Sang kiem kinh nghiem môn tiếng việt lớp 45

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng đọc hiểu cho HS lớp 4 5 chắc hẳn sẽ có ích cho các bạn. Bài SKKN được thiết kế theo mẫu mới của bộ GD. Nội dung và hình thức đều được chỉnh sửa đúng, đẹp. Bài SKKN được đánh giá cao.

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Tên sáng kiến: Một số biện pháp nâng cao chất lượng đọc

hiểu cho học sinh Lớp 4 – 5 qua phân môn Tập đọc

Họ và tên: Đàm Thị Yến

Trường : Tiểu học Tiền Châu A

Tiền Châu, ngày 8 tháng 11 năm 2017 XÁC NHẬN CỦA HIỆU TRƯỞN

PHỤ LỤC

Tiêu đê Trang

* Tác giả và lĩnh vực áp dụng sáng kiến 6

* Mô tả sáng kiến

- Mục tiêu thực hiện giải pháp

- Nội dung và biện pháp thực hiện

+ Biện pháp 1: Tập cho HS thói quen chuẩn bị bài trước ở nhà

1 Lời giới thiệu

Trong cuộc sống của con người, văn học đã có từ rất lâu và trở thành nhucầu không thể thiếu Nó là tấm gương phản ánh cuộc sống của con người ởnhiều phương diện khác nhau Qua các tác phẩm văn học, con người tìm thấychính mình, thấy mọi người xung quanh và thấy cả thế giới đang sống trong đó.Văn học là nguồn sức mạnh vô tận, nó lay động trái tim, khối óc và lý trí củacon người giúp con người ngày càng hoàn thiện hơn về tâm hồn và nhân cách.Đến với văn học là con người đến với kho tàng tri thức đồ sộ của nhân loại,chúng ta thấy mình càng nhỏ bé trong biển tri thức mênh mông ấy

Mỗi cá nhân chúng ta khi sinh ra không phải là ai cũng có thể hoàn thiệnđược mình về cả thể chất lẫn tinh thần Bác Hồ vĩ đại của chúng ta khi nhận định

về nhân cách con người có nói: “Hiền dữ đâu phải là tính sẵn, phần nhiều dogiáo dục mà nên” Chính vì vậy việc hình thành và phát triển tâm hồn cho conngười và nhất là trẻ thơ phải được coi trọng ngay từ khi còn bé Văn học có tácdụng rất lớn trong trường học nhưng khả năng đọc hiểu cũng như cảm thụ vănhọc của học sinh và nhất là học sinh Tiểu học còn nhiều hạn chế Các em còn bịchi phối bởi tình cảm chủ quan nhưng các em cũng rất dễ rung động trước cáiđẹp, có cảm xúc trong sáng, có sức tưởng tượng phong phú và tâm hồn rất nhạycảm trước những vấn đề ảnh hưởng đến đời sống của trẻ thơ… Chính vì vậy,nếu chúng ta biết bồi dưỡng và phát triển năng lực đọc và cảm nhận các bài tậpđọc (tác phẩm văn học) cho các em một cách đúng đắn, chúng ta sẽ giúp các emyêu thích hơn môn học và cảm nhận được hiệu quả, đầy đủ nhất những giá trịnội dung cũng như nghệ thuật của tác phẩm văn học

Việc bồi dưỡng và phát triển năng lực đọc hiểu tác phẩm văn học chohọc sinh Tiểu học là một việc làm hết sức cần thiết mà mỗi giáo viên chúng tacần phải lưu tâm Đây không phải là vấn đề mới nhưng nếu muốn các em hiểuđược bài học tốt thì người giáo viên phải giúp các em có thể đọc diễn cảm tácphẩm được giới thiệu Muốn vậy, các em phải đọc hiểu tốt thì mới đọc hay vàđọc diễn cảm được

Từ khi chương trình cải cách giáo dục thay đổi (chương trình cải cách2000), môn Tiếng Việt cũng có sự thay đổi về cả nội dung và phương pháp dạyhọc Nhận rõ hơn tầm quan trọng giữa việc dạy văn và dạy tiếng nên trong giờhọc giáo viên đã biết kết hợp chặt chẽ hai vấn đề trên nhằm phát huy tối đa hiệuquả giờ dạy Tập đọc Ở Tiểu học, việc tiếp xúc với các tác phẩm văn học chủyếu được tiến hành trong giờ Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Tập làm văn nhưngchủ yếu là trong giờ Tập đọc Qua những bài Tập đọc, học sinh không chỉ hiểunội dung sự việc mà còn nắm được thái độ tình cảm, sự đánh giá sự việc của tácgiả và sự cảm nhận của người đọc qua bài đọc đó Nếu giáo viên không giúp họcsinh khám phá ra những cảm xúc, thái độ tình cảm trong tác phẩm đó có nghĩa làgiáo viên chúng ta chỉ đem đến cho học sinh một văn bản để đọc như một cáimáy nhập dữ liệu mà không cần biết đến cái đẹp đẽ, cái nhân văn chứa đựngtrong đó Chính vì thế việc bồi dưỡng năng lực đọc hiểu văn học cho học sinh là

