Phát huy tính tích cực của học sinh thông qua bài tập hình vẽ thực tiễn lớp 10

Luật Giáo dục năm 2005 với các quy định cụ thể hơn về mục tiêu, nội dung, phương pháp, chương trình giáo dục cấp trung học phổ thông, trong đó yêu cầu “Phương pháp giáo dục phổ thông phả

MỞ ĐẦU

I Đặt vấn đề

Hiện nay, nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới tiến tới xây dựng nhà nước xã hội phát triển hòa nhập với khu vực và thế giới Để đáp ứng yêu cầu đào tạo con người, nguồn nhân lực có tri thức, năng lực hành động, có tư duy sáng tạo cho xã hội phát triển cần có sự chuyển biến cơ bản, toàn diện, mạnh mẽ trong lĩnh vực Giáo dục và Đào tạo

Do đó ngành Giáo dục và Đào tạo nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện

về mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học ở các cấp học và ngành học

Luật Giáo dục năm 2005 với các quy định cụ thể hơn về mục tiêu, nội dung, phương pháp,

chương trình giáo dục cấp trung học phổ thông, trong đó yêu cầu “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh, phù hợp với từng đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng thực hành vận kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui và hứng thứ học tập cho học sinh”.

Như vậy, điểm cốt lõi của định hướng đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động một chiều Mục đích đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông là thay đổi phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực nhằm phát huy tính tích cực tự giác, chủ động sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, năng lực hợp tác làm việc, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập

và trong thực tiễn

Việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực là một yêu cầu cấp thiết đòi hỏi sự nghiên cứu nghiêm túc và áp dụng tích cực của mỗi giáo viên trong nhà trường phổ thông Trong dạy học hóa học, việc nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực nhận thức, bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh có thể thực hiện bằng nhiều biện pháp và phương pháp khác nhau, trong đó việc sử dụng bài tập hình vẽ để rèn luyện cho học sinh kĩ năng làm thực hành, phương pháp giải bài tập theo hướng dạy học tích cực là một trong những hướng đang được quan tâm nghiên cứu và chú ý trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học

Bài tập hình vẽ được coi là phương tiện cơ bản để dạy học và vận dụng kiến thức hóa học để giải quyết các nhiệm vụ học tập, các vấn đề thực tiễn sản xuất có liên quan đến hóa học Trong dạy học hóa học, bài tập vừa là mục đích, vừa là nội dung và cũng là phương pháp dạy học có hiệu quả cao Bài tập hình vẽ không những cung cấp cho học sinh kiến thức, phương tiện

để rèn luyện kỹ năng, vận dụng, đào sâu kiến thức đã học mà còn có tác dụng phát huy tính tích

cực, tự lực, trí thông minh, sáng tạo của học sinh Sự phát hiện và tìm ra đáp số, lời giải của bài toán đã mang lại niềm vui sướng, gây hứng thú học tập trong học sinh Như vậy, bài tập có vai

trò hết sức quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo, và việc sử dụng bài tập hình vẽ

theo hướng tích cực góp phần đáng kể trong việc hình thành phương pháp học tập tích cực, năng lực tự học, tính sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng học tập suốt đời của học sinh

Trong những năm dạy học lớp 10, chúng tôi nhận thấy việc sử dụng bài tập hình vẽ trong giảng dạy sẽ mang lại hứng thú cho học sinh, các em rất tích cực trong việc phân tích những bài tập hình vẽ có liên quan đến kĩ năng thực hành, điều chế chất…,từ đó các tự chiếm lĩnh nội dung kiến thức cần thiết

Là một giáo viên hóa học THPT, tôi nhận thấy đây là hướng nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn và thiết thực góp phần tích cực vào việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông

Vì vậy, tôi đã lựa chọn đề tài : “Phát huy tính tích cực của học sinh thông qua bài tập hình vẽ thực tiễn lớp 10”.

II Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

1 Mục đích:

- Nâng cao chất lượng dạy và học môn hóa học

- Phát huy tính tích cực, tạo hứng thú cho học sinh trong học tập đặc biệt là trong giải bài tập và rèn luyện kĩ năng thực hành

- Là tài liệu cần thiết cho giáo viên trên cơ sơ đó giáo viên phát triên thêm bài tập hình vẽ nhằm phát huy tính tích cực học tập cho học sinh

2 Nhiệm vụ:

- Nêu cơ sở lí luận về bài tập hình vẽ

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về hoạt động nhận thức, bài tập hóa học và dạy học tích cực

- Nghiên cứu phương pháp sử dụng bài tập hình vẽ theo hướng dạy học tích cực

- Từ việc nghiên cứu vận dụng đề tài rút ra bài học kinh nghiệm đế phát triển diện rộng, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy đặc biệt là rèn luyện kĩ năng thực hành cho học sinh

III Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành tốt đề tài này chúng tôi đã vận dụng các phương pháp:

- Phân tích lý thuyết, điều tra cơ bản, tổng kết kinh nghiệm sư phạm…

- Nghiên cứu kĩ sách giáo khoa lớp 10 chương trình chuẩn và nâng cao, trên cơ sở đó xây dựng các bài tập hình vẽ phù hợp với nội dung chương trình

- Tổng kết kinh nghiệm bản thân trong quá trình dạy học.

- Tham khảo, học hỏi kinh nghiệm của đồng nghiệp

- Áp dụng đề tài vào chương trình giảng dạy cho học sinh lớp 10

IV Giả thuyết khoa học

Việc tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh sẽ đạt hiệu quả cao khi giáo viên biết lựa chọn và xây dựng được một hệ thống bài tập đa dạng mà trong đó bài tập hình vẽ là rất cần thiết Bài tập hình vẽ mang tính đặc thù của hóa học, khai thác được mọi khía cạnh của kiến thức cơ bản ở các mức độ nhận thức khác nhau Đồng thời cần nắm vững phương pháp sử dụng bài tập hóa học một cách hợp lí, hiệu quả trong việc điều khiển các hoạt động học tập tích cực của học sinh ở các khâu của quá trình dạy học

Học sinh sẽ yêu thích môn Hóa học, khi ngưởi giáo viên biết cách tạo cho học sinh hứng thú, đam mê luôn muốn khám phá, tìm tòi, học hỏi về những tình huống có vấn đề thì lúc đó các

em sẽ yêu thích và học tốt môn Hóa học ở trường phổ thông

Vì vậy, với việc xây dựng bài tập hình vẽ trong giảng dạy sẽ góp một phần không nhỏ để người giáo viên thực hiện được mục tiêu dạy học của mình, là phát huy tính tích cực học tập của học sinh về bộ môn Hóa học

V Những đóng góp mới của đề tài

- Xây dựng được một số bài tập hình vẽ phần hóa học phần hóa phi kim lớp 10 theo xu hướng phát triển của bài tập hóa học hiện nay và dạy học tích cực nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh

- Đây là dạng bài tập tương đối mới ở chương trình phổ thông, vì hiện nay rất ít sách viết

về bài tập hình vẽ Bài tập dạng này rất có ích cho giáo viên sử dụng để hướng dẫn cho học sinh trong những tiết luyện tập, đặc biệt là hướng dẫn học sinh trong những tiết chuẩn bị thực hành,

để các em làm thực hành một cách an toàn và hiệu quả Từ bài tập hình vẽ sẽ rèn luyện cho học sinh nhiều kĩ năng như: quan sát, phân tích, nhận xét, thao tác lắp ráp dụng cụ thí nghiệm.v.v.từ đây sẽ phát huy được tính tích cực, tính tự giác học tập của học sinh

- Nghiên cứu phương pháp sử dụng dạng bài tập hình vẽ trong việc xây dựng kế hoạch bài dạy theo hướng dạy học tích cực

NỘI DUNG

I Cơ sở lí luận

1 Tính tích cực trong học tập

Tính tích cực trong học tập là tính tích cực nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức

Trong học tập, HS phải “khám phá” ra những hiểu biết mới đối với bản thân dưới sự tổ chức và hướng dẫn của GV Đến một trình độ nhất định thì sự học tập tích cực sẽ mang tính nghiên cứu khoa học và người học cũng có thể khám phá ra những tri thức mới cho khoa học

Tính tích cực trong học tập liên quan trước hết đến động cơ học tập Động cơ đúng tạo ra hứng thú Hứng thú là tiền đề của tự giác Tính tích cực tạo ra nếp tư duy độc lập Tư duy độc lập là mầm mống của sáng tạo Sự biểu hiện và cấp độ tính tích cực học tập, mối liên quan giữa động cơ và hứng thú trong học tập được diễn đạt trong các sơ đồ sau:

