Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)

Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An (Luận văn thạc sĩ)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Kim Phúc

THỰC TRẠNG TỔ CHỨC TRÕ CHƠI HỌC TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN TƯ DUY CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI Ở HUYỆN THẠNH

HÓA, TỈNH LONG AN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Kim Phúc

THỰC TRẠNG TỔ CHỨC TRÕ CHƠI HỌC TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN TƯ DUY CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI Ở HUYỆN THẠNH

HÓA, TỈNH LONG AN

Chuyên ngành : Giáo dục học (Giáo dục Mầm non)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS ĐINH THỊ TỨ

Thành phố Hồ Chí Minh – 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Kim Phúc

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin trân trọng cảm ơn TS Đinh Thị Tứ – Giảng viên khoa mầm non Trường Đại học Sư phạm Tp HCM, giảng viên hướng dẫn trực tiếp, người đã tận tình giúp đỡ, đóng góp những

ý kiến quý báu giúp tác giả hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn Quý thầy (cô) trong Khoa Giáo dục Mầm non, Phòng Sau Đại học Trường Đại học Sư phạm Tp.HCM, Tổ Thông tin Thư viện Đại học Sư phạm Tp.HCM, Tổ Thông tin Thư viện Khoa học Tổng hợp Tp.HCM đã quan tâm, tạo mọi điều kiện cho tác giả trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, những người đã luôn động viên, khuyến khích, giúp đỡ tác giả trong suốt thời gian thực hiện luận văn

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Kim Phúc

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

Danh mục các bảng

Danh mục các biểu đồ

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC TRÕ CHƠI HỌC TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN TƯ DUY CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 – 6 TUỔI 7

1.1 Lịch sử nghiên cứu về tổ TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 7

1.1.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài 7

1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước 8

1.2 Một số lý luận về tư duy và đặc điểm PTTD của trẻ MG 5 - 6 tuổi 10

1.2.1 Một số lý luận về tư duy 10

1.2.2 Quá trình phát triển tư duy của trẻ MG 5 - 6 tuổi 10

1.2.3 Đặc điểm phát triển tư duy của trẻ MG 5 - 6 tuổi 12

1.3 Mục tiêu và nội dung phát triển tư duy trong chương trình giáo dục Mầm non và trong bộ chuẩn PT trẻ 5 tuổi 16

1.3.1 Mục tiêu phát triển tư duy trong chương trình GDMN năm 2009 17

1.3.2 Nội dung PTTD trong chương trình giáo dục mầm non (năm 2009) 17

1.3.3 Nội dung phát triển tư duy trong bộ chuẩn PT trẻ 5 tuổi 18

1.4 Một số lý luận về TCHT và vai trò của TCHT với sự phát triển tư duy 20

1.4.1 Khái niệm trò chơi học tập 20

1.4.2 Phân loại Trò chơi học tập 20

1.4.3 Định nghĩa và phân loại TCHT nhằm PTTD 21

1.4.4 Vai trò của TCHT đối với sự phát triển tư duy cho trẻ MG 21

1.5 Tổ chức TCHT nhằm phát triển tư duy cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 22

1.5.1 Khái niệm tổ chức 22

1.5.2 Khái niệm tổ chức TCHT nhằm phát triển tư duy cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 22

1.6 Một số lí luận về quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm. 25

1.6.1 Một số quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm 26

1.6.2 Bản chất của Dạy học lấy trẻ làm trung tâm 27

1.6.3 Khái niệm dạy học lấy trẻ làm trung tâm 28

1.6.4 Tiếp cận quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm trong việc tổ chức TCHT nhằm phát triển tư duy cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 28

1.6.5 Các tiêu chí đánh giá thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5-6 tuổi theo hương tiếp cận “lấy trẻ làm trung tâm” 30

Tiểu kết chương 1 32

Chương 2 THỰC TRẠNG TỔ CHỨC TRÕ CHƠI HỌC TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN TƯ DUY CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI 33

2.1 Tổ chức điều tra thực trạng 33

2.1.1 Mục đích khảo sát 33

2.1.2 Nội dung khảo sát 33

2.1.3 Phương pháp khảo sát thực trạng 33

2.1.4 Đối tượng và thời gian khảo sát 34

2.1.5 Thời gian khảo sát 35

2.1.6 Vài nét về cơ sở khảo sát 35

2.1.7 Tiêu chí và thang đo đánh giá 36

2.2 Kết quả điều tra thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm 38

2.2.1 Thực trạng nhận thức của GV mầm non về một số vấn đề liên quan đến việc tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 38

2.2.2 Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 41 2.2.3 Những khó khăn nổi bật trong quá trình tổ chức TCHT nhằm PTTD

cho trẻ MG 5 – 6 tuổi theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm 73

2.2.4 Nguyên nhân của thực trạng 74

2.2.5 Những đề xuất của GV để việc tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi nhằm đạt hiệu quả cao hơn 76

Tiểu kết chương 2 77

Chương 3 ĐỀ UẤT MỘT S GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ TỔ CHỨC TCHT NHẰM PTTD CHO TRẺ MG 5 - 6 TUỔI 79

3.1 Đề xuất giải pháp. 79

3.2 Khảo nghiệm các giải pháp đã đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 106

Tiểu kết chương 3 112

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 113

TÀI LIỆU THAM KHẢO 136 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Thống kê trình độ chuyện môn và thâm niên dạy lớp Lá của 50 GV

và cán bộ quản lí khảo sát 35 Bảng 2.2 Bảng tiêu chí đánh giá kế hoạch tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ

MG 5 - 6 tuổi 36 Bảng 2.3 Nhận thức của GV mầm non về tầm quan trọng của TCHT đối với

PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 38 Bảng 2.4 Bảng thống kê thực trạng nhận thức của GV mầm non về kiểu TD

và thao tác TD chủ yếu cần PT cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 39 Bảng 2.5 Bảng thống kê thực trạng nhận thức của GV mầm non về kiểu TD và

thao tác TD chủ yếu cần đưa vào mục tiêu khi lập kế hoạch tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 41 Bảng 2.6 Bảng thống kê thực trạng mức độ thực hiện những kiểu TD và thao

tác TD trong nội dung kế hoạch giáo dục của GV 43 Bảng 2.7 Bảng thống kê thực trạng mức độ thực hiện những cơ sở GV mầm

non thường dựa vào để lựa chọn hay thiết kế TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 44 Bảng 2.8 Bảng thống kê các bước khi tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG

5– 6 tuổi theo từng chủ đề. 45 Bảng 2.9 Bảng thống kê thực trạng về việc thực hiện các bước khi lập kế hoạch

tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi theo từng chủ đề. 46 Bảng 2.10 Bảng thống kê thực trạng xây dựng môi trường chơi nhằm PTTD cho

trẻ MG 5 - 6 tuổi. 46 Bảng 2.11 Bảng thống kê thực trạng nhận thức của GVMN về bản chất của Dạy

học lấy trẻ làm trung tâm 48 Bảng 2.12 Bảng thống kê thực trạng mức độ sử dụng những biện pháp tổ chức

TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm 49 Bảng 2.13 Bảng thống kê thực trạng việc xác định mục tiêu PTTD và nội dung

phát tiển tư duy trong TCHT trong các kế hoạch tổ chức TCHT nhằm

PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 52

Bảng 2.14 Bảng thống kê kế hoạch tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi theo chủ đề nhánh (kế hoạch tuần). 58

Bảng 2.15 Bảng thống kê thực trạng mức độ chuẩn bị môi trường chơi khi tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 63

Bảng 2.16 Bảng thống kê thực trạng xây dựng môi trường chơi khi tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi theo (quan sát kế hoạch tuần) 65

Bảng 2.17 Bảng thống kê mức độ sử dụng các biện pháp tổ chức, hướng dẫn trẻ MG 5 - 6 tuổi chơi TCHT nhằm PTTD 67

Bảng 2.18 Bảng thống kê thực trạng tổ chức, hướng dẫn trẻ MG 5 - 6 tuổi chơi TC HT nhằm PTTD theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm. 68

Bảng 2.19 Bảng thống kê thực trạng đánh giá trẻ MG 5 - 6 tuổi chơi TCHT nhằm PTTD theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm 70

Bảng 2.20 Bảng thống kê thực trạng đánh giá trẻ khi tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5- 6 tuổi.(theo kế hoạch tuần) 71

Bảng 2.21 Bảng liệt kê những khó khăn nổi bật khi tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm. 73

Bảng 2.22 Bảng thống kê đề xuất chủ yếu của GV nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm. 76

Bảng 3.1 Bảng thống kê tính hiệu quả các giải pháp 107

Bảng 3.2 Bảng thống kê tính khả thi các giải pháp 108

Bảng 3.3 Bảng thống kê tính cần thiết của các giải pháp 110

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Biểu đồ thống kê nhận thức của giáo viên về tầm quan trọng của

TCHT đối với sự PTTD của trẻ 39 Biểu đồ 2.2 Biểu đồ so sánh mức độ sử dụng những biện pháp tổ chức TCHT

nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm 51 Biểu đồ 2.3 Biểu đồ so sánh mức độ phù hợp của nội dung kế hoạch với chuẩn

PT trẻ 5 tuổi; chương trình giáo dục mầm non; đặc điểm TD trẻ 5

- 6 tuổi; trình độ PTTD thực tế của nhóm, lớp 55

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

TD là quá trình nhận thức ở mức độ cao của con người PT nhận thức cho trẻ

MG 5 - 6 tuổi, đặc biệt là PTTD là một trong 5 lĩnh vực cần PT cho trẻ được quy định trong chương trình giáo dục mầm non cũng như trong bộ chuẩn PT trẻ 5 tuổi do Bộ Giáo Dục và Đào Tạo ban hành PTTD cho trẻ MG 5-6 tuổi là nội dung quan trọng trong PT trí tuệ nhằm chuẩn bị cho trẻ vào lớp một [31, tr.3]

Sự PT nhận thức, trong đó đặc biệt là sự PTTD của trẻ em trước 6 tuổi lại gắn liền với những hành động thực hành của trẻ và gắn với sự cảm nhận (tri giác) các thuộc tính bên ngoài cũng như sự cảm nhận mối quan hệ giữa các đối tượng xung quanh Do đó, có hai con đường PTTD cho trẻ em trước 6 tuổi: từ TD trực quan hành động chuyển sang TD trực quan hình ảnh và một phần của TD logic từ ngữ, và từ tri giác một cách cảm tính để hình thành biểu tượng ban đầu rồi chuyển sang TD [41, tr.178] Cả hai con đường này diễn ra đồng thời, mặc dù trong giai đoạn nhất định nào

đó chúng khác biệt nhau và giữ vai trò đặc biệt trong sự PT hoạt động nhận thức nói chung, trong sự PTTD ở năm cuối bậc học MN nói riêng

