Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Thực tiễn công tác xét xử VAHC nói chung và xét xử sơ thẩm VAHC trong những năm vừa qua, cho thấy chúng ta đã đạt được những kết quả tích cực thể hiện ở việc quyền và lợi ích hợp pháp củ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

HOÀNG THỊ HOA LÊ

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất đối với sự hướng dẫn tận tâm, nhiệt tình của Thầy giáo – TS Phạm Hồng Quang; đồng thời là người đã động viên, khích lệ em rất nhiều trong quá trình làm Luận văn tốt nghiệp Em cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến toàn thể các thầy cô giáo đã giảng dạy Lớp cao học Luật Hành chính, khóa 17 và toàn thể các thầy cô trong Khoa Hành chính nhà nước, Trường Đại học Luật Hà Nội Các thầy cô

đã giảng dạy cho em thêm kiến thức, kĩ năng học tập, nghiên cứu và tạo điều kiện cho em được hoàn thành Luận văn tốt nghiệp này

Hà Nội, ngày 15 tháng 4 năm 2011

Học viên

Hoàng Thị Hoa Lê

Luật TTHC : Luật Tố tụng hành chính

Pháp lệnh : Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính UBND : Ủy ban nhân dân

TAND : Tòa án nhân dân

HĐXX : Hội đồng xét xử

VAHC : Vụ án hành chính

QĐHC : Quyết định hành chính

HVHC : Hành vi hành chính

MỤC LỤC

Lời mở đầu……… 1

Chương I : Một số vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ……… 8

1.1 Vụ án hành chính……….………… 8

1.1.1 Khái niệm……… ……… 8

1.1.2 Đặc điểm………….……… 9

1.2 Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính……… 11

1.2.1 Khái niệm……….……….……… ….11

1.2.2 Đặc điểm……… … 14

1.3 Những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành chính……….…… 20

1.3.1 Khái niệm hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính……… …… 20

1.3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành chính……….… 22

Chương II : Thực tiễn pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính…… … 26

2.1 Khái quát sự ra đời và phát triển của các quy định pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính……….… 26

2.1.1 Giai đoạn trước khi ban hành Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính năm 1996……… ……….… 26

2.1.2.Giai đoạn từ khi ban hành Pháp lệnhThủ tục giải quyết các vụ án hành

2.1.3.Giai đoạn từ khi Luật tố tụng hành chính 2010 được thông qua đến nay …28 2.2 Quy định pháp luật hiện hành về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính…… ….29 2.2.1 Chuẩn bị mở phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính……… … 29 2.2.2 Phiên tòa sơ thẩm hành chính……… … … 33 2.2.3 Quyền hạn của Hội đồng xét xử……… …….…… 39 2.3 Đánh giá quy định của pháp luật và thực tiễn hoạt động xét xử sơ thẩm

vụ án hành chính……… ……… 42 2.3.1 Thực trạng quy định của pháp luật và thực tiễn hoạt động xét xử sơ thẩm

vụ án hành chính……… 42 2.3.2 Một số vụ án điển hình sai phạm trong xét xử sơ thẩm……… 44 2.3.3 Đánh giá quy định của pháp luật và thực tiễn hoạt động xét xử sơ thẩm

vụ án hành chính……… … 48

Chương III : Hoàn thiện pháp luật và hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành

chính……… 51 3.1 Sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật và hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành chính……… ……….51 3.1.1 Điều kiện phát triển kinh tế xã hội ở Việt Nam hiện nay chưa cao……… 51 3.1.2 Những hạn chế, bất cập của các quy định pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính……… 52 3.1.3 Năng lực, trình độ của thẩm phán trong hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án

3.1.4 Việc thực thi các phán quyết của Tòa án còn thiếu nghiêm túc………….57 3.2 Giải pháp hoàn thiện pháp luật và hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành

chính……….….59 3.2.1 Tiếp tục hoàn thiện Luật tố tụng hành chính và sửa đổi các văn bản pháp luật liên quan……….59 3.2.2 Kiện toàn cách thức tổ chức của Tòa hành chính theo hướng tách rời khỏi cơ cấu lãnh thổ hành chính nhất định……… 61 3.2.3 Nâng cao quyền tự chủ cho tòa án trong việc giải thích nội dung các quy phạm tố tụng hành chính ………61 3.2.4 Nâng cao năng lực, trách nhiệm của Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân…….62 3.2.5 Nâng cao ý thức pháp luật của công dân về xét xử hành chính thông qua các biện pháp tuyên truyền giáo dục………63 3.2.6 Học tập kinh nghiệm của nhiều quốc gia khác trên thế giới………63