2 Sử dụng phương pháp theo hướng dạy học tích cực

a) Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

Khao khát học

Hay nêu thắc mắc

Chủ động vận dụng

Tập trung chú ý

Kiên trì

TÍCH CỰC HỌC TẬP

Bắt chước Tìm tòi Sáng tạo

ĐỘNG CƠ

HỨNG THÚ

SÁNG TẠO

TỰ GIÁC

Trong phương pháp dạy học tích cực, người học – đối tượng của hoạt động “dạy”, đồng thời là chủ thể của hoạt động “học”, được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt Được đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, người học trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến thức kĩ năng mới, vừa nắm được phương pháp “làm ra” kiến thức, kĩ năng đó, không rập khuôn theo những khuôn khổ sẵn có, được bộc

lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo

Dạy theo cách này thì giáo viên không chỉ đơn giản là truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn hành động Chương trình dạy học phải giúp cho từng học sinh biết hành động và tích cực tham gia các chương trình hành động của cộng đồng

b) Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học

- Phương pháp tích cực xem việc rèn luyện phương pháp tự học cho học sinh không chỉ

là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học

- Trong xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh – với sự bùng nổ thông tin, khoa học, kĩ thuật, công nghệ phát triển như vũ bão, thì không thể nhồi nhét vào óc học sinh khối lượng kiến thức ngày càng nhiều Mà phải quan tâm dạy cho học sinh phương pháp tự học, ngay từ bậc Tiểu học và càng lên cao hơn thì càng phải được chú trọng

- Trong các phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học Nếu rèn luyện cho người

học có phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội Vì vậy, ngày nay người ta nhấn mạnh mặt hoạt động học trong quá trình dạy học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động, đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của giáo viên

Trong chương trình hóa học phổ thông có nhiều nội dung kiến thức hóa học để giáo viên xây dựng bài tập thực tiễn giúp học sinh rèn luyện kĩ năng giải quyết vấn đề thực tiễn có liên quan đến hóa học

+ Tăng cường sử dụng BT có hình vẽ, sơ đồ, đồ thị: Việc sử dụng bài tập có hình vẽ để rèn luyện kĩ năng quan sát, mô tả, kiểm tra các kiến thức về kĩ năng hóa học Giáo viên sử dụng

mô hình, hình vẽ, sơ đồ để tổ chức các hoạt động học tập tích cực cho học sinh dưới các hình thức như:

- Dùng mô hình, hình vẽ, sơ đồ có đầy đủ chú thích là nguồn kiến thức để học sinh quan sát, khai thác thông tin, hình thành kiến thức mới

- Dùng mô hình, hình vẽ, sơ đồ không đầy đủ chú thích, tổ chức cho học sinh quan sát kiểm tra các thông tin còn thiếu, hình vẽ chưa đúng cần sửa

- Dùng mô hình, hình vẽ, sơ đồ không có chú thích yêu cầu học sinh phát hiện ở mức độ khái quát hoặc kiểm tra kiến thức kĩ năng thí nghiệm

Ví dụ: Sử dụng hình vẽ bộ dụng cụ thí nghiệm điều chế các chất yêu cầu học sinh quan

sát nắm thông tin về các thiết bị, thao tác, các hóa chất cần dùng, ý nghĩa

II Hệ thống bài tập hình vẽ nhằm phát huy tính tích cực cho học sinh

1 Một số dạng về bài tập hình vẽ

Bài 1

Một học sinh làm thí nghiệm chứng minh tính tan mạnh trong nước của một khí không màu được điều chế từ NaCl rắn bằng dụng cụ như hình vẽ trên Vậy khí trong bình là khí gì ?

Bài 2.

A: Chất lỏng B: Chất rắn C: Chất khí

Quan sát hình vẽ bộ dụng cụ điều chế và thu khí C

Nếu bộ dụng cụ trên dùng để điều chế khí clo ( khí C ) thì :

a) A, B là chất gì ? Viết phương trình hóa học của phản ứng

b) Nếu cho mẫu giấy quì ẩm vào bình chứa khí clo sẽ xảy ra hiện tượng gì ? Giải thích và viết phương trình hóa học (nếu có)

c) Để khử khí clo dư gây ô nhiễm không khí Vậy bông tẩm dd D là chất gì? Giải thích d) Để chứng minh tính oxi hóa mạnh của Clo mạnh hơn Brom hoặc Iot bình C chứa hóa chất gì ? Hiện tượng xảy ra trong bình C ? Viết PTHH

e) Ở trường phổ thông dùng chất oxi hóa nào để điều chế clo là thuận lợi nhất ? Vì sao?