Các nhà tâm lý học khẳng định: hoạt động vui chơi là hoạt động chủ đạo của trẻ

MG, trẻ học qua chơi, chơi mà học Qua chơi việc lĩnh hội tri thức, kỹ năng và PT trí tuệ của trẻ trở nên nhẹ nhàng và đạt hiệu quả cao hơn TCHT là một loại TC có vai trò quan trọng đối với việc PT nhận thức nói chung và TD nói riêng cho trẻ MG Khi tham gia vào TCHT trẻ được củng cố các biểu tượng đã học, được PT các thao tác TD, PT khả năng suy luận và khả năng sáng tạo của trẻ trong việc giải quyết các nhiệm vụ của

TC Vì vậy, việc tổ chức TCHT nhằm PTTD nói riêng, nhận thức của trẻ MG 5-6 tuổi nói chung là một nhiệm vụ quan trọng [32, tr.32]

Chương trình giáo dục mầm non năm 2017 do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành tiếp cận theo quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm Vì vậy, việc tổ chức các hoạt động chơi cho trẻ nói chung và tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ nói riêng đòi hỏi

GV phải tiếp cận theo hướng “lấy trẻ làm trung tâm” nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của trẻ trong việc giải quyết các nhiệm vụ của TC, giúp trẻ tự lập trong việc xây dựng trí tuệ và nhân cách của bản thân

Thực tiễn giáo dục ở các trường mầm non huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An còn nhiều bất cập Câu hỏi đặt ra là GVMN có tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ đảm bảo tính liên tục, hệ thống, logic; có theo hướng tiếp cận quan điểm lấy trẻ làm trung tâm không? Cụ thể GV có biết dựa vào đặc điểm PTTD của trẻ MG 5-6 tuổi, dựa vào chương trình GDMN năm 20017 và chuẩn PT cho trẻ 5 tuổi để xây dựng mục tiêu PTTD cho trẻ trong kế hoạch không? GV có biết xây dựng nội dung các TC phù hợp với mục tiêu Khi xây dựng mục tiêu và nội dung PTTD, GV có xuất phát từ vốn hiểu biết và trình độ TD của trẻ ở các nhóm lớp, các vùng, miền không?; việc xây dựng môi trường chơi có thu hút, kích thích trẻ tích cực TD không?; định hướng cách tổ chức và hướng dẫn trẻ chơi, cách đánh giá trẻ có theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm không?

Với những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An” nhằm xác định, đánh giá thực trạng và đề xuất một số giải pháp khắc phục thực trạng góp phần nâng cao hiệu quả của việc tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi ở huyện này

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu này nhằm xác định thực trạng về hiệu quả PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi ở địa bàn nghiên cứu trong mối liên hệ tương quan với việc tổ chức chúng trong trường mầm non, như một cơ sở thực tiễn để vận dụng quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm, trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp khắc phục những bất cập của thực trạng góp phần nâng cao hiệu quả của việc tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 -

6 tuổi

3 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi của GV ở huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An

3.2 Khách thể nghiên cứu

Việc tổ chức TCHT nhằm PT nhận thức cho trẻ MG 5 - 6 tuổi

4 Giả thuyết khoa học

Nếu xác định được nội hàm của khái niệm “tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ

MG 5B- 6 tuổi” và “Các yếu tố ảnh hưởng đến việc tổ chức này ở các trường mầm non huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An” thì có thể làm rõ được thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Hệ thống hoá một số những cơ sở lý luận có liên quan đến đề tài

5.2 Nghiên cứu thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long An theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm

5.3 Đề xuất một số giải pháp khắc phục những bất cập của thực trạng góp phần nâng cao hiệu quả tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi

6 Phạm vi nghiên cứu

-Giới hạn về nội dung nghiên cứu:

Nghiên cứu thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5-6 tuổi theo hướng lấy trẻ làm trung tâm ở huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An (Đề tài tập trung nghiên cứu ở các nội dung như: GV có biết dựa vào đặc điểm PTTD của trẻ MG 5 - 6 tuổi, dựa vào chuẩn PT của trẻ 5 tuổi, nội dung chương trình và kết quả mong đợi trong chương trình do Bộ giáo dục và Đào tạo ban hành để xây dựng mục tiêu PTTD trong kế hoạch không? mục tiêu và nội dung TC có linh hoạt theo trình độ của trẻ không? việc xây dựng môi trường chơi, cách tổ chức và hướng dẫn trẻ chơi, cách đánh giá trẻ có theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm không?) Đề xuất một số giải pháp cải thiện thực trạng góp phần nâng hiệu quả tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5

- 6 tuổi ở huyện Thạnh hóa tỉnh Long An

-Giới hạn về địa bàn nghiêncứu:

Khảo sát thực trạng tại 4 trường Mầm non, MG thuộc huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An: trường Mầm Non Thị Trấn Thạnh Hóa, trường MG Thủy Tây, trường MG Thạnh Phước, trường mẫu giáo Tân Hiệp

- Mẫu khảo sát thực trạng: 50 GV, cán bộ quản lý là ban giám hiệu các trường mầm non, MG và 16 kế hoạch giáo dục năm, chủ đề, tuần của một số trường MN ở huyện Thạnh Hóa

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Thu thập, phân tích, tổng hợp các tài liệu để viết cơ sở lý luận cho các vấn đề nghiên cứu Nội dung bao gồm: Hệ thống những khái niệm công cụ, những lý luận cơ bản về TD về đặc điểm PTTD của trẻ MG 5 - 6 tuổi, lý luận về TCHT, tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi., quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm…

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.1 Phương pháp nghiên cứu h sơ:

- Mục đích:

+ Đánh giá các kế hoạch giáo dục năm học và chủ đề, kế hoạch tuần của GV xem

GV có xác định rõ ràng, đầy đủ mục tiêu PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi không?; mục tiêu PTTD trong kế hoạch có phù hợp mục tiêu PTTD trong chương trình giáo dục mầm non; phù hợp với chuẩn PT trẻ 5 tuổi; trình độ PTTD của trẻ ở địa phương và có linh hoạt theo từng nhóm trẻ?

+ Nội dung PTTD của TCHT trong kế hoạch có: phù hợp nội dung PTTD trong chương trình giáo dục mầm non; có phù hợp nội dung PTTD trong chuẩn PT nhận thức trẻ 5 tuổi; có phù hợp trình độ PTTD trẻ MG 5 - 6 tuổi; có linh hoạt theo trình độ PTTD thực tế của nhóm, lớp

+ Các TCHT trong kế hoạch sắp xếp có đảm bảo tính logic

+ Nội dung có hấp dẫn, thu hút trẻ chơi

- Đối tượng: Kế hoạch năm, chủ đề, nhánh và ngày của 16 lớp Lá ở trường: trường Mầm non Thị Trấn, MG Thạnh Phú, MG Thạnh Phước, MG Tân Hiệp

- Cách thực hiện: thu thập kế hoạch năm, tháng, tuần và ngày; kế hoạch vui chơi của 16 lớp Lá tại 4 trường: trường Mầm non Thị Trấn, MG Thủy Tây, MG Thạnh Phước, MG Tân Hiệp để nghiên cứu, đánh giá các kế hoạch tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi

7.2.2 Phương pháp quan sát sư phạm:

- Mục đích:

+ Đánh giá việc xây dựng môi trường chơi của GV khi tổ chức TCHT cho trẻ nhằm PTTD theo hướng lấy trẻ làm trung tâm: có tạo tâm lí thoải mái, thân thiện?; có

khích lệ khuyến khích trẻ chơi?; đồ dùng đồ chơi có phong phú, có kích thích sự tích cực TD của trẻ?; Nguyên vật liệu, đồ chơi có đảm bảo tính mở, có đẹp, có thu hút trẻ chơi?; số lượng có đủ cho trẻ hoạt động?

+ Đánh giá GV tổ chức và hướng dẫn chơi có: phân nhóm trẻ theo khả năng trước khi tổ chức hoạt động?, có phát huy tính độc lập, sáng tạo của trẻ trong việc giải quyết nhiệm vụ của TD?, Có lồng ghép các tình huống thử thách khả năng TD của trẻ? + Quan sát việc đánh giá trẻ của GV: có cho trẻ tự đánh giá mình và đánh giá lẫn nhau không?, có tạo cơ hội cho trẻ trình bày ý tưởng của mình trong quá trình đánh giá không? GV bổ sung ý kiến đánh giá GVcó nhấn mạnh những tiến bộ, khích lệ để trẻ chơi lần sau?, có phần gợi ý để nâng cao mức độ khó cho trẻ chơi lần sau?

- Đối tượng: các góc có tổ chức TCHT trong lớp; các giờ học tổ chức TCHT

- Cách thực hiện: Chúng tôi tiến hành lập phiếu quan sát, quan sát các góc chơi TCHT trong lớp; dự giờ một số hoạt động có tổ chức TCHT của GV Người nghiên

cứu tiến hành quan sát và ghi chép vào phiếu dự giờ

7.2.3 Phương pháp đi u tra ng phi u h i n et :

- Mục đích: Sử dụng phiếu hỏi để thu thập ý kiến của GV và đại diện của Ban giám hiệu về vấn đề tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ về các nội dung:

+ Nhận thức của GV và Ban Giám Hiệu về: tầm quan trọng của TCHT đối với sự PTTD; những kiểu và thao tác TD chủ yếu cần PT cho trẻ 5 - 6 tuổi; các bước tổ chức TCHT; quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm

+ Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5- 6 tuổi

+ Những khó khăn chính trong quá trình tổ chức TCHT

+ Những giải pháp cụ thể nhằm đảm bảo các kế hoạch có tổ chức TCHT và có tính hệ thống, có vận dụng quan điểm lấy trẻ làm trung tâm

- Đối tượng: 50 GV và đại diện Ban giám hiệu của 4 trường Mầm non, MG thuộc địa bàn huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An: MG Thạnh Phước, MG Tân Hiệp, MG Thủy Tây, Mầm non Thị Trấn

- Cách thực hiện: Phát bảng hỏi cho từng GV dạy lớp 5 - 6 tuổi và đại diện Ban Giám Hiệu ở 4 trường khảo sát, thu hồi và tổng hợp, đánh giá

7.2.4 Phương pháp ph ng vấn:

- Mục đích: Tìm hiểu sâu hơn về nguyên nhân của thực trạng tổ chức TCHT

nhằm PTTD cho trẻ 5 - 6 tuổi, những thuận lợi và khó khăn trong việc tổ chức

- Đối tượng: một số GV và đại diện Ban giám hiệu của 4 trường Mầm non, MG thuộc địa bàn huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An: MG Thạnh Phước, MG Thủy Tây, MG Tân Hiệp, Mầm non Thị Trấn