vô cùng quan trọng

Từ quan sát thực tế, việc dạy bồi dưỡng khả năng đọc hiểu văn học chohọc sinh chưa thực sự chú trọng Theo đánh giá của giáo viên, đây là nội dungkhông mới đã được nhắc nhiều trong chương trình giảng dạy, tuy nhiên hiệu quảđạt được vẫn còn chưa cao Với các bài tập đọc giáo viên còn nặng về thực hiệncác bước lên lớp, quy trình bài dạy và chỉ dừng lại ở mức độ tìm hiểu nội dungmà chưa khai thác đến cái hay, cái đẹp cũng như nghệ thuật của văn chương.Học sinh chỉ được tìm hiểu văn bản trên khía cạnh tái hiện thực mà không biếtrằng đọc hiểu văn học không phải là hoạt động phản ánh hiện thực thôngthường Hơn nữa, ở hầu hết các lứa tuổi, chúng ta đều ham đọc sách, truyện (haycòn gọi là tác phẩm văn học) và đặc biệt là học sinh Tiểu học Qua việc đọc đócác em đều thấy được tác dụng và những ảnh hưởng to lớn từ nội dung, nhân vậttrong mỗi tác phẩm đối với chính mình Với các em học sinh lớp 4 -5 hầu hếtcác em đều yêu thích học môn Tập đọc và có thể tự mình đọc những tác phẩmđược giới thiệu trong sách giáo khoa hay những mẩu chuyện các em có thể đọcđược từ sách vở, báo chí Các bài tập đọc trong SGK đều là các tác phẩm hayđược chắt lọc và đưa vào chương trình vì thế giúp các em hiểu biết về thế giớixung quanh, biết sống, học tập và vui chơi một cách hợp lý Đây là những tácphẩm cơ bản nhất để hình thành cho các em tư duy học tập những điều hay, lẽphải và các vấn đề về đạo đức con người trong các chủ điểm

Đọc hiểu văn học là quá trình cảm nhận cái đẹp, cái tinh tế của tác phẩmvăn học trong mỗi con người Nhận thức vấn đề là như vậy, nhưng một số ngườitrong số chúng ta còn dạy theo lối dập khuân máy móc, chỉ chú trọng vào hoạt

động của thầy, giảng giải quá nhiều Vô hình chung chúng ta đã đọc hiểu hộ họcsinh từ lúc nào không hay Học sinh chỉ biết đọc hiểu theo lối chép lại cảm xúccủa thầy cô mà không có sự rung động của chính mình Các em có thể đọc rấthay, nói rất hay nhưng cái hay đó không phải từ trái tim cũng như tấm lòng củacác em Từ đó các em mất dần khả năng đọc hiểu văn học, mất đi sự tự chủ củachính mình Như vậy các em sẽ viết văn ngày càng yếu đi, lười suy nghĩ, khôngcó khả năng khẳng định mình Điều đó có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình họctập, nhận thức của trẻ cũng như trong việc hình thành và phát triển nhân cáchsau này.

Chính vì vậy việc xác định lại vị trí và tìm ra biện pháp nâng cao khảnăng đọc hiểu văn học cho học sinh lớp 4-5 là việc làm hết sức cần thiết vàquan trọng theo đánh giá của giáo viên nghiên cứu Vì các lí do trên tôi đã mạnh

dạn đưa ra kinh nghiệm: “Một số biện pháp nâng cao chất lượng đọc hiểu cho học sinh Lớp 4 – 5 qua phân môn Tập đọc”

2 Tên sáng kiến

Với sáng kiến: “Một số biện pháp nâng cao chất lượng đọc hiểu cho học sinh Lớp 4 – 5 qua phân môn Tập đọc” người nghiên cứu sẽ đi theo hai

mục đích nghiên cứu sau:

- Về phía giáo viên: Nâng cao nhận thức của bản thân về việc giảng dạy và bồi

dưỡng học sinh khả năng đọc hiểu cho học sinh lớp 5 thông qua phân môn Tậpđọc Tìm ra các biện pháp khắc phục các tồn tại, khó khăn trong quá trình giảngdạy từ đó linh hoạt điều chỉnh sáng tạo phương pháp dạy học cho phù hợp vớiđối tượng học sinh

- Về phía học sinh :

 Hình thành kĩ năng đọc hiểu văn học cho học sinh

 Phát triển tư duy sáng tạo

 Rèn các phẩm chất cần thiết như: chăm chỉ, yêu con người, có lòng nhân ái,giúp đỡ mọi người,… cho học sinh

 Có phương pháp học tập sáng tạo, làm việc khoa học phù hợp với mục đíchhọc tập của mình, chủ động tham gia tìm tòi sách báo để trau dồi thêm vốn hiểubiết của mình thông qua việc tìm đọc các tác phẩm văn học khác

 Yêu con người, thiên nhiên, quê hương, đất nước qua các hình ảnh gần gũi,các câu chuyện, các bài Tập đọc

Để thực hiện được nghiên cứu trên, người nghiên cứu chủ yếu tập trungvào các đối tượng và khách thể nghiên cứu sau:

 Cơ sở lí luận và thực tiễn về việc dạy đọc hiểu văn học ở phân môn Tập đọclớp 4 và lớp5

 Các bài Tập đọc Lớp 4, lớp 5 chương trình SGK mới, theo sát các tiết họcthực tế để quan sát, ghi nhận những phản ứng từ phía học sinh

 Các biện pháp trong dạy Tập đọc để nâng cao khả năng đọc hiểu cho họcsinh lớp 4 và lớp 5

 Xác định tính thực thi và hiệu quả của việc dạy đọc hiểu văn học qua các bàiTập đọc thông qua kinh nghiệm của bản thân được áp dụng trên lớp

Do kiến thức và khả năng có hạn nên người nghiên cứu tập trung nghiêncứu trong phạm vi:

- Phân môn Tập đọc lớp 4, lớp 5 Trường Tiểu học Tiền Châu A – Thị xãPhúc Yên – Tỉnh Vĩnh Phúc

- Các giờ học, giờ ngoại khoá trong suốt năm học 2016 - 2017 môn Tậpđọc tại các khối lớp 4,5 trường Tiểu học Tiền Châu A – Thị xã Phúc Yên – TỉnhVĩnh Phúc

- Các phương pháp giảng giải, nghiệp vụ sư phạm

- Thời gian: Từ tháng 9/2016 - 4/2017

Các phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong quá trình thực hiện đềtài: phương pháp phân tích tổng hợp ,so sánh kết quả; phương pháp điều tra,phương pháp phỏng vấn,phương pháp quan sát,phương pháp hồi cứu tư liệu

3 Tác giả sáng kiến

- Họ và tên: Đàm Thị Yến

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường Tiểu học Tiền Châu A – Phúc Yên - VĩnhPhúc

- Số điện thoại: 0973 211 362 E_mail: Damthiyen.th@phucyen.edu.vn

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến

5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến

- Phân môn Tập đọc, môn Tiếng Việt lớp 4,5

6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu

Sáng kiến được áp dụng thực hiện từ ngày 6/9/2016 đến ngày 1/4/2017 học sinh khối 4 và khối 5 trường Tiểu học Tiền Châu A – Phúc Yên - Vĩnh Phúc

7 Mô tả sáng kiến

7.1 Nội dung sáng kiến

7.1.1 Mục tiêu thực hiện giải pháp

Mục tiêu hàng đầu của môn Tiếng Việt ở Tiểu học là hình thành và pháttriển ở học sinh các kĩ năng: nghe, đọc, nói, viết để học tập và giao tiếp Cụ thểđối với lớp 4-5 ngoài kĩ năng đọc còn có yêu cầu về tìm hiểu nội dung bài đó là:Bước đầu cảm nhận được vẻ đẹp của một số bài văn, bài thơ, đoạn kịch của Việtnam và thế giới Nhận biết được các câu văn, hình ảnh, chi tiết có giá trị nghệthuật trong các bài văn, bài thơ, màn kịch đã học”

Đọc thành tiếng để củng cố kĩ năng đọc đúng: giáo viên nghe học sinhđọc sau đó nhận xét, gợi ý và hướng dẫn về cách phát âm, cách ngắt nghỉ, tốc độđọc giúp học sinh có khả năng đọc tốt hơn Đọc thành tiếng để luyện học sinhđọc hay (đọc diễn cảm): Giáo viên căn cứ vào nội dung, phong cách văn bản đểdẫn dắt, gợi ý học sinh tìm ra cách đọc, tập thể hiện bằng giọng đọc, bước đầu ýthức được cách đọc nhằm diễn tả nội dung một cách tốt nhất

Việc yêu cầu đọc diễn cảm ở mức độ nào và việc hướng dẫn luyện đọcdiễn cảm như thế nào để phát huy tính tính tích cực và sáng tạo cuả học sinh làmột vấn đề mà tôi rất quan tâm trong giờ Tập đọc Một trong những biện pháphiệu quả là để bồi dưỡng đọc hiểu là đọc diễn cảm có sáng tạo Giúp trẻ nângcao khả năng cảm xúc thẩm mĩ và khích thích các em khám phá cái hay, cái đẹpcủa văn chương

Muốn dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của người học,giáo viên cần phải tổ chức, hướng dẫn các hoạt động học tập của học sinh nhằmmục đích:

- Huy động khả năng của từng học sinh để khám phá, tìm tòi ra nội dungcuả bài Tập đọc

- Tạo điều kiện và có phương tiện để học sinh phát hiện ra các tìnhhuống và có cách giải quyết các tình huống đó theo hướng tích cực

- Phát triển năng lực của mỗi cá nhân, tạo cho các em có niềm tin, hứngthú và sự say mê trong học tập

Chương trình Tập đọc ở Tiểu học và nhất là ở lớp 4-5 các bài văn đưavào trong chương trình đều được lựa chọn, có nội dung hay cả về nội dung vànghệ thuật và có tính giáo dục sâu sắc đối với học sinh Đặc biệt, đối với nhữngbài văn miêu tả có rất nhiều những hình ảnh đẹp, âm thanh sinh động và cả màusắc tươi sáng giúp học sinh cảm nhận Trên nền ngôn ngữ ấy , học sinh có thểtưởng tượng ra một bức tranh thiên nhiên vô cùng tươi đẹp, từ đó giáo dục họcsinh yêu đất nước, yêu quê hương và yêu con người Cá nhân tôi đã thực hiệncác mục tiêu trên theo các biện pháp sau trong các bài giảng Tập đọc ở trên lớpnhư sau:

7.1.2 Nội dung và biện pháp thực hiện

*Biện pháp 1: Tập cho học sinh thói quen chuẩn bị bài trước ở nhà

Sau mỗi bài học, tôi thường nhắc các em về nhà ôn tập bài cũ và chuẩnbị bài mới ở nhà Tất nhiên, bằng những lời nói thông thường, các em sẽ khôngchuẩn bị bài nhiệt tình vì vậy, tôi linh động áp dụng các cách sau trong mỗi giờlên lớp:

- Chia nhóm: thông thường các lớp tôi dạy có khoảng 22-30 học sinh, tôithường chia các em thành 3-4 nhóm, có phân công nhóm trưởng Tôi yêucầu các em về nhà đọc bài, tư nghiên cứu bài trước Hôm sau đến lớp, nếulà các tác phẩm thơ, các em sẽ tìm một bạn có thể đọc diễn cảm nhất trongnhóm lên đọc bài trước cả lớp sau đó thành viên trong lớp tự chấm điểm,nhóm nào được điểm cao nhất sẽ được tích điểm thưởng, cuối tháng sinhhoạt lớp nhóm sẽ được nhận quà trích từ quỹ lớp Còn với các tác phẩm làvăn xuôi, mỗi nhóm sẽ chuẩn bị hai câu hỏi để hỏi nhóm còn lại, nhómcòn lại trả lời câu hỏi và tranh luận Với cách làm này, các em có thể tự dotìm hiểu, sáng tạo và hiểu theo cách hiểu chủ động của mình

- Trò chơi hỗ trợ nhau: Cách làm này tôi vẫn cho các em học sinh của mìnhchia theo nhóm Lần lượt thành viên của nhóm sẽ đứng lên nói về mộtthông tin ở trong bài, đội nào nói được nhiều thông tin nhất đội đó sẽgiành chiến thắng

- Q & A (Quick and Answer): đây là cách làm trả lời nhanh các câu hỏi.Với cách làm này, tôi sẽ sử dụng máy chiếu và trình chiếu slide Tôi kiểmtra khả năng tự đọc của các em ở nhà bằng cách trình chiếu lên khoảng10-15 câu hỏi trắc nghiệm ngắn và yêu cầu các em trả lời nhanh Tuynhiên, tôi thường không đưa ra đáp án ngay, tôi yêu cầu các em ghi đáp ánvào giấy và đến cuối giờ, sau bài giảng của tôi, tôi yêu cầu các em làm lại

bài Q&A một lần nữa và so sánh kết quả Thực hiện cách làm này, tôi hivọng ngoài việc các em có thể tự mình đọc hiểu nghiên cứu tài liệu trướcở nhà các em còn có thể tự đánh giá mình.

Với một vài biện pháp nêu trên, tôi sẽ áp dụng linh động cho từng bàigiảng của mình, tôi không yêu cầu các em hiểu hoàn toàn bài ở nhà, các em cóthể hiểu theo những cách khác nhau không theo chuẩn nhưng đó là vấn đề bìnhthường, quan trọng nhất là các em sẽ tự mình nghiên cứu tài liệu, làm việc theonhóm và có những hình dung cơ bản nhất về bài học, từ đó có thể tạo thêm niềmcảm hứng trong việc học môn Tập đọc

*Biện pháp 2:Tổ chức quá trình đọc hiểu cho học sinh

 Đọc thầm văn bản trong lần đọc đầu ở lớp

Đây là hình thức đọc có ưu thế hơn hẳn đọc thành tiếng vì :

- Nhanh hơn đọc thành tiếng từ 1,5 - 2 lần

- Dễ tiếp nhận, thông hiểu nội dung văn bản vì học sinh không chú ýđến việc phát âm mà chỉ tập trung để hiểu nội dung điều mình đọc Hai công việc cần làm để dạy đọc thầm cho học sinh:

- Chuẩn bị cho việc đọc thầm: Nhắc nhở học sinh có tư thế ngồi đọcphải ngay ngắn, có khoảng cách phù hợp giữa mắt và sách

- Tổ chức quá trình đọc thầm: Từ đọc to - đọc nhỏ - đọc mấp máymôi

( không thành tiếng) - đọc hoàn toàn bằng mắt, không mấp máy môi(đọc thầm)

Giáo viên cần kiểm soát quá trình đọc thầm của học sinh bằng cách quy định thời gian đọc thầm cho từng đoạn, bài Yêu cầu học sinh báo cho giáo viên biếtkhi đã đọc xong Từ đó giáo viên nắm được và điều chỉnh tốc độ đọc thầm

 Hướng dẫn tìm hiểu chủ đê và nội dung chính của bài:

Để xác định đề tài của văn bản nhiều khi cần hướng dẫn học sinh dựavào chủ điểm của bài tập đọc hoặc dựa vào tranh minh họa để đoán về đề tài.Tôi sẽ hướng dẫn học sinh thực hiện các thao tác để xác định được đề tài:

- Hướng dẫn học sinh chỉ cần lướt mắt trên dòng ghi tên bài, những dòng cótên người, tên công việc chính,chú ý những chữ in đậm, in nghiêng,

- Phát biểu đề tài của bài: Cần cho các em phân biệt hai kiểu văn bản để sử

dụng các từ ngữ phát biểu cho phù hợp:

+ Đề tài của văn bản trữ tình thường được phát biểu mở đầu bằng các từ: “ Bài này nói về tình cảm( cảm xúc, tâm trạng, lòng yêu thương, )

+ Đề tài của các văn bản tự sự thường được phát biểu mở đầu bằng các từ:

“ Bài này kể về chuyện ”, “ Kể về việc ”

Có thể khuyến khích các em trả lời bằng cách đặt câu hỏi mang tính chủđộng “ theo em (theo con) thì bài này nói về điều gì?” “điều gì làm em thíchnhất trong bài?”

 Hướng dẫn hiểu nghĩa các từ ngữ trong bài:

- Hiểu nghĩa của các từ ngữ trong bài là yêu cầu đầu tiên với người đọc.Sách Tiếng Việt 4-Tiếng Việt 5 bước đầu hướng dẫn học sinh hiểu cách cảmnhận nghĩa cuả các từ ngữ trong văn cảnh cụ thể như sau:

Ví dụ : Câu hỏi: Vì sao chú bé Hiền được gọi là “Ông Trạng thả diều”?