Bài 3 Cho biết hiện tượng gì sẽ xảy ra với mảnh giấy màu trong hai ống nghiệm sau? Giải thích

và viết PTHH (nếu có)? Hình vẽ mô tả thí nghiệm nghiên cứu tính chất nào của khí clo?

Bài 4 Bộ dụng cụ dưới đây dùng để điều chế khí hiđro clorua và thử tính tan của khí hiđro

clorua trong nước

Hãy cho biết:

a) A, B là chất gì ? Viết PTHH của phản ứng ?

b) Trong 3 bình (1), (2), (3) bình nào thu được dung dịch axit clohiđric đậm đặc nhất Giải thích

c) Nếu bình (3) thay nước bằng dung dịch NaOH và vài giọt phenolphtalein thì sẽ có hiện tượng gì xảy ra ? Giải thích và viết phương trình hóa học

khô, người ta lắp thiết bị như hình vẽ dưới đây

Hãy chọn chất nào trong bình A và bình B trong các chất lỏng sau : dd NaCl bão hòa,

H2SO4 đặc, H2O, dd NaOH, dd KHCO3 Giải thích cách lựa chọn đó ? Vì sao lại có khí HCl lẫn trong khí Cl2 trong quá trình điều chế này?

bình không? Làm thế nào để thu được một thể tích xác định của khí clo? Có thể sử dụng bộ dụng cụ dưới đây để điều chế và thu một thể tích xác định của khí clo? Xác định dung dịch C được dùng trong chậu thủy tinh Giải thích

Bài 7 Quan sát thí nghiệm dưới đây và cho biết kim cân sẽ thay đổi như thế nào khi nhỏ từ từ

dung dịch AgNO3 vào dung dịch HCl

Giải thích hiện tượng thí nghiệm và viết phương trình hóa học xảy ra?

Bài 8 Để điều chế khí HCl, một học sinh lắp dụng cụ như sau :

Em hãy chọn chất nào ở phễu A và chất nào ở bình cầu B

Bài 9

Bộ dụng cụ trên nghiên cứu thí nghiệm khí H2 cháy trong khí clo

a) Viết PTHH của phản ứng

b) Khi phản ứng kết thúc, đóng khóa A và mở khóa K sẽ có hiện tượng gì xảy ra ? Giải thích và viết PTHH của phản ứng (nếu có)

Bài 10

a) Quan sát hình vẽ dưới đây và cho biết vị trí kim cân sẽ thay đổi như thế nào khi cho từ từ dung dịch Na2CO3 vào dung dịch HCl Giải thích

b) Nếu tiến hành thí nghiệm trên với Na2CO3 rắn được chứa trong quả bóng cao su bịt kín miệng bình chứa dd HCl bằng dụng cụ như hình vẽ dưới đây Khi cho Na2CO3 rắn từ quả bóng cao su rơi vào bình dd HCl thì kim thay đổi như thế nào? Giải thích

Bài 11 Cho hình vẽ sau :

a) C là khí gì ? Viết PTHH của phản ứng ?

b) Tại sao để điều chế khí C phải dùng NaCl rắn và H2SO4 đặc ?

c) Nếu cho mẫu quì tím ẩm vào bình chứa khí C sẽ có hiện tượng gì xảy ra ?

Giải thích

Bài 12 Hình vẽ sau mô tả cách lắp dụng cụ điều chế và thu khí clo trong PTN.

a) Có thể thay MnO2 bằng hóa chất nào? Viết PTHH xảy ra?

b) Bình chứa dd NaCl, H2SO4 đặc, bông tẩm dd NaOH có tác dụng gì? Nếu đổi vị trí của bình đựng H2SO4 đặc và dung dịch NaCl có được không? Vì sao?

c) Tính khối lượng MnO2 và thể tích dd HCl 1M cần dùng để thu được 448 ml khí Cl2

(đktc)

d) Khi dẫn khí clo vào ống nghiệm chứa dd KI có chứa một ít hồ tinh bột sẽ có hiện tượng

gì xảy ra ? Giải thích và viết PTHH xảy ra (nếu có)

Bài 13.

A, C : chất lỏng B : chất rắn Quan sát hình vẽ bộ dụng cụ trên dùng để điều chế và nghiên cứu tính chất hóa học của SO2

a) A, B là chất gì ?

b) Nếu bộ dụng cụ trên được thay thế nghiên cứu tính chất tác dụng với bazơ của SO2

thì dung dịch trong C là chất nào ?

c) Nếu bộ dụng cụ trên dùng để nghiên cứu tính khử của SO2 thì dung dịch trong C là chất nào ?