Kết luận……… 66

LỜI MỞ ĐẦU

I Tính cấp thiết của đề tài

Trong xu thế hội nhập hiện nay, để hòa nhịp cùng xu hướng vận động phát triển toàn cầu, Việt Nam đã phấn đấu, cố gắng không ngừng để sánh vai cùng các quốc gia khác trên toàn thế giới về mọi lĩnh vực Trước tình hình đó, Việt Nam đã

có nhiều nỗ lực trong việc hoàn thiện về cơ chế, chính sách và pháp luật để đáp ứng kịp thời yêu cầu của tiến trình hội nhập

Để có thể theo kịp được tiến trình hội nhập, chúng ta đã đồng thời tăng cường nâng cao hiệu quả hoạt động của lĩnh vực hành pháp, kết hợp với lập pháp và tư pháp Tuy nhiên, xã hội càng phát triển thì nhu cầu sống và làm việc theo pháp luật của người dân càng được tăng cường, những yêu cầu đặt ra cho chủ thể quản lý càng khắt khe hơn Những mâu thuẫn, bất đồng giữa các cơ quan nhà nước và người dân cũng theo đó mà tăng lên Nhu cầu khiếu kiện trong nhiều lĩnh vực gia tăng về số lượng với tính chất càng ngày càng gay gắt và phức tạp Đặc biệt, đối với tố tụng hành chính - một lĩnh vực rất mới mẻ thì những khiếu kiện này còn rất nhiều khó khăn đối với người khởi kiện, người bị kiện và cả phía cơ quan xét xử Những tranh chấp hành chính chủ yếu xuất phát từ việc các đối tượng quản lý hành chính có quyền, lợi ích bị xâm hại trong quá trình thực hiện hoạt động quản lý hành chính nhà nước thông qua việc ban hành các QĐHC, quyết định kỷ luật buộc thôi việc cán bộ, công chức hay thực hiện các HVHC của chủ thể quản lý hành chính nhà nước Hiện nay, thực trạng tranh chấp hành chính diễn biến rất phức tạp, nhất là sự xuất hiện tình trạng khiếu kiện đông người, vượt cấp, vượt quyền diễn ra

ở nhiều địa phương và thậm chí ở các cơ quan trung ương Nhằm đảm bảo được yêu cầu cơ bản của nhà nước pháp quyền Việt Nam của dân, do dân, vì dân là phải đảm bảo quyền con người, quyền công dân, công dân phải hiểu đúng và thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ của mình Do đó, pháp luật quy định công dân có quyền khởi kiện VAHC ra Tòa giải quyết để yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình Tòa án sẽ dựa trên quy định pháp luật, thực hiện công việc xét xử

VAHC của mình Xét xử VAHC được thực hiện theo nguyên tắc hai cấp xét xử, trong đó xét xử sơ thẩm VAHC là cấp xét xử thứ nhất, có ý nghĩa quyết định, quan trọng đối với hoạt động xét xử nói chung

Thực tiễn công tác xét xử VAHC nói chung và xét xử sơ thẩm VAHC trong những năm vừa qua, cho thấy chúng ta đã đạt được những kết quả tích cực thể hiện

ở việc quyền và lợi ích hợp pháp của người dân đã được bảo vệ, hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ngày một hiệu quả hơn Ngoài ra, ý thức tự giác đấu tranh của người dân đối với sai phạm trong quản lý hành chính cũng dần được nâng cao Nhưng bên cạnh đó, việc xét xử sơ thẩm VAHC đang còn gặp rất nhiều vướng mắc Các văn bản pháp luật tuy đã đưa ra những quy định và hướng dẫn, song chỉ mới dừng lại ở hình thức Pháp lệnh nên hiệu lực chưa cao và còn mâu thuẫn, chồng chéo với một số văn bản pháp luật khác Điều này đã dẫn tới việc xét

xử sơ thẩm vụ án hành chính còn tồn đọng nhiều bất cập Điển hình như người dân không xác định được đối tượng khởi kiện, khởi kiện sai thời hiệu quy định hay cơ quan xét xử thụ lý chậm, giải quyết chưa thuận ý dân, xét xử sai thẩm quyền, sai đối tượng… hay chính phía người bị kiện là chủ thể quản lý hành chính nhà nước chậm hoặc thậm chí cố tình không thực hiện bản án mà Tòa đã tuyên Và ngay chính bản thân cơ quan nhà nước, thậm chí cơ quan xét xử còn hạn chế về trình độ chuyên môn chưa cao, một số bộ phận cán bộ làm việc chưa có trách nhiệm, chưa đạt được hiệu quả tốt Thực trạng này đã gây rất nhiều khó khăn cho việc giải quyết các tranh chấp hành chính, nó đã và đang ảnh hưởng đến sự ổn định chính trị

- xã hội, làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước cũng như làm giảm lòng tin của nhân dân vào Nhà nước và pháp lụât