-Trong bài “Ông Trạng thả diều”- TV4/1 Học sinh cần dựa vào những điều đã

được nói đến trong bài để nêu được vì cậu bé Hiền là một cậu bé thông minh,ham học hỏi, có ý chí vượt khó, đỗ Trạng nguyên khi mới 13 tuổi, cái tuổi màtrẻ em vẫn ham thả diều, đá bóng Nguyễn Hiền đỗ Trạng nguyên nhưng vẫnthích thả diều vì thế mà được gọi là “Ông Trạng thả diều”

-Bài “Hạt gạo làng ta” sách TV 5 tập 1 Học sinh phải trả lời câu hỏi: Vì

sao tác giả gọi hạt gạo là hạt vàng? Với câu hỏi này,học sinh chỉ cần dựa vàonhững điều tác giả muốn nói trong từng khổ thơ( Hạt gạo kết đọng bao hương vịtinh túy của đất trời và tiếng lòng con người, hạt gạo được làm nên từ bao côngsức của bao con người, hạt gạo góp phần làm nên chiến thắng chung của dân tộctrong công cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước).Từ đó các em hiểu được giátrị của hạt gạo là hạt vàng

- Ở những bài Tập đọc thuộc văn bản nghệ thuật, việc hiểu ý nghiã một

số từ ngữ có giá trị nghệ thuật là yêu cầu rất quan trọng Ở nhiều bài, nhà văn,nhà thơ đã rất tinh tế trong cách sáng tác Vì vậy giáo viên phải có biện phápgiúp học sinh huy động vốn hiểu biết của mình để phát hiện và chiếm lĩnh kiếnthức đó một cách sáng tạo

Ví dụ: Trong bài “Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ”, ( TV4/1)

nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm có viết:

“Lưng núi thì to mà lưng mẹ nhỏ

Em ngủ ngoan em đừng làm mẹ mỏi Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi Mặt trời của mẹ em nằm trên lưng.”

Hình ảnh “mặt trời” được diễn tả trong hai câu cuối của đoạn thơ với hai

ý nghĩa khác nhau

+ Trong câu “Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi”, hình ảnh “mặt trời” gợi

cho ta nghĩ đến nguồn ánh sáng và những tia nắng ấm áp giúp cho cây bắp lớn

lên hạt bắp thêm chắc mẩy Vì vậy, có thể nói là “mặt trời của bắp”

+Trong câu “Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng”, hình ảnh “mặt trời”

gợi cho ta liên tưởng đến em bé (người con) đang nằm trên lưng mẹ Em béđược mẹ che chở bằng tình yêu thương Em bé là niềm hi vọng lớn lao và đẹp đẽ

của người mẹ Vì vậy, có thể nói: em là “mặt trời của mẹ”

Trong câu thơ cuối, “mặt trời” được dùng với phép ẩn dụ (so sánh ngầm).

Những yêu cầu như bài học này sẽ để lại trong học sinh ấn tượng vềnghệ thuật dùng từ độc đáo của nhà văn, từ đó biết chú ý tìm hiểu và thưởngthức vẻ đẹp của ngôn từ cùng như sự sáng tạo của nhà văn

Bài “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” (TV 5 tập 1,trang 11) viết: “Màu

lúa chín vàng xuộm lại Nắng nhạt ngả màu vàng hoe Trong vườn, lắc lư những chùm xoan vàng lịm không trông thấy cuống,như những hạt bồ đề treo lơ lửng Từng chiếc lá mít vàng ối Tàu đu đủ, chiếc lá sắn héo lại mở năm cánh vàng tươi Buồng chuối đốm quả chín vàng Những tàu lá chuối vàng ối xõa xuống như những đuôi áo, vạt áo Bụi mía vàng xọng Dưới sân, rơm và thóc vàng giòn Quanh đó, con gà, con chó cũng vàng mượt.”

Để hiểu và phân biệt nghĩa của tất cả các tư chỉ màu vàng, để làm điểm

tựa trong đoạn văn đã đưa ra một số từ chỉ “màu vàng’’ học sinh dựa vào nghĩa

của các từ chỉ màu vàng trong bài,cần xem từ đó diễn tả sự vật nào trong bài, từđó huy động vốn sống ,vốn hiểu biết sẵn có của mình về sự vật đó để nhận biếtnghĩa của từ miêu tả.Ở bài học này, mặc dù mỗi em chỉ chọn một từ để tìm hiểunhưng nhiều emtrong lớp hợp lại sẽ có nhiều từ được cảm nhận hoặc ít nhất bàihọc cũng để lại trong các em ấn tượng về nghệ thuật dùng từ độc đáo của nhàvăn

Trong một số tác phẩm văn học vốn hàm xúc và có nhiều tầng ý nghĩa.Việc đọc hiểu văn bản nghệ thuật thực chất là công việc khai thác hàm ý ẩn sâu

trong câu, chữ, hình ảnh, hình tượng của tác phẩm Đối với học sinh Tiểu học,yêu cầu này là tương đối khó đối với các em Tuy nhiên một bài Tập đọc, trongngữ cảnh thuận lợi sách giáo khoa vẫn đưa ra những câu hỏi yêu cầu tìm hàm ýcủa câu văn, câu thơ

Ví dụ : Trong bài “Tre Việt Nam” của nhà thơ Nguyễn Duy (TV4/1) có

- Cách nói nhân hoá làm cho cảnh vật trở nên sinh động Những cây trenhư những sinh thể mang hồn người Cách nói này giúp tác giả thể hiện đượchai tầng nghĩa: vừa nói được những phẩm chất tốt đẹp của cây tre Việt Nam, vừanói được những phẩm chất tốt đẹp, những truyền thống cao đẹp của con ngườiViệt Nam, dân tộc Việt Nam

Nhưng cũng có trường hợp đặc biệt ngược lại cho biết ý nghĩa yêu cầungười đọc tìm từ ngữ biểu đạt

Ví dụ :

 Tác giả dùng những từ ngữ nào để nói về nơi dòng sông chảy ra biển ?