- Cách thực hiện: Tạo tâm lý thoải mái cho GV và cán bộ quản lý tham gia phỏng vấn, hỏi và trao đổi trực tiếp những nội dung cần thu thập thông tin để làm rõ hơn cho thực trạng

7.2.5 Phương pháp hảo nghiệm:

- Mục đích: Đánh giá tính hiệu quả, khả thi của một số giải pháp do chúng tôi đề

xuất

- Đối tượng: 50 GV và Ban giám hiệu của 4 trường Mầm non, MG thuộc địa bàn huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An: MG Thạnh Phước, MG Tân Hiệp, MG Thủy Tây, Mầm non Thị Trấn

- Cách thực hiện: Đưa ra các giải pháp đã đề xuất cho GV dạy lớp 5 - 6 tuổi và Ban Giám Hiệu tìm hiểu đánh giá tính khả thi, tính hiệu quả và cần thiết của chúng

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC TRÕ CHƠI

HỌC TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN TƯ DUY CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 – 6 TUỔI

1.1 Lịch sử nghiên cứu về tổ TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi

Trên thế giới cũng như ở Việt Nam có nhiều công trình NC về PTTD cho trẻ MG

và TCHT với sự PTTD của trẻ

1.1.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Jean Piaget trong quyển “Sự hình thành biểu tượng ở trẻ em” đã đưa ra nhiều lý luận và minh chứng cho thấy rằng trẻ 5 - 6 tuổi đã có TD biểu tượng Trẻ đã có khả năng TD biểu tượng Kiểu TD này làm cho quá trình TD diễn ra nhanh hơn với không gian rộng hơn, tính khái quát cao hơn Đó là những thao tác bằng các kí hiệu thay vì trực tiếp thực hiện thao tác trên đồ vật [20, tr.365]

Trong tác phẩm “Tâm lí học và giáo dục học”, J.Piaget cũng đã đưa ra nhận định

“Khi chơi ở trẻ PT tri giác, trí thông minh, những khuynh hướng thử nghiệm, những bản năng xã hội,…” do đó cần khuyến khích khả năng sáng tạo khi chơi [21] Lí thuyết

PT nhận thức của ông có ảnh hưởng lớn tới việc xây dựng chương trình giáo dục cho trẻ em, đặc biệt là lứa tuổi MG và đầu tiểu học Theo ông thì TC s thúc đẩy sự PT ở trẻ ở nhiều mặt trong đó có TD

Về lịch sử nghiên cứu TCHT đối với sự PT của trẻ, trường phái Tâm lý học – Giáo dục học Macxit ra đời vào TK XIX – XX với triết học duy vật biện chứng - lịch sử và lí thuyết tâm lí học hoạt động Các nhà tâm lí học, giáo dục học cho rằng TC của trẻ không

có nguồn gốc sinh học mà có nguồn gốc xã hội và được người lớn nghĩ ra cho trẻ chơi nhằm mục đích giáo dục trẻ và chuẩn bị cho trẻ đến với hoạt động lao động trong tương lai Tiêu biểu cho trường phái này là các nhà Giáo dục học và các tác phẩm như:

"Dạy học ở MG" của A.P Uxova, TCHT có quan hệ mật thiết với dạy học Nó được

sử dụng để dạy ngôn ngữ, vận động, nhận thức trong đó có TD "Nếu TCHT được sử dụng thành hệ thống s góp phần đắc lực vào việc PT các quá trình tri giác cảm giác và biểu tượng của trẻ MG" [32, tr.14] A.N Leonchep trong công trình nghiên cứu về cơ

sở tâm lý học của TC ở tuổi MG cho rằng những TCHT chính là TC có nhiệm vụ

chơi Đó là những TC chuẩn bị cho các thao tác nhận thức, các thao tác cần cho hoạt động học tập sau này của trẻ [9, tr.470]

L.X.Vưgoxki cho rằng TC là phương tiện hiệu quả để hình thành và PT các biểu tượng dưới sự hướng dẫn sư phạm đúng đắn của người lớn Bản chất của phương thức dạy học này là dựa trên khả năng hiện tại của trẻ, đồng thời cần tính đến những điều

mà trẻ có thể thực hiện được dưới sự giúp đỡ, hướng dẫn, tổ chức của người lớn, theo quy luật tác động “vùng phát triển gần nhất” của trẻ [42] Theo quan điểm của ông thì

GV cần phải dựa vào trình độ TD hiện có của trẻ để đưa ra những yêu cầu, nhiệm vụ

TD mới khi tổ chức TCHT

Với quan điểm vui chơi chính là hoạt động chủ đạo của trẻ nhỏ và TC là phương tiện dạy học cơ bản đối với trẻ Các nhà tâm lý học- giáo dục học Liên Xô cũ như: Đ.B.Encônhin, A.N.Leônchep, A.P.Uxôva đã đưa ra nhận định: để PT khả năng nhận thức, cũng như khả năng TD cho trẻ, đòi hỏi các nhà giáo dục phải tổ chức tốt các hoạt động thực hành nhằm PT các thao tác TD cũng như các kiểu TD cho trẻ, trong đó có việc sử dụng TCHT

Từ các quan điểm trên đây chúng ta thấy: Các nhà Tâm lý học và Giáo dục học đều nhấn mạnh vai trò của TCHT với sự PT trí tuệ của trẻ MG nói chung và TD nói riêng cho trẻ TCHT được coi là phương tiện để PT trí tuệ cho trẻ

1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước

Về đặc điểm PTTD của trẻ 5 - 6 tuổi, nhóm tác giả Nguyễn Ánh Tuyết, Nguyễn Như Mai, Đinh Kim Thoa khẳng định trẻ MG 5 - 6 tuổi đã xuất hiện kiểu TD trực quan hình tượng, TD trực quan sơ đồ và những yếu tố của kiểu TD logic [34, tr.317]

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu TCHT đã được bắt đầu những năm cuối thế kỉ XX cho đến nay TCHT được sử dụng trong các hoạt động tại trường mầm non như là một phương tiện giáo dục trẻ Nhìn chung các nghiên cứu chịu ảnh hưởng sâu sắc của các nhà Tâm lí học- Giáo dục học Xô Viết

Trong tài liệu “Tổ chức, hướng dẫn trẻ MG chơi” do Nguyễn Ánh Tuyết chủ biên

đã đưa ra thế mạnh của TCHT đối với việc PT trí tuệ cho trẻ Bà khẳng định: TCHT là phương tiện, là con đường cơ bản để PT trí tuệ cho trẻ MG

Tiến sĩ Trương Xuân Huệ cũng đã nhấn mạnh vai trò của TC đối với việc hình

thành biểu tượng toán cho trẻ trong đó bao gồm việc PTTD qua 2 tác phẩm “ Kế hoạch

hình thành biểu tượng toán ban đầu cho trẻ 5 - 6 tuổi bằng các hoạt động khác nhau”

và “Sử dụng TCHT như một phương pháp giáo dục nhằm PT năng lực nhận thức cho

trẻ 5 - 6 tuổi”

Trong luận án tiến sỹ “Thiết kế và sử dụng TCHT nhằm PT khả năng khái quát

hóa của trẻ mẫu giáo lớn (5 - 6 tuổi)”, “Trò chơi PTTD cho trẻ từ 3 đến 6 tuổi” của

tác giả Trần Thị Ngọc Trâm, tác giả đã nhấn mạnh TCHT là phương tiện để PT thao

tác khái quát hóa nói riêng và TD của trẻ MG nói chung Tác giả đã xây dựng được hệ thống các TC nhằm PT thao tác khái quát hóa cho trẻ MG 5 - 6 tuổi [31], [32]

Tác giả Đặng Thị Thu Huyền qua đề tài “Thực trạng tổ chức TCHT trong giờ

chơi tự do ở lớp MG 5- 6 tuổi”, tác giả đã nghiên cứu thực trạng tổ chức TCHT trong

giờ chơi tự do và cũng đã đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức TCHT trong giờ chơi tự do theo hướng khuyến khích trẻ MG 5- 6 tuổi tích cực hoạt

động Tác giả Đ Thị Minh Nguyệt qua đề tài “Thiết kế TCHT nhằm PT kh năng khái

quát hóa cho trẻ MG lớn (5-6 tuổi) trong hoạt động làm quen với toán” đã hệ thống

hóa được những cơ sở lý luận về thiết kế và sử dụng TCHT nhằm PT khả năng khái quát hóa cho trẻ MG 5 - 6 tuổi trong hoạt động làm quen với toán và tác giả đã thiết kế

hệ thống TCHT nhằm PT biểu tượng toán cho trẻ MG 5 - 6 tuổi Một số tác giả khác như Trần Thị Ngọc Trâm, Vũ Thị Ngân cũng đã nghiên cứu về TCHT với sự PT khái quát hóa của trẻ MG 5 - 6 tuổi

Như vậy, ý nghĩa, vai trò của TCHT nhằm hình thành và PT nhận thức nói chung

và PTTD cho trẻ MG nói riêng đã được nhiều nhà Tâm lí học, Giáo dục học trong nước và ngoài nước quan tâm và nghiên cứu Tuy nhiên, chưa có đề tài nào nghiên cứu

về vấn đề tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5-6 tuổi theo hướng tiếp cận lấy trẻ

làm trung tâm Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài “ Thực trạng tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi ở huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An”, nhằm góp phần nâng cao

hiệu quả tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5-6 ở huyện Thạnh Hóa tỉnh Long

An

1.2 Một số lý luận về tƣ duy và đặc điểm PTTD của trẻ MG 5-6 tuổi

1.2.1 Khái niệm tƣ duy

Theo Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam, tập 4 (Nhà xuất bản Từ điển bách khoa Hà Nội 2005): TD là sản phẩm cao nhất của vật chất được tổ chức một cách đặc biệt– bộ não con người TD phản ánh tích cực hiện thực khách quan dưới dạng các khái niệm, phán đoán, suy luận.v.v [50]

Theo tài liệu trên, TD là hình thức phản ánh tích cực hiện thực khách quan dưới dạng các khái niệm, phán đoán, suy luận TD là sản phẩm cao nhất của bộ não con người

Theo các nhà tâm lý học Viêt Nam: TD là quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ và quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật, hiện tượng mà trước đó ta chưa biết [38, tr.71]

Như vậy, có rất nhiều khái niệm khác nhau về TD, tùy thuộc vào góc độ mà người ta có cái nhìn riêng về nó

Với đề tài này TD được xem là một quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính bản chất những mối liên hệ và quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật hiện tượng mà trước đó ta chưa biết

* Các thao tác tư duy [40]