Quy định về xét xử sơ thẩm VAHC đã được Nhà nước cụ thể trong một số văn bản pháp luật như : Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính (đã được sửa đổi, bổ sung), Nghị quyết số 04 ngày 04/08/2006 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn thi hành một số quy định của Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính Đặc biệt, hiện nay Luật tố tụng hành chính đã được Quốc hội thông qua và có hiệu lực vào ngày 01/07/2011 sẽ là một văn bản

quy phạm pháp luật mới trực tiếp điều chỉnh về xét xử sơ thẩm VAHC Sự ra đời của Luật tố tụng hành chính trên cơ sở sự kế thừa, phát triển các quy định cũ và học tập kinh nghiệm của nước ngoài hứa hẹn mang đến nhiều thay đổi tích cực cho xét xử sơ thẩm VAHC trên phương diện lý luận cũng như thực tiễn

Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về xét xử

sơ thẩm vụ án hành chính ” là một yêu cầu khách quan, cần thiết nhằm góp phần nâng cao hiệu quả xây dựng và thực thi pháp luật trong giai đoạn này

II Tình hình nghiên cứu

Xét xử sơ thẩm VAHC là giai đoạn đảm bảo thực hiện quyền khởi kiện ra tòa

yêu cầu giải quyết khi có tranh chấp hành chính của cá nhân, cơ quan tổ chức Đây

là một quyền mới được pháp luật quy định, bắt đầu từ khi Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính được ban hành Do đó, việc nghiên cứu về xét xử sơ thẩm VAHC cũng chưa nhiều, chưa chuyên sâu Trong những năm qua, đã có một

số đề tài, công trình nghiên cứu về vấn đề này :

Trước hết, có thể kể đến luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thanh Bình :“

Thẩm quyền của Tòa án nhân dân trong việc giải quyết các khiếu kiện hành chính”, bảo vệ năm 2003 Luận án là một công trình này nghiên cứu chuyên sâu

về phương diện lý luận cũng như phương diện thực tiễn về thẩm quyền của tòa án trong việc giải quyết tranh chấp hành chính Tuy nhiên, công trình này tập trung nghiên cứu bao quát thẩm quyền của tòa án nhân dân trong nhiều giai đoạn, trong

đó chỉ có một phần nhỏ đi vào nghiên cứu hoạt động xét xử VAHC nói chung của tòa án nhân dân

Bên cạnh đó, luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Quốc Hồng “ Đổi mới tổ chức

và họat động của Tòa hành chính đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền Viêt Nam hiện nay”, được công bố năm 2007 cũng đã có nghiên cứu qua về xét xử

sơ thẩm VAHC Vì mục đích nghiên cứu của luận án và đi sâu về tổ chức và hoạt động của tòa hành chính, cho nên tác giả trong quá trình nghiên cứu về hoạt động của tòa hành chính đã có nghiên cứu về xét xử sơ thẩm VAHC để qua đó giúp đọc giả thấy được hoạt động của tòa hành chính trong từng giai đoạn riêng

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Hồng Quang : “ Tòa hành chính ở Việt Nam

– Mô hình, thẩm quyền và những kinh nghiệm nước ngoài”(“Administrative

Division Court in Viet Nam – Model, Jurisdiction and Lesson from foreign experiences” ), được xuất bản thành sách của Trung tâm Luật Châu Á, Đại học Nagaya, Nhật Bản vào tháng 5/2010 Tương tự, các luận án tiến sĩ trên, ở công trình này tác giả chuyên sâu vào nghiên cứu về Tòa hành chính ở các phương diện : mô hình, thẩm quyền, nội dung các bản án, quyết định của Tòa hành chính và vấn

đề học tập kinh nghiệm nước ngoài về vấn đề này cho Việt Nam Bởi vậy, tác giả cũng không đi sâu nghiên cứu về xét xử sơ thẩm VAHC

Tiếp theo, có thể kể đến luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Mạnh Hùng : “

Thẩm quyền xét xử hành chính của Tòa án nhân dân”, bảo vệ năm 2006 Cũng như

các công trình trên, tác giả Nguyễn Mạnh Hùng tập trung nghiên cứu về thẩm quyền xét xử của tòa hành chính; bởi vậy trong công trình này cũng dừng lại ở việc điểm qua về xét xử sơ thẩm VAHC