Cách giới thiệu đó có gì hay?(Cửa sông,trang 74, tập 2)

Để nói về nơi cửa sông chảy ra biển tác giả dùng những từ ngữ:

Là cửa nhưng không có khóa

Cũng không khép lại bao giờ

Cách nói rất đặc biệt cửa sông cũng là một cái cửa nhưng khác cái cửa bìnhthường-Không có then, có khóa Bằng cách đó tác giả làm cho người đọc hiểuthế nào là cửa sông

 “Những ngày thu đã xa”được tả trong hai khổ thơ đầu đẹp mà buồn Em

hãy tìm những từ ngữ nói lên điều đó (Đất nước trang 94 tập 2)

Như vậy việc hướng dẫn học sinh khai thác hàm ý của lời nói một cách hợp lí

đảm bảo tính vừa sức của sách Tiếng Việt 4, Tiếng việt 5 và giúp học sinh làmquen với kĩ năng đọc hiểu, khám phá những tầng nghĩa sâu xa của tác phẩm vănhọc làm tiền đề cho học sinh học tiếp lên các lớp học trên

Tóm lại: Rèn cho học sinh kĩ năng tìm hiểu từ ngữ đẻ giúp các em cókhái niệm ban đầuvề đặc điểm của ngôn ngữ nghệ thuật Từ đó, khi đọc văn, các

em biết chú ý tìm hiểu và thưởng thức vẻ đẹp của ngôn từ trông văn bản cũngnhư thấy được sức sáng tạo vô tận của nhà văn

*Biện pháp 3: Cảm nhận hình ảnh, tái hiện hình ảnh

Một trong những đặc điểm của văn bản nghệ thuật là giàu hình ảnh SáchTiếng Việt 4.tiếng Việt 5 dạy cho các em biết cảm nhận hình ảnh trong các tácphẩm văn học, cảm nhận được những hình ảnh gợi ra từ ngôn từ nghệ thuật Cáccâu hỏi đưa ra cho học sinh thường đã hàm chứa gợi ý để các em có thể tự cảmnhận được các hình ảnh trong bài học

Ví dụ: Trong bài “ Bè xuôi sông La”, TV4/2 nhà thơ Vũ Duy Thông có

viết:

“ Sông La ơi sông La

Trong veo như ánh mắt

Bờ tre xanh im mát

Mươn mướt đôi hàng mi”

Hãy cho biết: Đoạn thơ miêu tả những nét đẹp gì của dòng sông La? Quađoạn thơ, em thấy dược tình cảm của tác giả với dòng sông quê hương như thếnào?

Giáo viên hướng dẫn để học sinh thấy: Nước sông La “Trong veo như

ánh mắt”: ý nói nước sông rất trong như ánh mắt trong trẻo và chứa chan tình

cảm của con người Bờ tre xanh mát bên sông “Mươn mướt đôi hàng mi”: ý nói bờ tre rất đẹp, đẹp như hàng mi “mươn mướt” (bóng láng và mỡ màng, nhìn thấy

thích mắt) trên đôi mắt của con người Qua đoạn thơ ta thấy được tình cảm yêuthương tha thiết và gắn bó sâu nặng của tác giả đối với dòng sông quê hương

Với các câu hỏi dạng như trên, qua nhiều bài Tập đọc, học sinh dần dầntự nhận biết được những hình ảnh gợi ra trong đoạn văn, đoạn thơ Từ đó trítưởng tượng của các em sẽ được phát huy, khả năng hiểu hình tượng văn họcdần hình thành và phát triển.

- Để hướng dẫn học sinh cảm nhận được những hình ảnh nghệ thuật, TV4, TV5

đã đưa ra nhiều câu hỏi khác nhau tạo hứng thú, tìm tòi và khám phá của học sinh

Ví dụ : + Trong bài tập đọc “ Đoàn thuyền đánh cá” của Huy Cận

TV4-tập 2, câu hỏi 3 như sau: Tìm những hình ảnh nói lên vẻ đẹp huy hoàng củabiển

+ Trong bài tập đọc “ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ

” của Nguyễn Khoa Điềm- TV4 - tập 2 có các câu hỏi:

- Em hiểu thế nào là: “ Những em bé lớn trên lưng mẹ”

- Tìm những hình ảnh đẹp nói lên tình yêu thương và niềm hi vọngcủa người mẹ đối với con

- Theo em cái đẹp thể hiện trong bài thơ này là gì?

