làng

Hình 1.25 Minh họa cấp độ làng

Hình 1.26 Hình minh họa cấp độ xóm

Hình 1.27 Minh họa cấp độ nhà ở

Hình 3.4 Giải pháp quy hoạch vùng phát triển mới (PTM)

Hình 3.5 Khu nhà ở mới

Hình 3.6 Khu vui chơi quan họ

Hình 3.7 Khu dịch vụ du lịch ven hồ

Hình 3.8 Khu vườn hoa, đường dạo bên hồ

Hình 3.9 Khu ẩm thực ven hồ

Hình 3.10 Khu nghỉ chân Quan họ

Hình 3.11 Khu lưu trú ven hồ

DANH MỤC SƠ ĐỒ Ồ

Số hiệu

Sơ đồ 1.1 Các yếu tố cấu thành không gian văn hóa làng Viêm Xá

Sơ đồ 1.2 Hát quan họ cấp độ liên làng

Sơ đồ 1.3 Hát quan họ cấp độ làng

Sơ đồ 1.4 Hát quan họ cấp độ xóm

Sơ đồ 1.5 Hát quan họ cấp độ nhà ở

Sơ đồ 2.1 Giá trị các thành tố vật thể làng Viêm Xá

Sơ đồ 2.2 Các giá trị kiến trúc

Sơ đồ 2.3 Các giá trị văn hóa làng Viêm Xá

Sơ đồ 2.4 Lưu giữ quỹ văn hóa dân gian truyền thống

Sơ đồ 2.5 Sơ đồ tổ chức bộ máy Ban Quản lý di tích tỉnh Bắc Ninh

Sơ đồ 2.1 Sơ đồ vai trò cộng đồng

Sơ đồ 3.1 Giải pháp phân vùng quy hoạch bảo tồn làng Viêm Xá

Sơ đồ 3.2 Sơ đồ bộ máy Trung tâm quản lý bảo tồn làng truyền thống

Làng Viêm Xá (tên nôm là làng Diềm) thuộc xã Hòa Long, thành phố Bắc Ninh là một trong những nơi phát tích của văn hóa quan họ thông qua câu ca mà

từ xưa nhân dân vùng Quan họ Bắc Ninh vẫn lưu truyền rằng “Thủy tổ Quan họ làng ta - Những lời ca xướng Vua Bà sinh ra” Trong số 49 làng Quan họ gốc của vùng Kinh Bắc, đây là địa bàn duy nhất có đền thờ Thủy tổ Quan họ Dân ca Quan họ Bắc Ninh là loại hình dân ca phong phú nhất về mặt giai điệu trong kho tàng dân ca Việt Nam Quan họ được lưu truyền trong dân gian từ đời này sang đời khác theo hình thức truyền khẩu, hiện nay nhiều giai điệu cổ đã bị mất hẳn Từ những năm 70 của thế kỷ XX, quan họ Bắc Ninh bắt đầu được quan tâm đặc biệt

và được lưu giữ, bảo tồn bằng nhiều hình thức Ngày 30/09/2009, UNESSCO chính thức công nhận quan họ là “di sản phi vật thể đại diện của nhân loại” Hội đồng chuyên môn của UNESSCO đánh giá cao Quan họ về giá trị văn hóa, giá trị lưu giữu tập quán xã hội, nghệ thuật trình diễn, phong cách ứng xử văn hóa, ca từ

và trang phục Làng Viêm Xá là nơi tọa lạc của quần thể di tích Đình Diềm, Đền thờ Vua Bà, Đền Cùng - Giếng Ngọc, Chùa Hưng Sơn, Thủy tổ của quan họ là đức Vua Bà hiện đang được nhân dân thờ phụng trong đền nhằm tôn vinh một nữ thần sáng tạo văn hóa, người khai sinh ra lối chơi Quan họ Gắn liền với các di tích đó là Cổng làng, Ao làng và cảnh quan xung quanh (cây đa, bến nước), công trình nhà truyền thống Việt Nam (nhà chứa quan họ của cụ Khu, nhà cụ Hoạch, nhà cụ Toản Khuyên, đều có niên hơn trăm năm trở lên) kết hợp lễ hội cổ truyền liên quan đến lịch sử về văn hóa Quan họ Ngoài ra làng Viêm Xá còn có vị trí rất

Vì vậy cần thiết phải có ngay những định hướng và giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của làng truyền thống Việt Nam đảm bảo phù hợp với quy hoạch và xây dựng không gian làng cổ truyền Việt Nam thích ứng với thực tiễn đổi mới của đất nước ta hiện nay mà vẫn dựa trên cơ sở phát huy những giá trị tích cực của hương uớc và điều lệ quản lý làng

Học viên chọn đề tài "Quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa-kiến trúc làng Viêm Xá-Bắc Ninh" làm đề tài nghiên cứu của mình nhằm tạo

cơ sở khoa học từ góc độ quản lý đô thị, tìm ra những giải pháp quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa-kiến trúc làng Viêm Xá để lưu giữ, tái tạo không gian lịch sử văn hóa truyền thống của thời đại về di sản văn hóa của nhân loại, đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, học hỏi, thưởng thức nghệ thuật dân gian của các

Nhiệm vụ nghiên cứu

- Đánh giá tổng quan giá trị không gian văn hoá - kiến trúc làng Viêm Xá

- Định hướng công tác quản lý bảo tồn không gian văn hoá - kiến trúc làng Viêm Xá

- Đề xuất giải pháp quản lý bảo tồn không gian văn hoá - kiến trúc làng Viêm Xá

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Không gian văn hoá - kiến trúc làng Viêm Xá, thành phố Bắc Ninh