Một số công trình nghiên cứu trực tiếp hơn nhưng chỉ là các bài báo đăng trên

các tạp chí khoa học, như : “ Hiệu quả xét xử hành chính của Tòa án nhân dân

nhìn từ hai giai đoạn của Tố tụng hành chính ” của tác giả Nguyễn Thanh Bình,

Tạp chí quản lý nhà nước số 7/1999; “ Một số khía cạnh của việc nâng cao hiệu

xuất hoạt động của Tòa hành chính trong việc giải quyết khiếu kiện hành chính”

của Ts Vũ Thư, Tạp chí Nhà nước và Pháp Luật số 8/2003; “ Kinh nghiệm từ mô

hình và thẩm quyền xét xử vụ án hành chính của một số nước trên thế giới” của Ts

Phạm Hồng Quang, Tạp chí nghiên cứu lập pháp 2010; “ Một số vấn đề về thẩm

quyền xét xử của Tòa án nhân dân” của tác giả Trần Thị Kim Liễu, Tạp chí khoa

học pháp lý số 02/2004; “ Về quyền hạn của Tòa án khi giải quyết một vụ án hành

chính cụ thể” của tác giả Đặng Xuân Đào, Tập san Người bảo vệ công lý số

6/2002; “ Một số vấn đề về thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân” của tác giả Trần Kim Liễu, Tạp chí khoa học pháp lý số 02/2004; “Bàn về tính minh bạch của

pháp luật tố tụng hành chính ”, Ts Trần Thị Hiền, Số chuyên đề Khiếu kiện hành

chính và tài phán hành chính, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, 2008

Các công trình nghiên cứu trên đã đề cập đến các khía cạnh khác nhau về xét

xử VAHC nói chung và xét xử sơ thẩm VAHC nói riêng, như : hiệu quả xét xử hành chính, thẩm quyền xét xử hành chính, bài học kinh nghiệm cho hoạt động xét

xử VAHC ở nước ta… Tuy nhiên do phạm vi nghiên cứu, mục đích nghiên cứu của mỗi công trình khác nhau mà chưa đi sâu vào nghiên cứu một cách toàn diện xét xử sơ thẩm VAHC Hơn nữa, việc nghiên cứu về xét xử sơ thẩm VAHC là một quá trình dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn đầy đủ, dựa trên quan điểm chỉ đạo của Đảng và thực trạng nền hành chính, dựa vào công tác xét xử vụ án hành chính qua từng giai đoạn cụ thể Do vậy, những công trình nghiên cứu đó, cũng cần thiết phải bổ sung, hoàn thiện hơn về lý luận, thực tiễn, để từ đó hình thành nên một hệ thống quan điểm khoa học về xét xử sơ thẩm VAHC

Mặc dù việc nghiên cứu xét xử sơ thẩm VAHC đã được quan tâm , xem xét trên các góc độ khác nhau nhưng do việc xét xử sơ thẩm VAHC ở Việt Nam còn nhiều vấn đề mới mẻ, những vấn đề pháp luật thực định còn chưa rõ ràng, cụ thể, còn mâu thuẫn, chồng chéo nên việc xét xử sơ thẩm VAHC trong thực tế còn nhiều vướng mắc

Có thể nói, hiện nay chưa có công trình nào nghiên cứu cơ bản, toàn diện và

có tính hệ thống về xét xử sơ thẩm VAHC theo pháp luật Việt Nam Lần đầu tiên,

đề tài “ Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn ” được nghiên cứu ở cấp độ luận văn thạc sĩ một cách chuyên sâu, hệ thống, kế thừa, học hỏi những công trình đã đạt được cũng như kinh nghiệm thực tiễn có liên quan

và không lặp lại các công trình đã nghiên cứu

III Phạm vi nghiên cứu

Do khuôn khổ hạn chế của một luận văn tốt nghiệp, tác giả chỉ có điều kiện tập trung nghiên cứu một số vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm VAHC Nghiên cứu, tìm hiểu các quy định của pháp luật định nghĩa, tính chất, đặc điểm của xét xử sơ thẩm VAHC Trên cơ sở đó, tác giả đánh giá các quy định pháp luật hiện hành về xét xử sơ thẩm VAHC và đánh giá thực tiễn thực hiện các quy định này để tìm ra

được những điểm còn hạn chế, bất cập Từ đó, đưa ra một số phương hướng, giải pháp hoàn thiện mang tính khoa học, và mang tính thực tế về vấn đề này

IV Mục đích, nhiệm vụ của việc nghiên cứu đề tài

Việc nghiên cứu đề tài có mục đích làm sáng tỏ cơ sở lý luận về xét xử sơ thẩm VAHC, đánh giá quy định pháp luật và thực trạng thực hiện pháp luật về xét

xử sơ thẩm VAHC, qua đó đề ra các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về xét xử

sơ thẩm VAHC và nâng cao hiệu quả của hoạt động giải quyết các tranh chấp hành chính, từ đó góp phần xây dựng hệ thống pháp luật Việt Nam ngày càng hoàn thiện, phù hợp tình hình của đất nước trong giai đoạn này

Nhiệm vụ nghiên cứu :

- Nghiên cứu những vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm VAHC, trên cơ sở đó xây dựng những khái niệm cơ bản về xét xử sơ thẩm VAHC