- Phân tích- tổng hợp

- So sánh

- Trừu tượng hóa và khái quát hóa

- Cụ thể hóa

1.2.2 Quá trình phát triển tư duy của trẻ MG 5-6 tuổi

Khi phân tích bản chất phản ánh của quá trình nhận thức, V.I.Lenin đã phát hiện con đường biện chứng của nhận thức chân lý: “Từ trực quan sinh động đến TD trừu tượng và từ TD trừu tượng tới thực tiễn là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhận thức thế giới khách quan [39, tr.189] Dưới góc độ tâm lý học, con đường nhận thức được thể hiện qua sơ đồ: Hình ảnh tri giác biểu tượng khái niệm Hiện tại có hai cách hiểu về sơ đồ chuyển hóa này Theo quan điểm của các nhà duy cảm, biểu tượng là hình ảnh chung, phản ánh những đặc điểm giống nhau bên ngoài

của các sự vật do tri giác mang lại Quá trình hình thành biểu tượng là quá trình thu nạp các sự kiện thu được qua cảm giác và khái quát chúng thành hình ảnh chung, tức

là khái niệm Như vậy nhận thức của con người được PT qua các bước: Hình ảnh tri giác biểu tượng khái niệm [41, tr.178]

Tóm lại, quá trình nhận thức theo quan điểm của các nhà Duy cảm diễn ra theo trình tự logic như sau: Quan sát trực tiếp đối tượng để tạo ra hình ảnh cảm tính về đối tượng khái quát hóa bước một các hình ảnh đó để tạo ra biểu tượng về nó khái quát các biểu tượng riêng thành biểu tượng chung(tức là khái niệm về một một lớp các biểu tượng cùng loại được xét theo tiêu chí xác định) Ví dụ: khái niệm “cái bàn”

là biểu tượng chung về nhiều cái bàn cụ thể Khái niệm “cây” là biểu tượng về nhiều cây cụ thể có dấu hiêu chung giống nhau quan sát được như thân, lá rễ, hoa…

Theo quan điểm của lý thuyết Hoạt động, thì sơ đồ trên chuyển từ hình ảnh tri giác biểu tượng khái niệm hình thành theo nguyên lý: Tâm lý người có bản chất hoạt động Điều này có nghĩa là: cả hình ảnh tri giác, biểu tượng và khái niệm đều có

bản chất hoạt động [37] Các Mác cũng đã nhấn mạnh: nhận thức cảm tính không chỉ

được giới hạn ở trực quan theo nghĩa ngắm nhìn thế giới từ bên ngoài, mà là hoạt động thực tiễn Sự hình thành và PTTD của trẻ em theo quan điểm trên được thể hiện qua sơ đồ: Hành động (thực tiễn) trên đối tượng tạo ra hình ảnh tri giác hành động trên hình ảnh tri giác hình thành biểu tượng hành động trên biểu tượng hình thành khái niệm phát triển khái niệm thông qua hành động thực tiễn Quan điểm hoạt động nêu trên cũng đã được nhiều nhà tâm lý học triển khai trong công trình nghiên cứu của mình, Chẳng hạn, L.X.Vưgotxki khi nghiên cứu về cơ chế hình thành chức năng tâm

lý cấp cao ông đã viết: Bất cứ chức năng tâm lý cấp cao nào của trẻ em trong quá trình

PT đều được thể hiện hai lần: lần đầu là hoạt động tập thể, hoạt động xã hội, tức là chức năng tâm lý bên ngoài, lần thứ hai là hoạt động cá nhân, là phương pháp bên

trong của TD trẻ em, là chức năng tâm lý bên trong [42, tr.216] Theo quan điểm này,

TD có bản chất hoạt động, để PTTD trẻ phải hoạt động với đối tượng ở bên ngoài(hoạt động thực tiễn ở bình diện bên ngoài) và qua hoạt động thực tiễn ở bên ngoài trẻ chuyển biểu tượng và các kỹ năng hành động với biểu tượng vào trong đầu theo cơ chế nhập tâm thành TD ở bình diện bên trong J Piaget khẳng định: các hình ảnh tinh thần,

các biểu tượng của trẻ em [22, tr.60-66] không phải được hình thành từ các hình ảnh tri giác mà bắt đầu từ các sơ cấu giác động, tức là bắt nguồn từ cảm giác và vận động ban đầu và từ các sơ đồ hành động thực tiễn với đồ vật, đặc biệt là hành động tác động qua lại giữa chủ thể với đồ vật Ông khẳng định: „Trí tuệ không có sẵn trong đầu đứa trẻ, cũng không nằm ở đối tượng khách quan, mà nằm ngay trong mối tác động qua lại giữa chủ thể- đối tượng thông qua hành động” [36, tr.101] P.Ia Ganperin đã chứng minh luận điểm: Coi hoạt động tâm lý là kết quả của việc chuyển các hành động vật chất bên ngoài vào lĩnh vực tri giác, biểu tượng và khái niệm quá trình này diễn ra theo các bước như sau: Bước 1: lập cơ sở định hướng cho hành động, Bước 2: hành động với đồ vật hay vật chất hóa, Bước 3: hành động với lới nói to, Bước 4: hành động với lời nói thầm, Bước 5: hành động rút gọn với lời nói bên trong

Dựa trên quan điểm của lý thuyết hoạt động, cơ chế hình thành và PTTD cho trẻ

MG là cơ chế nhập tâm, sự hình thành biểu tượng và khái niệm mang bản chất hoạt động vì vậy hình thành và PTTD cho trẻ phải tổ chức cho trẻ hành động thực tiễn với đối tượng ở bên ngoài và chuyển biểu tượng từ bên ngoài vào bên trong theo cơ chế` nhập tâm, sau đó tích cực cho trẻ thao tác ngầm với các biểu tượng trong đầu, TD ngầm trong đầu để giải quyết nhiệm vụ của bài tập hay TC bằng nhiều cách khác nhau theo khả năng của trẻ, trên cơ sở của TD trực quan hình ảnh phát triển yếu tố TD từ ngữ logic và TD kí hiệu ở trẻ

1.2.3 Đặc điểm phát triển tư duy của trẻ MG 5-6 tuổi

Theo J Piaget TD của trẻ từ 2 đến 6 hoặc 7 tuổi đang ở giai đọan tiền thao tác Đặc điểm đặc trưng của giai đoạn này là các sơ đồ hành động đã được nhập tâm tiến tới hình thành biểu tượng Giai đoạn này là giai đoạn chuyển từ biểu tượng trên hành động (bắt chước hành động ) sang biểu tượng trong ý nghĩ [30, tr.411] Giai đoạn tiền

thao tác trẻ có một số thành tựu như sau: Trẻ có khả năng TD biểu trưng Ví dụ: trẻ lấy

con gấu giả vờ làm em búp bê và ru em búp bê ngủ Tượng trưng là một dạng bắt chước dựa trên biểu tượng Biểu trưng là duy trì sự giống nhau giữa vật biểu đạt và vật được biểu đạt Sự hình thành TD biểu trưng đánh dấu sự hình thành hình ảnh tinh thần

ở trẻ Trẻ 5 - 6 tuổi đã có TD biểu tượng, trẻ đã dựa vào biểu tượng trong tâm trí để

TD và đã biết thao tác trên biểu tượng [23, tr.43] TD biểu tượng có một số điểm hơn

TD giác động nó nhanh hơn và linh hoạt hơn Nó có thể tham gia với quá khứ, hiện tại

và tương lai trên một diện rộng và nó tách khỏi đồ vật Theo J.Piaget, sự PT ngôn ngữ của trẻ đi liền với sự hình thành chức năng biểu trưng của nó Sự PT ngôn ngữ giúp trẻ hình thành chức năng kí hiệu hay TD bằng kí hiệu [22, tr.120-123, 414] Trẻ biết dùng ngôn ngữ để biểu trưng cho sự vật Tuy nhiên, ngôn ngữ của trẻ giai đoạn này còn gắn liền với biểu tượng

Nhờ có TD bằng kí hiệu (TD bằng ngôn ngữ) cho nên tốc độ của thao tác TD được nhanh hơn rất nhiều so với trước kia (chỉ dựa vào hành động) Thứ hai: không gian và thời gian được mở rộng hơn (các thao tác không chỉ dừng lại ở thời gian tức thì) Thứ ba, thao tác mang tính khái quát vì được dựa vào những biểu tượng chung do ngôn ngữ mang lại Nói cách khác TD kí hiệu giúp trẻ có thể khái quát các biểu tượng bằng một từ nào đó Ví dụ: Một trẻ 4 tuổi có thể dùng từ “máy bay” chúng bắt chước máy bay bằng cách tay của trẻ dang ra bắt chước chim bay nghiêng cánh qua lại Một

ví dụ khác trẻ chơi TC: chủ trò nói “quả ngọt” các bạn trong nhóm đi tìm tất cả những quả có vị ngọt bỏ vào một nhóm Qua TC đã chứng tỏ trẻ đã sử dụng được từ khái quát

để biểu trưng cho một nhóm đồ vật Như vậy, sự hình thành và PT chức năng kí hiệu

là thành tựu nổi bật trong giai đoạn tiền thao tác Nó được hình thành từ sự bắt chước,

TC tượng trưng, các bản v , các hình ảnh tinh thần, những trí nhớ hình ảnh hay ngôn ngữ Nhờ chức năng kí hiệu đã gợi ra cho trẻ em các biểu tượng về sự vật khi chúng không còn xuất hiện trực tiếp

Những đặc điểm chủ yếu trong TD của trẻ ở giai đoạn tiền thao tác nói chung hay trẻ 5 - 6 tuổi nói riêng là: Duy kỷ (lấy mình làm trung tâm), suy luận bán logic và nhận thức xã hội hạn chế [19, tr.144-145], [33, tr.44]

Bằng các công trình nghiên cứu của mình ông đã phát hiện ra trẻ 3 đến 6 tuổi đang mang tính duy kỷ (lấy mình làm trung tâm) Tính duy kỷ có nghĩa là nhìn thế giới

từ duy nhất điểm nhìn của mình mà thôi TD của trẻ tập trung vào ý nghĩ của trẻ, TD lấy mình làm trung tâm còn mang tính cảm tính Ví dụ trẻ muốn mua đồ chơi thú nhồi bông làm quà tặng cho ông bà và cha mẹ vì đồ chơi này trẻ rất thích nên trẻ tin rằng ông bà và cha mẹ s thích nó Ở thời kì tiền thao tác TD của trẻ còn lấy mình làm trung tâm vì TD của trẻ chưa có tính đảo ngược và chưa có khả năng bảo toàn