Phạm vi nghiên cứu: Diện tích đất thôn Viêm Xá với cụm các di tích lịch sử văn hóa đình Diềm, đền thờ Vua Bà, đền Cùng - giếng Ngọc

Quy mô nghiên cứu trong phạm vi Đồ án quy hoạch chi tiết Quần thể văn hóa Khu Thủy tổ Quan họ tại làng Viêm Xá, xã Hòa Long, thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh đã được Giám đốc Sở Xây dựng Bắc Ninh phê duyệt tại Quyết định số 182/QĐ-SXD ngày 29/11/2013

Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp điền dã: Khảo sát thực tế công tác quản lý tại địa bàn

- Phương pháp điều tra xã hội học (điều tra bằng bảng hỏi) Sử dụng phương pháp này để xác định diễn biến thực trạng của đối tượng khảo sát, tâm lý nguyện vọng dân cư tại địa bàn Đặc biệt để làm nổi bật tâm lý cộng đồng và hiểu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp, suy luận để đề xuất các giải pháp, chính sách quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa - kiến trúc làng Viêm

+ Góp phần cụ thể hóa lý luận khoa học về công tác quản lý gắn kết với đời sống nhân dân

- Ý nghĩa thực tiễn:

Góp phần hoàn thiện hệ thống các giải pháp cho công tác quản lý bảo tồn

và phát huy giá trị không gian văn hóa - kiến trúc làng Viêm Xá ở thành phố Bắc Ninh

- Gìn giữ bản sắc và phát huy giá trị không gian văn hóa - kiến trúc và văn hóa quan họ làng Viêm Xá

- Hướng tới sự hài hoà giữa bảo tồn và phát triển các không gian văn hóa - kiến trúc làng Viêm Xá

- Không gian văn hóa: Là khái niệm mềm dẻo, linh hoạt Nó không có ranh

giới, biên giới cứng của các địa phương điều kiện tự nhiên và môi trường sinh thái là giới hạn của không gian văn hoá.[34]

- Không gian văn hóa - kiến trúc quan họ: Là không gian văn hóa thể hiện

đặc trưng của dân ca quan họ, bao gồm không gian vật thể (đình làng,cây đa, sân đình, bến nước ) để phục vụ hoạt động văn hóa phi vật thể quan họ (dân ca quan họ).[35]

- Hình thái kiến trúc: Sự biểu hiện của tổ chức không gian trong một khu

vực nhất định, chịu ảnh hưởng của các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, địa hình và những vấn đề lịch sử Hình thái kiến trúc cũng là một mô hình tổ chức theo các chuỗi, các cụm, các tuyến bám theo địa hình đặc trưng khu vực Nó cũng thể hiện những đặc trưng như kiểu quần cư, văn hoá sinh hoạt cộng đồng, tập trung hoặc phân tán của các hệ thống cấu trúc các công trình kiến trúc Mô hình tổ chức của hình thái này có sự chuyển đổi theo tiến trình lịch sử và thể hiện

ưu nhựơc điểm cúa nó thông qua các vấn đề nêu trên.[61]

6

- Hình thái làng: Đây là một khái niệm nhằm cụ thể hoá hơn trong khái

niệm hình thái kiến trúc Hình thái làng bộc lộ những đặc trƣng cơ bản của các loại làng, ở các vị trí địa hình, địa lý khác nhau.[75]

- Di sản kiến trúc làng: Quỹ kiến trúc có giá trị bao gồm những ngôi nhà,

những công trình, những quần thể, những cấu trúc xóm làng và đô thị cũ hoặc truyền thống, chƣa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn của di tích đƣợc xếp hạng, song

có giá trị nhất định về lịch sử xây dựng đô thị, về văn hoá - nhân văn, về chất lƣợng kiến trúc, về sự đóng góp vào diện mạo đô thị hoặc xóm làng, về cảnh quan ngoài ra, các quỹ kiến trúc này còn có giá trị sử dụng, là một tài nguyên vật chất - kỹ thuật.[2]

- Di sản văn hóa phi vật thể: Khoản 1 điều 2 mục I Công ƣớc bảo vệ di sản

văn hóa phi vật thể của UNESCO năm 2003 đã ghi nhận:

“di sản văn hóa phi vật thể được hiểu là các tập quán, các hình thức thể

hiện, biểu đạt, tri thức, kĩ năng và kèm theo đó là những công cụ đồ vật, đồ tạo tác và các không gian văn hóa có liên quan mà các cộng đồng, các nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân, công nhận là một phần di sản văn hóa của họ Được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác, di sản văn hóa phi vật thể được các cộng đồng, các nhóm người không ngừng tái tạo để thích nghi với môi trường và mối quan hệ qua lại giữa cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, đồng thời hình thành trong họ ý thức về bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệ thêm

sự tôn trọng đối với đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người Vì những mục đích của Công ước này, chỉ xét đến những di sản văn hóa phi vật thể phù hợp với các văn kiện quốc tế hiện hành về quyền con người, cũng như những yêu cầu

về sự tôn trọng lẫn nhau giữa các cộng đồng, các nhóm người và cá nhân, và về phát triển bền vững”

THÔNG BÁO

Để xem được phần chính văn của tài liệu này, vui

lòng liên hệ với Trung Tâm Thông tin Thư viện

– Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội

Địa chỉ: T.13 – Nhà H – Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội Đ/c: Km 10 – Nguyễn Trãi – Thanh Xuân Hà Nội

TRUNG TÂM THÔNG TIN THƯ VIỆN