- Đánh giá những quy định pháp luật hiện hành về xét xử sơ thẩm VAHC và đánh giá thực tiễn việc thực hiện pháp luật về xét xử sơ thẩm VAHC thông qua các báo cáo của ngành Tòa án, và thông qua các vụ án có thật trên địa bàn các tỉnh, thành phố

- Chỉ ra những bất cập và những tồn tại cần khắc phục của pháp luật về xét xử

sơ thẩm VAHC Và đề xuất những giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả cho việc xét xử sơ thẩm VAHC

V Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa

Mác – Lênin Tác giả thực hiện nghiên cứu đề tài kết hợp giữa lý luận và thực tiễn

để làm sáng tỏ các vấn đề liên quan đến xét xử sơ thẩm VAHC

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả sử dụng các phương pháp : phân tích tổng hợp, so sánh, thống kê, lịch sử

Phương pháp phân tích tổng hợp vừa đảm bảo tính khái quát của vấn đề được nghiên cứu vừa đảm bảo tính chuyên sâu ở mỗi nội dung liên quan đến xét

xử sơ thẩm VAHC

Phương pháp so sánh, lịch sử được sử dụng kết hợp với nhau Bởi vì khi đặt xét xử sơ thẩm vụ án hành chính trong hệ thống pháp luật Việt Nam về vấn đề này

từ trước tới nay, cũng như các quy định cuả pháp luật nước ngoài về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính thì luận văn mới có thể nghiên cứu triệt để nhất

Phương pháp thống kê được sử dụng để nêu rõ số liệu thực tiễn về thực hiện quy định pháp luật về xét xử sơ thẩm VAHC trong những năm qua

VI Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Hiện nay, những quy định của pháp luật xét xử sơ thẩm VAHC vẫn còn chưa đầy đủ, còn thiếu sự hệ thống, toàn diện, cần thiết sự tập trung trong một văn bản

tố tụng hành chính Các luận cứ và kiến nghị của đề tài có độ tin cậy và giá trị tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy, học tập, đồng thời giúp ích phần nào cho cán bộ làm công tác thực tiễn trong việc tìm hiểu và áp dụng các quy định pháp luật về xét xử sơ thẩm VAHC

VII Kết cấu của luận văn :

Luận văn gồm 3 chương :

Chương I : Một số vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Chương II : Thực trạng pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Chương III : Hoàn thiện pháp luật và hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

CHƯƠNG I : MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM

VỤ ÁN HÀNH CHÍNH 1.1 VỤ ÁN HÀNH CHÍNH

1.1.1 Khái niệm

Quản lý hành chính nhà nước là một hoạt động của Nhà nước được thực hiện trước hết và chủ yếu bởi các cơ quan hành chính nhà nước, có nội dung là bảo đảm sự chấp hành các văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan quyền lực nhà nước, nhằm tổ chức thực hiện pháp luật đối với các cá nhân, cơ quan, tổ chức trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa – xã hội và hành chính – chính trị Hoạt động này được thực thi trên cơ sở pháp luật, đảm bảo các quyền và lợi ích chung của Nhà nước và xã hội Bởi vậy, trong quá trình thực hiện quản lý hành chính nhà nước khó có thể tránh khỏi sự xung đột hay tranh chấp về lợi ích, quan điểm áp dụng pháp luật giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý hành chính nhà nước

Những xung đột, tranh chấp này chủ yếu xuất phát từ việc chủ thể quản lý hành chính nhà nước đơn phương áp đặt ý chí của mình gây ảnh hưởng đến quyền

đột, tranh chấp này bị đẩy lên cao, các bên phải đưa ra Tòa án có thẩm quyền để giải quyết thì sẽ phát sinh vụ án hành chính

Theo Từ điển Tiếng Việt, thì “ vụ” là việc, sự việc không hay, rắc rối cần phải giải quyết Còn “án” là tranh chấp quyền lợi cần được xét xử trước tòa án “ Vụ án” là công việc phát sinh trên cơ sở tranh chấp về quyền lợi thuộc nhiệm vụ xét

“ Vụ án hành chính là vụ việc tranh chấp hành chính phát sinh do cá nhân, tổ

chức, cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức khởi kiện yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm hại bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc hoặc do Viện kiểm sát khởi tố theo quy định của pháp luật tố tụng hành chính”.[1, Tr162]

Việc khái niệm về VAHC chưa được quy định trong một điều luật cụ thể thì

sẽ ít nhiều gây khó khăn cho cả người khởi kiện và Tòa án khi giải quyết, chúng ta cần phải sớm khắc phục vấn đề này

1.1.2 Đặc điểm

Từ quan điểm trên, chúng ta có thể nhận diện VAHC ở những đặc điểm sau:

Thứ nhất : Vụ án hành chính chỉ phát sinh khi có yêu cầu khởi kiện vụ án

hành chính của các cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định pháp luật