Giáo viên cần gợi ý hoặc tách nhỏ yêu cầu của câu hỏi để học sinh dễ trảlời Có thể tổ chức cho học sinh thảo luận theo nhóm bàn hoặc nhóm lớn, sau đóđại diện các nhóm trả lời, các nhóm khác bổ sung thêm Học sinh cần đưa rađược các ý:

Câu nói “ những em bé lớn trên lưng mẹ” : Nói đến những người phụ nữ

miền núi đi đâu, làm gì cũng địu con trên lưng Những em bé ấy cả những lúcngủ hay lúc thức chơi cũng nằm trên lưng mẹ Người mẹ lấy bờ vai gầy làm gối,vừa làm việc lưng vừa đung đưa như đưa nôi, hát thành lời bằng trái tim yêuthương của người mẹ những bài hát để ru con ngủ hết ngày này sang ngày khácvà em đã lớn lên trên lưng của mẹ Những hình ảnh đẹp nói lên tình yêu thương

của người mẹ đối với con: “Lưng đưa nôi và tim hát thành lời, mẹ thương A-kay,

mặt trời của mẹ em nằm trên lưng Hình ảnh nói lên niềm hi vọng của người mẹ đối với con: Mai sau con lớn vung chày lún sân.” Cái đẹp thể hiện trong bài thơ

là thể hiện được lòng yêu nước thiết tha và tình thương con của mẹ

Trong bài “Sắc màu em yêu” Tiếng việt 5 tập 1.

Câu hỏi 2 của bài có hỏi: Mỗi sắc màu gợi ra hình ảnh nào? Với yêu cầu

này giáo viên hướng dẫn học sinh qua các hình ảnh:

- Màu đỏ tượng trưng cho màu máu, màu cờ Tổ quốc

- Màu xanh tương trưng cho màu của đồng bằng, rừng núi, biển, bầu trời

- Màu vàng tương trưng cho màu của lúa chín, hoa cúc mùa thu, nắng

- Màu trắng tương trưng cho màu của trang giấy, đóa hoa hồng bạch

- Màu đen tương trưng cho màu của than, đôi mắt em bé, đêm

- Màu tím tương trưng cho màu của hoa cà, hoa sim, chiếc khăn, nét mực

- Màu nâu tương trưng cho áo mẹ, đất đai, gỗ rừng

 Những hình ảnh nào đã để lại ấn tượng sâu sắc trong tâm trí tác giả?(Tiếng vọng trang 108,tập 1)

 Tìm một hình ảnh đẹp trong bài thơ thể hiện sự gắn bó giữa con người vớithiên nhiên trong đêm trăng sông Đà? (Tiếng đàn ba-la-lai –ca trên sôngĐà trang 69 tập 1)

 Những chi tiết nào vẽ lên hình ảnh một ngôi nhà đang xây? (Về ngôi nhàđang xây trang 148 tập 1)

Hình ảnh trái đất có gì đẹp? (Bài ca về trái đất Trang 41,tập 1)

- Thực tế trong quá trình dạy học, giáo viên cần linh hoạt, sáng tạo trong việchướng dẫn học sinh tìm hiểu, cảm nhận các hình ảnh trong bài văn, bài thơ,trong các tác phẩm mà các em được học.Một số bài tập yêu cầu học sinh tái hiệnhình ảnh, cảnh vật mà các em hình dung và cảm nhận được Với yêu cầu nàyhọc sinh trở thành người “ Đồng sáng tạo” Các em chỉ có thể thực hiện tốt yêucầu này khi khi hiểu được hình ảnh nghệ thuật Các em phải miêu tả lại bằng lờicủa chính mình Lời miêu tả của các em có bóng dáng của hình ảnh, cảnh vậtđược

Ví dụ: Trong bài “ Mẹ ốm” của nhà thơ Trần Đăng Khoa - TV 4/1

Em hiểu những câu thơ sau muốn nói điều gì?

Lá trần khô giữa cơi trầu Truyện Kiều gấp lại trên đầu bấy nay Cánh màn khép mỏng cả ngày Ruộng vườn vắng mẹ cuốc cày sớm hôm.

 Với câu hỏi này có thể học sinh không trả lời được ngay Tôi sẽ gợi ý :

“Em hãy hình dung khi mẹ không bị ốm thì lá trầu, Truyện Kiều, ruộng vườn sẽ

như thế nào?” (lá trầu tươi để mẹ ăn trầu, Truyện kiều sẽ mở để mẹ đọc, mẹ sẽ raruộng vườn đề làm việc,…) từ đó học sinh sẽ có tìm được nội dung của đoạn thơ.

 Những câu thơ trên gợi lên hình ảnh không bình thường của lá trầu,Truyện Kiều, ruộng vườn, cánh màn khi mẹ ốm Lá trầu xanh mọi khi giờ đểkhô vì mẹ ốm không ăn được Lúc khỏe mẹ hay đọc Truyện Kiều nhưng naynhững trang sách đã gấp lại, rồi việc đồng áng cũng chẳng có người chăm nom.Cánh màn khép lỏng cả ngày làm cho mọi vật thêm buồn hơn khi mẹ ốm

Với những câu hỏi nêu trên, HS đã được luyện tập bằng cách cảm nhậnnhững hình ảnh rmang tính nghệ thuật về cuộc sống Qua đó trí tưởng tượng củacác em được phát huy, khả năng cảm thụ văn học dần được hình thành và pháttriển Để kiểm soát và đánh giá mức độ nhận biết và cảm thụ hình ảnh nghệthuật trong bài văn bài thơ HS còn phải tái hiện lại hình ảnh cảnh vật mà các emhình dung và cảm nhận được miêu tả trong bài học