TD của trẻ ở giai đoạn tiền thao tác còn cứng nhắc, chưa mang tính linh hoạt

Bểu hiện: trẻ tập trung vào hình ảnh đang tri giác, tập trung vào một nét nổi bật của vật thể mà không thấy được sự biến đổi của sự vật Ví dụ, người ta làm thí nghiệm như sau: có 2 bình đựng nước A và B giống nhau, người ta lấy một ca nước đổ đầy vào bình A và lấy ca đó đong một ca nước đầy rồi đổ đầy bình B và hỏi trẻ 2 bình nước này có bằng nhau không? Trẻ trả lời bằng nhau Trước mắt trẻ người ta đổ nước từ bình B sang bình C có đáy hẹp hơn và cao hơn, hỏi trẻ nước ở bình A và bình C có bằng nhau không nếu không bằng nhau thì nước ở bình nào nhiều hơn? trẻ trả lời: nước ở bình C nhiều hơn vì nó cao hơn, mặc dù trẻ biết là lượng nước vẫn như cũ người ta không thêm cũng không bớt TD của trẻ cứng nhắc là do TD của trẻ chưa có khả năng đảo ngược và chưa có bảo toàn

Trẻ ở giai đoạn tiền thao tác có khả năng suy luận bán logic, trẻ suy luận dựa vào những kinh nghiệm trực tiếp của mình trong cuộc sống, dựa vào các biểu tượng Ví dụ trẻ nhìn thấy một con chim bay qua khi con chó đang sủa thì trẻ kết luận rằng: con chó sủa đã làm con chim bay đi Một ví dụ khác, người ta hỏi trẻ: mặt trời bắt đầu thế nào? Trẻ trả lời: có mặt trời khi cuộc sống bắt đầu Mặt trời được làm bằng gì? trẻ trả lời bằng lửa vì có lửa trên đó…Như vậy, trẻ đã suy luận dựa vào những kinh nghiệm trực tiếp đã trải qua Vì suy luận bán lôgic nên trẻ còn lẫn lộn từ “nặng” với từ “lớn” và trẻ tin rằng người cao nhất là người nhiều tuổi nhất, trẻ chưa phân biệt được chiều cao với tuổi

Theo J Piaget, thời kỳ tượng trưng và trực giác (hay thời kỳ tiền thao tác), nhờ nắm được ngôn ngữ, nên quan hệ giữa trẻ với môi trường đã được phong phú hơn nhiều, trẻ đã có sự trao đổi với nhau bằng ngôn ngữ Tuy nhiên TD của trẻ vẫn lấy mình làm trung tâm nên vẫn còn hạn chế về nhận thức xã hội

Một số nhà tâm lý học Hoạt động và tâm lý học Việt nam đã khẳng định: Trẻ

MG 5 - 6 tuổi, kiểu TD trực quan hình tượng chiếm ưu thế [34, tr.317-318] Đặc điểm

của kiểu TD này là trẻ thực hiện bài toán bằng hành động định hướng trong đầu, thao tác ngầm trong đầu, thử sai ngầm trong đầu, dựa vào biểu tượng ở trong đầu để giải quyết nhiệm vụ của TD TD trực quan hình tượng PT mạnh là do vốn biểu tượng trong đầu phong phú, ngôn ngữ PT, đặc biệt là hoạt động vui chơi PT đã kích thích kiểu TD trực quan hình tượng PT Kiểu TD trực quan hình tượng PT mạnh nên đã hình thành

kiểu TD trực quan hình tượng mới ở mức độ cao hơn đó là kiểu TD trực quan sơ đồ và yếu tố của TD logic TD trực quan sơ đồ vẫn giữ được tính chất của hình tượng song bản thân hình tượng cũng trở nên khác trước: hình tượng đã mất đi những chi tiết rườm rà mà chỉ giữ lại những yếu tố chủ yếu giúp trẻ phản ánh một cách khái quát sự vật chứ không phải là từng sự vật riêng lẻ TD trực quan sơ đồ xuất hiện và phát triển mạnh ở trẻ MG 5 - 6 tuổi, biểu hiện trẻ đã có khả năng đọc hiểu (hay giải mã sơ đồ) để tìm một địa chỉ nào đó, hoặc trẻ có khả năng sơ đồ hóa (kí mã sơ đồ) TD trực quan sơ

đồ giúp trẻ một cách có hiệu lực để lĩnh hội những tri thức ở trình độ khái quát cao, như kiểu TD này vẫn nằm trong phạm vi của kiểu TD trực quan –hình tượng nói chung TD trực quan sơ đồ PT cao s dẫn đứa trẻ đến ngưỡng cửa của TD trừu tượng,

s cho trẻ em hiểu những biểu diễn sơ đồ khái quát mà sau này sự hình thành khái niệm s được tiến hành chủ yếu dựa trên đó Kiểu TD logic s được hình thành và PT mạnh ở giai đoạn tuổi học sinh nhưng những yếu tố của TD logic đã hình thành và PT

ở trẻ MG 5 - 6 tuổi khi trẻ đã biết sử dụng khá thành thạo vật thay thế, khi đã PT tốt chức năng kí hiệu của ý thức Trong thời gian này,trẻ đã biết sử dụng từ ngữ để biểu thị một sự vật hay một hiện tượng nào đó nhưng từ ngữ của trẻ chỉ chứa đựng biểu tượng, còn từ ngữ của người lớn chứa đựng khái niệm Do đó ý nghĩa từ với trẻ em khác xa với ý nghĩa của từ đó đối với người lớn [34, tr.323] Những kết quả nghiên cứu cho thấy rằng: Trẻ MG 5 - 6 tuổi cũng có thể lĩnh hội được một số những khái niệm đơn giản trong điều kiện được dạy d đặc biệt, phù hợp với đặc điểm của lứa tuổi

MG Một số nhà tâm lý học Liên Xô (cũ) đã chứng minh, s khắc phục được hiện tượng của J.Piaget (J Piaget cho rằng trẻ dưới 7 - 8 tuổi “không có khả năng bảo toàn

về số lượng”, “Không bảo toàn về khối lượng”) Một thí nghiệm quen thuộc của J Piaget : để 2 cái bình bằng nhau về hình dạng có chứa nước bằng nhau, hỏi trẻ lượng nước ở 2 bình A và B có bằng nhau không, trẻ trả lời bằng nhau sau đó người ta đổ nước từ bình B sang bình C có hình dạng hẹp và cao hơn, hỏi trẻ nước bình A và C có bằng nhau không Trẻ trả lời nước bình C nhiều hơn(trẻ chưa có bảo toàn chưa có thao tác đảo ngược trong TD) Các nhà tâm lý học Liên Xô cũ đã chứng minh: Hiện tượng không bảo toàn s biến mất ở trẻ lên 5, nếu ta dạy trẻ thước đo bằng chính hành động của trẻ Những thao tác logic(như thao tác đảo ngược để phục hồi trạng thái ban đầu)

mà J.Piaget cho rằng trẻ dưới 7 - 8 tuổi không dạy được thì giờ đây có thể thực hiện dạy được ở trẻ cuối tuổi MG bằng phương pháp dạy đặc biệt phù hợp với lứa tuổi MG như trên

Sự phát PT các thao tác TD gắn liền với sự PT các kiểu TD của trẻ MG Trẻ MG

5 - 6 tuổi, kiểu TD trực quan hình tượng chiếm ưu thế vì vậy, khi giải quyết bài toán của TD, trẻ chủ yếu thực hiện các thao tác ngầm ở trong đầu, thử sai ngầm ở trong đầu

để thực hiện các nhiêm vụ của TD Trong các thao tác TD, thao tác trừu tương hóa và khái quát hóa giữ vai trò quan trọng, nó phản ánh năng lực TD của con người Trẻ MG

5 - 6 tuổi đã có khả năng khái quát hóa theo dấu hiệu chung bên trong bản chất hơn (như chất liệu, công dụng, chức năng,…) TD của trẻ liên hệ chặt ch với ngôn ngữ nên khái quát hóa của trẻ cũng phải và gắn với sự PT ngôn ngữ của trẻ Theo L.X.Vưgotxki, sự PT khái quát hóa của trẻ MG diễn ra trong mối quan hệ với sự PT ngôn ngữ [42] Trẻ MG 5 - 6 tuổi đã có khả năng khái quát hóa bằng ngôn ngữ, biểu hiện: trẻ biết dùng từ để đặt tên cho nhóm khái quát và giải thích được hành động phân nhóm, phân loại của mình Cuối tuổi, trẻ MG 5 - 6 tuổi đã có khả năng khái quát hóa một cách sáng tạo theo ý tưởng của trẻ Tiến sỹ Vũ Thị Kim Ngân đã khẳng định: Trẻ

MG 5 - 6 tuổi có vốn biểu tượng phong phú, TD trực quan hình tượng và, ngôn ngữ

PT nên trẻ có khả năng phân nhóm phân loại theo nhiều hướng, nhiều chiều khác nhau trong cùng một nhóm đối tượng [29] Các nhà tâm lý học trên tuy có những quan điểm khác nhau nhưng có điểm chung là trẻ MG 5 - 6 tuổi đã có hành động tâm trí, TD bằng biểu tượng, TD bằng kí hiệu, có khả năng suy luận dựa trên kinh nghiệm, biểu tượng

Đề tài của chúng tôi đi theo quan điểm của lý thuyết Hoạt động

1.3 Mục tiêu và nội dung phát triển tư duy trong chương trình giáo dục Mầm non và trong bộ chuẩn PT trẻ 5 tuổi

Các trường MN của nước ta hiện nay đang thực hiện chương trình GDMN (Ban hành kèm theo Thông tư số: 17/2009/TT - BGD & ĐT ngày 25 tháng 7 năm 2009 của

Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo và Thông tư số 28/2016/TT-BGDĐT ngày 30 tháng 12 năm 2016 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo sửa đổi, bổ sung một số nội dung của Chương trình giáo dục mầm non ban hành kèm theo Thông tư số 17/2009/TT-BGDĐT ngày 25/7/2009 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) và bộ

chuẩn PT trẻ 5 tuổi (Ban hành kèm theo Thông tư số 23/2010/TT-BGDĐT ngày 22

tháng 7 năm 2010 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) Nhìn chung chương trình

và bộ chuẩn PT trẻ 5 tuổi có nhiều thế mạnh và tiến bộ hơn so với những chương trình trước đó Chương trình tiếp cận theo hướng lấy trẻ làm trung tâm, dạy học tích cực và

quan điểm dạy học tích hợp

Các nội dung PTTD trong chương trình và bộ chuẩn PT trẻ 5 tuổi được quy định khá rõ ràng và cụ thể, phù hợp với trình độ PTTD của trẻ MG 5 - 6 tuổi Điều này giúp

GV dễ chọn lựa, thiết kế các nội dung và các hoạt động theo chủ đề mình dạy Tuy nhiên, thực tế GV chưa biết dựa vào mục tiêu chương trình, chuẩn PT cho trẻ 5 tuổi và trình độ PT nhận thức ở từng vùng, miền, thực tế của nhóm trẻ để lập kế hoạch PTTD cho trẻ