Điều 1, Pháp lệnh Thủ tục giải quyết vụ án hành chính đã quy định:

“ Cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức theo thủ tục do pháp luật quy định có quyền khởi kiện vụ án hành chính để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình”

Điều 5 Luật tố tụng hành chính quy định :

“ Cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền khởi kiện vụ án hành chính để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình theo quy định của Luật này”

Với quy định trên như trên, VAHC chỉ có thể phát sinh khi có tranh chấp giữa chủ thể và đối tượng quản lý hành chính nhà nước Nhà nước trao quyền cho đối tượng quản lý hành chính được khởi kiện VAHC khi có sự xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình Nguyên nhân của sự xâm hại này là xuất phát từ việc các cơ quan nhà nước và những người có thẩm quyền trong các cơ quan này ban hành các QĐHC hoặc thực hiện các HVHC không tuân thủ theo quy định của pháp luật, gây ảnh hưởng quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, cơ quan, tổ chức đó Nội dung và mức độ gay gắt của việc khởi kiện này phụ thuộc vào nội dung và mức độ xâm hại các quyền, lợi ích từ phía các chủ thể quản lý hành chính nhà nước VAHC xuất phát từ việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp những đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của QĐHC, HVHC hay quyết định kỷ luật buộc

thôi việc

Thứ hai : Vụ án hành chính phát sinh khi được Tòa án thụ lý

Đặc điểm này cho thấy, VAHC muốn phát sinh cần phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện do pháp luật quy định Việc quy định cho Tòa án có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp hành chính không có nghĩa là vụ án hành chính đương nhiên phát sinh khi có đơn khởi kiện vụ án Có thể xem, đặc điểm thứ nhất là điều kiện cần thì đặc điểm này chính là điều kiện đủ của việc phát sinh vụ án hành chính tại Tòa án Việc thụ lý VAHC sẽ làm phát sinh trách nhiệm và quyền hạn của Tòa án trong việc giải quyết vụ án hành chính Bởi lẽ, mỗi cấp Tòa án được giao nhiệm vụ giải quyết những tranh chấp thuộc thẩm quyền của mình theo quy định pháp luật, nhằm tránh tình trạng tranh chấp thẩm quyền giữa các cấp Tòa án gây cản trở cho quá trình xét xử Tòa án chỉ có nhiệm vụ giải quyết VAHC theo yêu cầu khởi kiện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự, nếu vụ án đó đã được thụ lí Việc thụ lí VAHC không chỉ chính thức làm phát sinh trách nhiệm của tòa án trong việc giải quyết VAHC mà còn giúp cho tòa án có những nhận định ban đầu cần thiết về tình trạng tranh chấp hành chính, phương hướng giải quyết vụ việc và hạn chế tình trạng tranh chấp về thẩm quyền có thể xảy ra Việc thụ lí vụ án còn làm phát sinh những quyền hạn cụ thể của tòa án trong xét xử hành chính Khi đơn kiện đã được thụ lí thì VAHC đã phát sinh và vụ án đó phải được giải quyết bằng bản án hay quyết định của tòa án

Một điểm đáng lưu ý, đó là theo quy định của Pháp lệnh, VAHC còn được quy định phát sinh sau giai đoạn tiền tố tụng hành chính Đây là giai đoạn khiếu nại và giải quyết khiếu nại theo thủ tục hành chính trước khi Tòa án giải quyết vụ việc theo trình tự tố tụng hành chính

Bàn về quy định thủ tục tiền tố tụng đối với việc khởi kiện VAHC đã có nhiều ý kiến khác nhau :

Nhiều ý kiến cho rằng, việc quy định thủ tục “tiền tố tụng hành chính” - giai đoạn khiếu nại ở cơ quan hành chính là bắt buộc đã hạn chế khả năng tiếp cận với toà hành chính của công dân Bởi lẽ, khi người dân gửi đơn khiếu nại lên cơ quan

hành chính, nếu trường hợp cơ quan này không giải quyết đúng thời hạn luật định nhưng cũng không phản hồi, sẽ dẫn đến tình trạng người khiếu kiện bức xức trong chờ đợi Đến khi quá thời hạn khởi kiện, người dân cũng không thể kiện ra toà Điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân

Một số ý kiến cho rằng việc quy định thủ tục tiền tố tụng hành chính là bắt buộc (trừ một số loại việc) cũng sẽ làm giảm bớt số lượng các vụ kiện hành chính tại tòa án Giải quyết các tranh chấp hành chính bằng con đường khiếu nại hành chính cũng có những ưu điểm vốn có và nếu giải quyết được thành công bằng con đường này sẽ tiết kiệm được nhiều chi phí và thời gian so với giải quyết bằng con đường xét xử hành chính