Ví dụ: Dựa vào những hình ảnh đã được gợi ra trong bài thơ, hãy tưởng

tưởng và miêu tả lại cảnh hai cha con dạo chơi bãi biển? (Những cánh buồm,trang 140 tập 2)

Với câu hỏi này tôi sẽ gợi ý cho HS: Sau trận mưa đêm, bầu trời và bãibiển như được gội rửa sạch Mặt trời nhuộm hồng cả không gianbawngf nhữngtia nắng rực rỡ, cát như mịn màng hơn, biển như càng trong hơn Có hai cha conđang dạo chơi Bóng họ in trên cát Người cha cao gầy, bóng dài lênh khênh.Cậu con trai bụ bẫm Con bước bên cha cái bóng tròn chắc nịch

Với yêu cầu này HS trở thành người “đồng sáng tạo” với tác giả Các

em phải miêu tả bằng lời của mình những hình ảnh cảm nhận được từ câu chữtrong bài thơ, bài văn

Ví dụ: Trong bài “Về ngôi nhà đang xây” - Tiếng Việt 5 tâp 2, học sinh nêu

được các chi tiết hình ảnh một ngôi nhà đang xây là:

- Giàn giáo tưa cái lồng che chở

Trụ bê tông nhú lên như một mầm cây

- Bác thơ nể ra về còn huơ huơ cái bay

- Ngôi nhà tựa vào nền trời sẫm biếc

Thở ra mùi vôi vữa nồng hăng

-Là bức tranh còn nguyên màu vôi gạch

=> Tái hiện lại hình ảnh, cảnh vật mà các em hình dung và cảm nhậnđược khi đọc bài là cách thức kiểm tra, đánh giá năng lực đọc hiểu của họcsinh, đánh giá khả năng diễn đạt của học sinh đồng thời cũng là một cách để rèncho học sinh kĩ năng sắp xếp dàn ý cho bài văn Qua đó, trí tưởng tượng của các

em đươc phát huy, khả năng cảm thụ hình tượng văn học dần dần phát triển

*Biện pháp 4: Nhận xét vê nhân vật, vê chi tiết nhân vật, biện pháp nghệ thuật.

Việc luyện cho học sinh biết nhận xét nhân vật, chi tiết, biện pháp nghệthuật… là rất cần thiết bởi nó phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạocủa người học trong quá trình đọc hiểu và học tập Thông qua đó học sinh biếtbộc lộ cảm xúc, cách nghĩ của mình trước những vấn đề của cuộc sống Trongnhiều bài tập đọc: học sinh được khuyến khích phát biểu nhận xét riêng củamình về nhân vật (cử chỉ, lời nói, hành động, phẩm chất…), về các biện phápnghệ thuật làm nên cái hay, cái đẹp của tác phẩm

Ví dụ:

- Em có suy nghĩ gì về hành động của chú Mo-ri-xơn trong bài Ê-mi-ri-con(trang 49 tiếng việt 5 tập 1)

- Thảo quả báo hiệu vào mùa bằng cách nào? Cách dùng từ đặt câu ở đoạn đầucó gì đáng chú ý?(Tiếng việt 5, tập 1)

Với những câu hỏi nêu trên , học sinh luôn đặt mình trong tình huống cóvấn đề để các em bộc lộ cách hiểu, cách nghĩ cách đánh giá của riêng mình vềmột nhân vật hoặc một vấn đề phù hợp với lứa tuổi Qua đó, trí tưởng tượngcủa các em được phát huy, khả năng cảm thụ hình tượng văn học dần hình thànhvà phát triển

 Nhận biết vê tư tưởng, tình cảm của tác giả

Mỗi tác phẩm văn học là một thông điệp của nhà văn gửi tới bạn đọc.Người đọc cần phải cảm nhận được thông điệp đó mới thực sự thấu hiểu tácphẩm Sách Tiếng Việt 4, Tiếng Việt 5 đã chú ý tới việc luyện cho hoc sinh biếtchia sẻ cảm xúc, tâm tình với tác giả và ý thức tìm hiểu khám phá những điềutác giả gửi gắm trong tác phẩm Nhiều câu hỏi của bài Tập đọc yêu cầu học sinhbộc lộ cảm nhận của mình về tâm trạng, cảm xúc, thái độ, nỗi lòng của nhà văn,nhà thơ

Ví dụ:

 Bài văn thể hiện tình cảm gì của tác giả đối với quê hương? ( “Quang

cảnh làng mạc ngày mùa’’, TV5-Tập 1).Theo em tác giả viết bài thơ này

để làm gì?

 Kể chuyện Cáo gian ác mắc mưu Gà Trống; Kể chuyện gà Trống đã làmCáo sợ mất vía; Khuyên người ta đừng vội tin những lời nói ngọt ngào( Gà Trống và Cáo- TV4- Tập 1)

 Tác giả của bài văn đã làm gì để động viên cậu bé Lái trong ngày đầu đến

lớp? Tại sao tác giả lại chọn cách như vậy? (Đôi giày ba ta màu

xanh-TV4/1)

 Bài thơ thể hiện tình cảm của tác giả đối với quê hương đất nước như thế

nào? (Trăng ơi từ đâu đến- TV4/2).

 Bài văn thể hiện tình cảm của tác giả đối với cảnh đẹp Sa Pa như thế

nào? (Đường đi Sa Pa - TV4/2).

 Bài văn thể hiện tình cảm gì của tác giả đối với quê hương?(cảnh lang

mạc ngày mùa, tiếng việt 5, tập 1)