1.3.1 Mục tiêu phát triển tư duy trong chương trình GDMN 2017 [5, tr.34]

- Có khả năng quan sát, so sánh, phân loại, phán đoán

- Có khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề đơn giản theo những cách khác nhau

- Có khả năng diễn đạt sự hiểu biết bằng các cách khác nhau (bằng hành động, hình ảnh, lời nói ) với ngôn ngữ nói là chủ yếu

- Có khả năng biểu đạt bằng nhiều cách khác nhau (lời nói, nét mặt, cử chỉ, điệu bộ…)

1.3.2 Nội dung PTTD trong chương trình giáo dục mầm non năm 2017)

[5, tr.42-47]

* Khám phá hoa học

- So sánh sự khác nhau và giống nhau của đồ dùng, đồ chơi, phương tiện giao thông, con vật, cây cối, hoa, quả (thao tác so sánh)

- Phân loại theo 2 - 3 dấu hiệu (thao tác khái quát hóa)

- Quan sát, phán đoán mối liên hệ đơn giản giữa con vật, cây cối với môi trường sống (PT khả năng suy luận)

- Một số hiện tượng thời tiết thay đổi theo mùa và thứ tự các mùa(PT các thao tác

TD và khả năng suy luận

- Nguyên nhân của các sự vật, hiện tượng (PT thao tác phân tích- tổng hợp, suy luận)

* Làm quen với một số hái niệm sơ đẳng v toán

- Đếm trong phạm vi 10 và đếm theo khả năng (PT các thao tác TD: phân tích –

tông hợp, so sánh)

- Tách một nhóm thành hai nhóm nhỏ bằng các cách khác nhau (PT thao tác phân tích- tổng hợp, so sánh) Gộp các đối tương và đếm (PT các thao tác TD)

- Ghép thành cặp những đối tượng có mối liên quan (PT yếu tố TD logic)

- So sánh, phát hiện qui tắc sắp xếp và sắp xếp theo qui tắc.(PT yếu tốTD logic)

- Tạo ra qui tắc sắp xếp (PT khả năng suy luận)

- Đo độ dài một vật bằng các đơn vị đo khác nhau (PT thao tác so sánh, suy luận,

- Tạo ra một số hình hình học bằng các cách khác nhau (PTTD sáng tạo)

- Xác định vị trí của đồ vật (phía trước - phía sau; phía trên - phía dưới; phía phải

- phía trái) so với bản thân trẻ, với bạn khác, với một vật nào đó làm chuẩn (PTTD trực quan hình ảnh, trực quan sơ đồ sơ đồ)

1.3.3 Nội dung phát triển tư duy trong ộ chuẩn PT trẻ 5 tuổi

Các chuẩn thuộc lĩnh vực phát triển nhận thức

a) Chỉ số 92 Gọi tên nhóm cây cối, con vật theo đặc điểm chung; (Thao tác khái quát hóa bằng ngôn ngữ)

b) Chỉ số 93 Nhận ra sự thay đổi trong quá trình phát triển của cây, con vật và một số hiện tượng tự nhiên (PT các thao tác TD và khả năng suy luận)

d) Chỉ số 95 Dự đoán một số hiện tượng tự nhiên đơn giản sắp xảy ra (PT khả năng suy luận - phán đoán của trẻ)

2 Chuẩn 21 Trẻ thể hiện một số hiểu biết về môi trường xã hội

a) Chỉ số 96 Phân loại được một số đồ dùng thông thường theo chất liệu và công dụng; (PT thao tác khái quts hóa theo dấu hiệu chung giống nhau ở bên trong)

d) Chỉ số 102 Biết sử dụng các vật liệu khác nhau để làm một sản phẩm đơn giản; (PTTD trực quan hình ảnh, khả năng sáng tạo)

đ) Chỉ số 103 Nói được ý tưởng thể hiện trong sản phẩm tạo hình của mình (PTTD ngôn ngữ )

4 Chuẩn 23 Trẻ có một số hiểu biết về số, số đếm và đo

Chỉ số 104.Nhận biết con số phù hợp với số lượng trong phạm vi 10 (PT thao tác

TD, TD trực quan hình ảnh)

b) Chỉ số 105 Tách 10 đối tượng thành 2 nhóm bằng ít nhất 2 cách và so sánh số lượng của các nhóm (PT thao tác phân tích- tổng hợp, so sánh- TD trực quan hình ảnh)

c) Chỉ số 106 Biết cách đo độ dài và nói kết quả đo (thao tác: phân tích- tổng hợp, so sánh, TD trực quan hình ảnh)

5 Chuẩn 24 Trẻ nhận biết về một số hình hình học và định hướng trong không gian b) Chỉ số 108 Xác định được vị trí (trong, ngoài, trên, dưới, trước, sau, phải, trái) của một vật so với một vật khác (PTTD trực quan hình ảnh)

6 Chuẩn 25 Trẻ có một số nhận biết ban đầu về thời gian

c) Chỉ số 111 Nói được ngày trên lốc lịch và giờ trên đồng hồ (TD trực quan hình ảnh)

8 Chuẩn 27 Trẻ thể hiện khả năng suy luận

a) Chỉ số 114 Giải thích được mối quan hệ nguyên nhân – kết quả đơn giản trong cuộc sống hằng ngày (PT yếu tố TD logic)

b) Chỉ số 115 Loại được một đối tượng không cùng nhóm với các đối tượng còn lại (PT thao tác KQH và yếu tố TD logic)

c) Chỉ số 116 Nhận ra quy tắc sắp xếp đơn giản và tiếp tục thực hiện theo qui tắc.(PT khả năng suy luận (yếu tố TD logic)

9 Chuẩn 28 Trẻ thể hiện khả năng sáng tạo;

a) Chỉ số 117 Đặt tên mới cho đồ vật, câu chuyện, đặt lời mới cho bài hát; (TD sáng tạo, PT khả năng suy luận.)

b) Chỉ số 118 Thực hiện một số công việc theo cách riêng của mình (PTTD sáng tạo)

c) Chỉ số 119 Thể hiện ý tưởng của bản thân thông qua các hoạt động khác nhau (PTTD sáng tạo)

d) Chỉ số 120 Kể lại câu chuyện quen thuộc theo cách khác (PTTD sáng tạo, yếu tố của TD từ ngữ logic)

1.4 Một số lý luận về TCHT và vai trò của TCHT với sự phát triển tƣ duy

1.4.1 Khái niệm trò chơi học tập

TS.Trương Thị Xuân Huệ trong công trình nghiên cứu: “Sử dụng TCHT như một phương pháp giáo dục nhằm PT năng lực nhận thức cho trẻ 5 - 6 tuổi”, cho rằng TCHT được hiểu là TC có nhiệm vụ giáo dục, nội dung và luật chơi cho trước do người lớn sáng tác và đưa vào cuộc sống của trẻ [15]

Theo Đinh Văn Vang: TCHT là TC có luật thường do người lớn nghĩ ra cho trẻ chơi Đó là loại TC đòi hỏi trẻ phải thực hiện một quá trình hoạt động trí tuệ để giải quyết nhiệm vụ học tập được đặt ra như nhiệm vụ chơi, qua đó mà trí tuệ của trẻ được phát triển [40]

Các định nghĩa trên đều nhấn mạnh: TCHT là trò chơi có luật, là TC chứa đựng nhiệm vụ học tập (nhiệm vụ nhận thức ), là TC nhằm PT trí tuệ cho trẻ

Đề tài chúng tôi theo định nghĩa của Đinh Văn Vang

1.4.2 Phân loại Trò chơi học tập [37]

Có rất nhiều cách phân loại TCHT khác nhau tùy thuộc vào quan điểm của các nhà nghiên cứu

+ Dựa trên phương tiện tổ chức: TCHT với đồ vật, tranh in, TCHT với lô tô,

Đề tài của chúng tôi theo cách phân loại thứ 3 là ý nghĩa của TC nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi vì đó là cách phân loại có nêu rõ các loại TC nhằm PT các thao tác

TD cần thiết cho trẻ MG

1.4.3 Định nghĩa và phân loại TCHT nh m PTTD

Dựa vào định nghĩa TCHT và nhiệm vụ PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi và đặc điểm

PTTD của trẻ MG 5 - 6 tuổi, ta có thể hiểu: TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi

là loại TC có luật do người lớn nghĩ ra trong đó chứa đựng nhiệm vụ học tập là PTTD cho trẻ

TCHT nhằm PTTD gồm các loại: TC phát triển các thao tác TD như Phân tổng hợp, so sánh, trừu tương hóa và khái quát hóa và TC phát triển các kiểu TD như:

tích-tư duy trực quan hình ảnh, TD suy luận logic dựa vào kinh nghiệm và các biểu tích-tượng,

TD kí hiệu

1.4.4 Vai trò của TCHT đối với sự phát triển tư duy cho trẻ MG

Trẻ MG, hoạt động vui chơi là hoạt động chủ đạo, trẻ học qua chơi, “chơi mà học” vì vậy, TCHT được coi là phương tiện để PT trí tuệ nói chung và TD nói riêng cho trẻ Bất kì TCHT nào cũng chứa đựng một nhiệm vụ học tập, qua chơi trẻ trẻ được củng cố các biểu tượng, những tri thức những kỹ năng đã học, qua chơi trẻ được PT các thao tác TD như : Phân tích –tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa và khái quát hóa

Ví dụ, khi học về chủ đề nhánh: “ hoa” và “quả” Sau khi trẻ nắm được đặc điểm các loại hoa và quả, ích lợi của hoa và quả, GV cho trẻ chơi những TCHT như tìm đặc điểm giống nhau giữa các loại quả, phân nhóm, phân loại quả theo nhiều cách khác nhau Qua chơi, các thao tác TD như phân tích- tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa và khái quát hóa của trẻ được PT Trẻ được chơi các TC so sánh –thêm bớt số lượng quả

và hoa, tách - gộp trên số lượng quả và hoa thông qua đó trẻ lĩnh hội được các biểu

tượng bằng nhau hay không bằng nhau, nhiều hơn hay ít hơn, các thao tác TD về toán của trẻ cũng PT Dựa trên cơ sở thao tác trên đồ vật trẻ s có cơ sở để PT thao tác ngầm ở trong đầu, TD ngầm trong đầu để hiểu quan hệ nhiều hơn - ít hơn, bằng nhau hay không bằng nhau trên toán Khi dạy chủ đề này GV có thể cho trẻ chơi những TC

PT khả năng suy luận, những TC đòi hỏi trẻ phải dựa vào các biểu tượng, dựa vào kinh nghiệm để suy luận để giải quyết nhiệm vụ nhận thức đặt ra trong TC

1.5 Một số lý luận về tổ chức TCHT nhằm phát triển tƣ duy cho trẻ MG 5 -6 tuổi

và cá nhân nhằm thiết lập một môi trường thuận lợi để hoạt động và đạt được mục tiêu