Tuy nhiên, Luật tố tụng hành chính 2010 đã hủy bỏ quy định về giai đoạn tiền tố tụng hành chính nói trên Theo đó, công dân không phải thực hiện thủ tục khiếu nại trước khi khởi kiện, nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân và giúp đơn giản hóa thủ tục hành chính

1.2 XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH

1.2.1 Khái niệm

Khi bàn đến xét xử sơ thẩm VAHC, trước tiên chúng ta cần phải hiểu rõ về khái niệm “ xét xử”? Có một số quan điểm khác nhau về khái niệm xét xử

Có quan niệm cho rằng : “ Xét xử là hoạt động đặc trưng, là chức năng,

nhiệm vụ của các Tòa án Các Tòa án là những cơ quan duy nhất của một nước được đảm nhiệm chức năng xét xử, mọi bản án do các tòa án tuyên đều phải qua xét xử Không một ai có thể bị buộc tội mà không qua xét xử của các tòa án và kết quả xét xử phải được công bố bằng bản án” [ 3, Tr 576]

Quan niệm khác cho rằng : “ Xét xử là hoạt động của Tòa án tại phiên tòa để

xem xét các chứng cứ và căn cứ vào pháp luật, xử lý vụ án bằng việc ra bản án và các quyết định của Tòa án” [4, Tr 360] Theo quan niệm này, xét xử chỉ là những

hoạt động tại phiên tòa của Tòa án

Chúng ta có thể hiểu khái quát nhất về xét xử không chỉ là việc kiểm tra lại

các tài liệu, chứng cứ thu thập trong giai đoạn điều tra, truy tố và tuyên án Mà xét

xử là một hoạt động đặc biệt mang tính quyền lực nhà nước do Tòa án thực hiện, nhằm giải quyết những vụ án thuộc nhiều lĩnh vực như hình sự, dân sự, kinh tế, hành chính…

Một vấn đề khác liên quan cần phải lý giải đó là “ sơ thẩm ” là gì ? Về mặt ngôn ngữ học, hiện nay có nhiều cách hiểu về vấn đề này Cụ thể :

Theo Từ điển Tiếng Việt thì : “ Sơ thẩm được hiểu là xét xử một vụ án với tư cách

là Tòa án ở cấp xử thấp nhất”

Theo Từ điển Luật học thì : “ Sơ thẩm được hiểu là lần đầu tiên đưa một vụ án ra

xét xử tại Tòa án có thẩm quyền”

Từ điển giải thích thuật ngữ pháp lý thông dụng thì quy định : “ Sơ thẩm là xét xử

một vụ án mà bị cáo, người bị hại, đương sự có quyền kháng cáo và Viện kiểm sát

có quyền kháng nghị để yêu cầu Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại”

Có thể thấy, với cách hiểu của Từ điển giải thích thuật ngữ pháp lý thông dụng chúng ta có được cái nhìn toàn diện nhất về sơ thẩm

Từ quan niệm về xét xử và sơ thẩm, có thể tiếp cận khái niệm xét xử sơ thẩm

vụ án hành chính từ nhiều phương diện khác nhau, và được hiểu theo nhiều quan niệm khác nhau :

Có ý kiến cho rằng, xét xử sơ thẩm VAHC là xem xét và phán quyết tính đúng đắn, tính hợp pháp đối với QĐHC, HVHC bị khiếu kiện đúng hay sai về nội dung và hình thức

Ý kiến khác cho rằng xét xử sơ thẩm VAHC là một chuỗi hoạt động tổng hợp, gắn liền các hoạt động của thẩm phán với các cơ quan hành chính có QĐHC

cá biệt hoặc người thi hành công vụ có HVHC bị khiếu kiện Cuối cùng là kết quả chấp nhận hay bác yêu cầu khởi kiện của công dân, và đưa ra phán quyết về QĐHC, HVHC đó đúng hay sai

Nhiều ý kiến cho rằng, có thể hiểu xét xử sơ thẩm là một trong các giai đoạn

tố tụng của vụ án, một trong các hai cấp xét xử của Tòa án nhân dân, theo đó Tòa

án nhân dân tiến hành mở phiên tòa để xét xử vụ án và ra bản án, quyết định sơ

thẩm Bản án, quyết định sơ thẩm có thể bị kháng cáo, kháng nghị để đưa lên cấp xét xử cao hơn là cấp phúc thẩm

Như chúng ta đã biết, hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC nói riêng và hoạt động xét xử VAHC nói chung là trọng tâm của hoạt động tố tụng hành chính