đã định trước [14]

Theo từ điển giáo dục học thì “Tổ chức là việc sắp xếp, bố trí, các bộ phận có trật

tự, có nề nếp để cùng thực hiện một nhiệm vụ hoặc chức năng chung” [11, tr.425] Theo Chester I Barnard, tổ chức là hệ thống các hoạt động, hay nổ lực của hai hay nhiều người được kết hợp với nhau một cách có ý thức1

Như vậy, theo nội hàm các khái niệm về tổ chức đã nêu trên thì tổ chức bao gồm các công việc:

- Sắp xếp nhiều bộ phận, nhiều công việc cần làm nhằm đạt được mục tiêu chung

- Các công việc hay các bộ phận được sắp xếp một cách trật tự (sắp xếp theo trình tự logic)

- Việc sắp xếp trình tự các công việc nhằm hướng tới mục đích chung

Với đề tài này, tổ chức được hiểu là việc sắp xếp các bộ phận, các khâu, các công việc cần làm theo một trình tự và cách thức thực hiện các khâu đó nhằm thực hiện mục tiêu đã đề ra

1 Đại học kinh tế Quốc dân: Giáo trình Khoa học tổ chức

1.5.2 Khái niệm tổ chức TCHT nh m phát triển tư duy cho trẻ MG 5- 6 tuổi

Dựa vào nội hàm khái niệm tổ chức nêu trên, dựa vào mục tiêu, nội dung PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi chúng tôi đưa ra khái niệm tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ

MG 5-6 tuổi như sau:

Tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi là việc giáo viên sắp xếp các khâu hay các công việc cần làm và cách thực hiện chúng trong quy trình tổ chức TCHT nhằm mục tiêu PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi

Như vậy, tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi được hiểu là GV thực hiện các bước hay các công việc theo trình tự sau:

Bước 1: Lập hoạch tổ chức TCHT nh m PTTD cho trẻ MG 5-6 tuổi

Khi lập kế hoặch GV cần thực hiện trình tự các bước sau:

+ GV cần xác định rõ mục tiêu PT các thao tác TD và các kiểu TD của trẻ MG 5

- 6 tuổi đang ở mức độ nào: Phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa và khái quát hóa ở bình ngoài hay ở diện bên trong; Trẻ có khả năng khái quát bằng ngôn ngữ, khái quát hóa sáng tạo theo ý tưởng của trẻ không?; PT kiểu TD thử sai trên đồ vật hay kiểu

TD ngầm dựa vào các biểu tượng ở trong đầu?; PT yếu tố TD logic dựa vào các biểu tượng, hay kinh nghiệm của cá nhân trẻ; PT khả năng sáng tạo trong TD của trẻ, Việc xác định mục tiêu PTTD phải đảm bảo nguyên tắc: Phù hợp với mục tiêu PTTD của trẻ 5 - 6 tuổi trong chương trình giáo dục mầm non và chuẩn PT trẻ 5 tuổi; phù hợp với đặc điểm PTTD của trẻ 5 - 6 tuổi Tuy nhiên, mục tiêu phải có tính linh hoạt, tạo cơ hội PTTD theo khả năng thực tế của trẻ và chú ý đến trình độ TD của trẻ ở từng nhóm, lớp, vùng, miền Như vậy, khi xác định mục tiêu PTTD của trẻ MG 5 - 6 tuổi khi lập

kế hoạch tổ chức TCHT, GV phải dựa vào mục tiêu, kết quả mong đợi mặt PT nhận thức trong chương trình giáo dục mầm non hiện hành, dựa vào chuẩn PT trẻ 5 tuổi ở lĩnh vực PT nhận thức, và phải dựa vào đặc điểm PTTD của trẻ MG 5 - 6 tuổi, trình độ

TD thực tế của trẻ để xây dựng mục tiêu PT nhận thức nói chung và TD nói riêng trong kế hoạch

+ Lên danh mục các TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5-6 tuổi:

Dựa vào mục tiêu PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi GV đã xác định, GV lên danh mục các các TC nhằm PTTD theo từng loại

Ví dụ loại TC phát triển các thao tác TD: Phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa và khái quát hóa, GV lên danh mục các TC và sắp xếp các TC từ dễ đến khó, từ thấp lên cao theo logic: TC khái quát hóa theo dấu hiệu chung bên ngoài đến khái khái quát hóa theo dấu hiệu chung bên trong đến khái quát hóa bằng ngôn ngữ

Ví dụ GV lên danh mục các TC nhằm PT các kiểu TD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi như:

TD trực quan hình ảnh, TD từ ngữ- logic dựa vào các biểu tượng… GV sắp xếp các

TC từ dễ đến khó, từ thấp lên cao thành hệ thống các TC để đưa vào kế hoạch Việc lên danh mục các TC, GV phải dựa vào các nguồn TC mà GV đã lựa chọn, sưu tầm hoặc thiết kế mới Khi lựa chọn các TC cũng như thiết kế các TC thì GV phải dựa vào chương trình giáo dục mầm non, dựa vào chuẩn PT về lĩnh vực PT nhận thức cho trẻ 5 tuổi, và đặc điểm PT nhận thức nói chung và TD nói riêng cho trẻ 5 tuổi để lựa chọn

và thiết kế cho phù hợp với trẻ

Trong quá trình lựa chọn và sưu tầm TC, GV có thể chỉnh sửa lại các TC cho phù hợp với trình độ của trẻ và chỉnh sửa làm cho TC hấp dẫn để thu hút trẻ chơi GV có thể chỉnh sửa về hành động chơi, có thể chỉnh sửa về nhiệm vụ nhận thức sao cho TC hấp dẫn và phù hợp với trình độ PTTD của trẻ

+ Xây dựng kế hoạch tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ 5 - 6 tuổi

Xây dựng kế hoạch năm học, kế hoạch chủ đề, kế hoạch tuần, kế hoạch ngày Khi xây dựng kế hoạch GV cần chú ý: Mục tiêu kế hoạch chủ đề phải dựa trên kế hoạch năm học Mục tiêu kế hoạch tuần phải dựa trên kế hoạch chủ đề Kế hoạch ngày phải dựa vào kế hoạch tuần

Nội dung các TC đưa vào kế hoạch phải phù hợp mục tiêu đề ra, nội dung TC phải chú ý đến trình độ của trẻ ở từng vùng miền.Sử dụng TC vào kế hoach tuần cần phải linh hoạt theo trình độ thức tế của trẻ Phân phối các TC vào giờ học và giờ chơi phải hợp lý về cả thời gian và mục đích sử dụng TC, chẳng hạn, giờ học TC ngắn hơn các trò ở góc chơi và ở hoạt động ngoài trời …

Bước 2: Chuẩn ị môi trường chơi ích trẻ MG 5- 6 tuổi tích cực tư duy

GV cần lên kế hoạch cùng trẻ chuẩn bị các nguyên vật liệu, đồ dùng, đồ chơi cần thiết cho các TCHT trong chủ đề

GV hướng dẫn trẻ sưu tầm, tự làm thêm các đồ dùng đồ chơi đa dạng kiểu dáng,

màu sắc, chất liệu, chủng loại, chức năng, công dụng,… đảm bảo trẻ có nhiều lựa chọn theo theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm và đảm bảo số lượng đủ dùng cho tất cả trẻ Khi tổ chức cho trẻ chơi GV phải tạo môi trường thân thiện gần gũi và kích thích trẻ chơi

Bước 3: Tổ chức và hướng d n trẻ chơi TCHT nh m PTTD cho trẻ MG 5- 6 tuổi

GV cần dựa vào trình độ TD khác nhau của từng nhóm trẻ để tiến hành phân nhóm trẻ theo khả năng trước khi tổ chức TCHT; GV phát huy tính tích cực của trẻ để giải quyết nhiệm vụ của TC bằng nhiều phương pháp, biện pháp khác nhau GV tạo ra bầu không khí thoải mái thân thiện giữa cô và trẻ, giữa trẻ với trẻ để tạo hứng thú cho trẻ, kích thích trẻ tích cực TD

Bước 4: Đánh giá trẻ

Đánh giá quá trình và kết quả chơi là khâu cuối cùng nhưng rất quan trọng đối với sự PTTD của trẻ vì nếu thực hiện khâu này tốt thì nó có ý nghĩa khích lệ trẻ mong muốn được chơi những TC tiếp theo

Khi đánh giá GV nên chú trọng đánh giá quá trình lẫn kết quả và có sự linh hoạt theo thực tế và đối tượng trẻ GV tôn trọng ý kiến tự đánh giá của trẻ, khuyến khích trẻ

tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau sau đó bổ sung ý kiến đánh giá Cuối cùng, GV cần động viên, khích lệ trẻ mong muốn tham gia chơi TCHT lần sau bằng cách gợi ý luật chơi, hành động chơi, nhiệm vụ chơi khó hơn

1.6 Một số lí luận về quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm

Về tên gọi, dạy học lấy người học làm trung tâm được các nhà nghiên cứu nước ngoài gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau: “learner- centered learning”, “learner centered approad”, “experiential learning” Từ đó, có nhiều tên gọi bằng tiếng Việt khác nhau

về quan điểm này như: “Hệ phương pháp dạy học tích cực lấy người học làm trung tâm” [18] Dạy học lấy người học làm trung tâm là “Dạy học hướng vào người học”,

“dạy học tập trung vào người học”, “Dạy học tích cực hóa học tập của người học” [13, tr.87]

Trong giáo dục Mầm non, do đối tượng của dạy học là trẻ mầm non nên khi vận dụng quan điểm dạy học lấy người học làm trung tâm các nhà giáo dục đã thay đổi tên

gọi thành “Dạy học lấy trẻ làm trung tâm” cho phù hợp với đối tượng

Tuy khác nhau về tên gọi, cách nhìn nhận nhưng nội hàm của quan điểm này đều nhấn mạnh vai trò, hoạt động của người học trong quá trình dạy học

1.6.1 Một số quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm

J Piaget cho rằng quá trình học là quá trình hình thành cấu trúc trí tuệ mới, người học tự kiến tạo nên trí tuệ của mình bằng sự tích cực hoạt động của chính bản thân trẻ Như vậy, trí tuệ theo ông có bản chất hoạt động Luận điểm này được ông nhấn mạnh :

“Trí tuệ lúc đầu không có sẵn trong đầu đứa trẻ, cũng không có sẵn trong đối tượng khách quan, mà nằm trong mối tác động qua lại giữa chủ thể - đối tượng thông qua hành động” [30] Như vậy, trẻ em mầm non muốn có tri thức, những kỹ năng để PT trí tuệ thì phải tích cực hoạt động với đối tượng ở bình diện bên ngoài rồi từ bên ngoài chuyển vào bình diện bên trong theo cơ chế nhập tâm, sau đó trẻ hành động tâm trí bên trong với biểu tượng để hình thành và PT trí tuệ Trong quá trình dạy học, J.piaget coi đứa trẻ (người học) là chủ thể tích cực trong hoạt động nhận thức, Ông khẳng định: trẻ

em là chủ thể tích cực trong hoạt động nhận thức nên cần phải coi trẻ em như nhà thám hiểm hiếu kỳ [23] Luận điểm này giúp cho các nhà giáo dục có quan điểm đúng đắn khi tổ chức hoạt động giáo dục trẻ nói chung và tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ nói riêng

L.X.Vưgotxki nhà tâm lý học nổi tiếng của Nga cũng đã nhấn mạnh: “yếu tố quyết định sự PT tâm lý của con người không phải là sự chín muồi sinh học trong phát sinh cá thể, cũng không phải là sự thích nghi sinh học trong sự tiến hóa chủng loại

…mà là hoạt động của con người” [30] Theo ông, sự tích cực hoạt động của m i người là yếu tố quyết định sự PT tâm lý của chính bản thân họ Trong quá trình dạy học, học sinh là chủ thể tích cực trong hoạt động nhận thức, GV giữ vai trò chủ đạo, hướng dẫn kích thích, thúc đẩy sự PT tâm lý của trẻ Học sinh là người kiến tạo nên nên kiến thức trí tuệ của chính bản thân dưới sự hướng dẫn của giáo dục Khác với J.Piaget, L.Vưgotxki cho rằng dạy học muốn thúc đẩy được sự PT tâm lý trẻ em dạy học phải đảm bảo hai điều kiện: dạy học phải có sự tương tác và dạy học phải đi trước đón đầu sự PT, dạy học phải dựa vào trình độ tâm lý của trẻ ở “vùng PT hiện tại” và trên cơ sở đó đưa trẻ vào “vùng PT gần nhất” để kích thích tiềm năng của trẻ Dạy học

phải có sự tương tác giữa GV và học sinh, tương tác giữa học sinh với học sinh, dạy học không được đi sau hay đi bằng sự PT, mà phải đi trước sự PT để kích thích tiềm năng của trẻ Theo ông, m i trẻ em đều có “vùng PT gần nhất” nhưng khác nhau ở mức độ và tính chất và mức đô(sự nhạy bén và hay trơ lỳ, sự thông minh khác nhau…)

vì vậy, dạy học phải chú ý đến trình độ thực tế của cá nhân trẻ

Maria Montessori nhà tâm lý học nổi tiếng người Ý với triết lý giáo dục nổi tiếng trên thế giới: giáo dục phải tôn trọng trẻ, tin tưởng và phát huy tính tự lập của trẻ vì tự lập mới được tự do Theo Bà, phải phát huy tính tự lập cho trẻ vì chính đứa trẻ s tự mình xây dựng bản thân Bà khẳng định: “Đứa trẻ hình thành “xương thịt tinh thần” của chính mình bằng việc sử dụng những sự vật có sẵn trong môi trường.” [28, tr.43 ] Vai trò của GV trong dạy học của Maria Mon tessori : GV chỉ là người đứng sau trẻ quan sát trẻ và h trợ trẻ khi thật cần thiết, GV không được làm cản trở những suy nghĩ của trẻ, GV là người xây dựng môi trường học tập, là người kết nối trẻ với môi trường học tập Bà nói “Nhiệm vụ của GV không chỉ là giảng giải mà là chuẩn bị một chu i những hoạt động mang tính văn hóa được đưa ra trong môi trường đặc biệt” [28, tr.20]

Các quan điểm trên có những điểm khác nhau nhưng đều giống nhau ở ch : Trong dạy học, trẻ em (người học) là chủ thể tích cực của hoạt động nhận thức vì vậy dạy học tích cực là kiểu dạy học phải hướng vào đứa trẻ phát huy tính tích cực của trẻ Trẻ là người tự kiến tạo nên chính bản thân mình

1.6.2 Bản chất của Dạy học lấy trẻ làm trung tâm

Thứ nhất, học sinh (trẻ) là chủ thể tích cực của hoạt động học, trẻ tự học, tự nghiên cứu, tự tìm tòi khám phá để lĩnh hội tri thức, PT trí tuệ bằng chính hoạt động tích cực của bản thân Trẻ là người kiến tạo nên bản thân mình dưới sự hướng dẫn của giáo viên Bản chất dạy học lấy trẻ làm trung tâm còn thể hiện ở ch , GV không còn là người truyền đạt thông tin mà vai trò của họ s là người tổ chức, hướng dẫn, điều khiển, cố vấn, kích thích sự PT của trẻ (vai trò chủ đạo) [17]

Thứ hai, trong dạy học đứa trẻ được tôn trọng, được chủ động, tích cực, tự lập, tự

do trong việc học tập, không bị gò ép, áp đặt bởi thầy

Thứ ba, trẻ được thể hiện mình, được hợp tác với bạn trong lớp học, làm cho kiến

thức cá nhân mang tính xã hội, khách quan hơn

Thứ tư, nhu cầu, sở thích ,vốn kinh nghiệm, trình độ của trẻ, đặc điểm PT tâm lý của trẻ là cơ sở để xây dựng mục tiêu, nội dung, chọn phương pháp, hình thức tổ chức dạy học

Thứ năm, GV chú ý sử dụng các phương pháp dạy học tích cực nhằm tích cực hóa người học như: Phương pháp dạy học nêu vấn đề, phương pháp dạy học theo nhóm, phương pháp học tập trải nghiệm…

Thứ sáu, trẻ tự kiểm tra, đánh giá, tự điều chỉnh bản thân

Thứ bảy, môi trường học hay chơi là môi trường mang tính phát triển, kích thích tính tích cực của trẻ

1.6.3 Khái niệm dạy học lấy trẻ làm trung tâm

Dạy học lấy trẻ làm trung tâm là quan điểm dạy học xem người học là chủ thể, là mục đích của quá trình dạy học GV là người hướng dẫn, kích thích sự PT của trẻ, là kiểu dạy học hướng vào đứa trẻ, xuất phát từ nhu cầu, trình độ, năng lực của trẻ, phát huy tính tích cực của trẻ trong việc lĩnh hội tri thức và PT bản thân Quan điểm này chi phối các khâu liên quan trong hoạt động dạy học

Đề tài, coi dạy học lấy trẻ làm trung tâm là quan điểm dạy học tích cực, quan điểm này không chỉ chi phối phương pháp dạy học mà chi phối các khâu liên quan của hoạt động dạy học như mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức [27, tr.40-42]

1.6.4 Ti p cận quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm trong việc tổ chức TCHT nh m phát triển tư duy cho trẻ MG 5 - 6 tuổi

- Tiếp cận quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm trong việc tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5 - 6 tuổi là coi trẻ là chủ thể tích cực của hoạt động chơi, GV luôn tôn trọng trẻ, xuất phát từ đứa trẻ, phát huy tính chủ động, tích cực sáng tạo của trẻ trong việc giải quyết nhiệm vụ TD của TCHT GV là người đồng hành cùng trẻ, tổ chức hướng dẫn, kích thích sự PT của trẻ, GV không gò ép trẻ, không áp đặt trẻ

- Tiếp cận quan điểm này ở tất cả các khâu trong việc tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ: Xây dựng kế hoạch các TCHT nhằm PTTD cho trẻ, xây dựng môi trường chơi, cách tổ chức và hướng dẫn trẻ chơi, đánh giá trẻ:

+ Khi xây dựng kế hoạch tổ chức TCHT nhằm PTTD cho trẻ MG 5-6 tuổi, GV phải dựa vào đặc điểm PTTD của trẻ MG 5- 6 tuổi, dựa vào chuẩn PT nhận thức của trẻ 5 tuổi, dựa và chương trình GDMN năm 2017 của Bộ giáo dục và đào tạo để xây dựng mục tiêu PTTD và nội dung PTTD cho trẻ trong kế hoạch Tuy nhiên, việc xây dựng mục tiêu và nội dung TCHT nhằm PTTD phải linh hoạt, chú trọng trình độ TD thực tế của trẻ ở từng vùng, miền, từng nhóm, lớp và coi đây là cơ sở quan trọng để xác định mục tiêu và xây dựng nội dung trong ké hoạch tổ chức TCHT cho trẻ MG 5 -

6 tuổi

- Khi xây dựng môi trường chơi:

+ GV phải tạo ra môi trường tâm lí thoải mái, thân thiện giữa trẻ với trẻ, giữa trẻ với cô, tạo cơ hội cho trẻ được bày tỏ khả năng TD và lí do thực hiện hành động TD

GV tạo ra các tình huống có vấn đề để tạo ra hứng thú cho trẻ, kích thích trẻ TD, khuyến khích trẻ có cách giải quyết nhiệm vụ TD theo cách khác

+ GV phải xây dựng môi trường vật chất: đồ chơi đa dạng, phong phú, đẹp, đảm bảo tính mở của từng đối tượng trẻ (đồ chơi cần linh hoạt theo trình độ TD của từng đối tượng trẻ), đẹp, kích thích trẻ TD Ví dụ: giáo viên chuẩn bị các loại quả phong phú về màu sắc, hình dạng, chức năng như: mậm, chôm chôm, nhãn, nho, táo, bom, quýt, cam, bưởi, hồng, dưa hấu,… để trẻ có trình độ TD thấp phân biệt theo dấu hiệu bên ngoài như mọc thành chùm, có nhiều hạt, có nhiều múi, vị…, những trẻ có trình

độ TD tốt hơn s phân loại theo dấu hiệu bên trong như vitamin, tác dụng bổ mắt,…

- Cách tổ chức và hướng dẫn trẻ chơi: GV phải sử dụng phối hợp các biện pháp kích thích trẻ tích cực TD để giải quyết nhiệm vụ của TCHT GV nên áp dụng các bản chất của dạy học lấy trẻ làm trung tâm vào việc tổ chức và hướng dẫn trẻ chơi như: Tổ chức và hướng dẫn phải đảm bảo trẻ là chủ thể tích cực của hoạt động học, trẻ tự học,

tự nghiên cứu, tự tìm tòi khám phá để lĩnh hội tri thức, PTTD bằng chính hoạt động tích cực của bản thân khi tham gia TCHT Trẻ là người kiến tạo nên bản thân mình dưới sự hướng dẫn của giáo viên Khi chơi TCHT, trẻ phải được tôn trọng, được chủ động, tích cực, tự lập, tự do, không bị gò ép, áp đặt bởi thầy Trẻ được thể hiện mình, được hợp tác với bạn trong khi chơi TCHT, làm cho TD cá nhân mang tính xã hội, khách quan hơn Nhu cầu, sở thích, khả năng, trình độ TD của trẻ, là cơ sở để xây