Theo đó, xét xử sơ thẩm VAHC là một chế định của pháp luật tố tụng hành chính, bao gồm các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ tố tụng giữa tòa án với viện kiểm sát; giữa tòa án, viện kiểm sát với những người tham gia tố tụng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm VAHC Với tư cách là một giai đoạn trong quá trình tiến hành tố tụng, xét xử sơ thẩm VAHC là một giai đoạn trung tâm của quá trình

tố tụng hành chính

Xét xử sơ thẩm VAHC là giai đoạn tiếp theo sau khi tòa đã thụ lí đơn khởi kiện của cá nhân, tổ chức( đương sự) đối với QĐHC, HVHC của cơ quan nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước và quyết định kỉ luật buộc thôi việc của thủ trưởng các cơ quan nhà nước đối với cán bộ, công chức giữ chức vụ từ vụ trưởng trở xuống, khi các đương sự cho rằng QĐHC, HVHC đó xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ Hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC chỉ được tiến hành khi vụ án không thuộc trường hợp

bị tạm hoãn, đình chỉ, tạm đình chỉ Như vậy, mọi hành vi tố tụng khác như khởi kiện, xem xét đơn khởi kiện, thụ lí vụ án, điều tra, chứng minh, thu thập chứng cứ…đều phục vụ cho hoạt động xét xử sơ thẩm Do đó, quyền và nghĩa vụ tố tụng của người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng được thực hiện công khai, đầy

đủ nhất ở phiên tòa sơ thẩm Mục đích của phiên tòa sơ thẩm là xem xét tính hợp pháp hay không hợp pháp của QĐHC, HVHC và xác định có hay không thiệt hại

về vật chất do QĐHC, HVHC đó gây ra đối với cá nhân, tổ chức Bên cạnh đó, thông qua hoạt động xét xử, hội đồng xét xử sơ thẩm còn xem xét yêu cầu của người khởi kiện, chấp nhận hay không chấp nhận yêu cầu của họ Tòa án sẽ căn cứ vào thực tế vụ án và dựa vào cơ sở pháp lý là các văn bản pháp luật để ra phán quyết bằng bản án nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, cơ quan,

tổ chức Trong quá trình xét xử sơ thẩm, mọi chứng cứ và tài liệu mà các đương

sự cung cấp hoặc tòa án thông qua điều tra, xác minh được xem xét một cách công khai tại tòa Các bên được bình đẳng tranh luận với nhau do trước đó họ không có điều kiện thực hiện nhằm làm sáng tỏ bản chất vụ án để rút ra kết luận làm cơ sở cho quyết định của vụ án Bản án hành chính sơ thẩm là kết quả của hoạt động xét

xử sơ thẩm vụ án hành chính Bởi vậy, xét xử sơ thẩm được xác định là khâu kết thúc của quá trình tố tụng từ giai đoạn khởi kiện thụ lý đơn khởi kiện, quyết định đưa vụ án ra xét xử

Như vậy, qua sự phân tích trên, chúng ta có thể rút ra định nghĩa về xét xử sơ thẩm VAHC như sau :

Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là việc tòa án đưa vụ án thuộc thẩm quyền

ra xét xử công khai tại phiên tòa khi có đử căn cứ do pháp luật tố tụng quy định Mục đích của xét xử sơ thẩm là xác định rõ bản chất vụ án trên cơ sở các chứng cứ

để từ đó ra bản án, quyết định đúng pháp luật nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức [ 1, Tr 256]

1.2.2 Đặc điểm

Xét xử sơ thẩm VAHC là một cấp xét xử hành chính, nên nó mang những

nét khác biệt so với xét xử sơ thẩm các lĩnh vực khác ( hình sự, dân sự, kinh

hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước ban hành những QĐHC, thực hiện những HVHC nhằm giải quyết các vấn đề thuộc thẩm quyền của mình Đó là những QĐHC, HVHC được quy định tại Điều 11 Pháp lệnh ( đã được sửa đổi, bổ sung năm 2006)

Tuy nhiên, hiện nay Luật Tố tụng hành chính đã mở rộng phạm vi đối tượng xét xử vụ án hành chính thông qua quy định về thẩm quyền sơ thẩm VAHC của tòa

án tại Điều 28 Điều này nhằm mở rộng thêm quyền khởi kiện cho các cá nhân, tổ chức hơn nữa

Theo đó, thẩm quyền xét xử sơ thẩm của Tòa án được mở rộng hơn theo phương pháp loại trừ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho cá nhân, cơ quan, tổ chức trong việc xác định quyền khởi kiện VAHC, bảo đảm sự công bằng cho người dân

và đáp ứng được yêu cầu của công cuộc cải cách tư pháp, hội nhập kinh tế quốc tế của nước ta Nhìn chung, quy định về thẩm quyền xét xử sơ thẩm VAHC được sửa đổi, bổ sung trên cơ sở kế thừa và phát triển quy định trong Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các VAHC Thẩm quyền này bao gồm việc xét xử các khiếu kiện sau : QĐHC, HVHC trừ các QĐHC, HVHC thuộc phạm vi bí mật nhà nước trong các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, ngoại giao theo danh mục do Chính phủ quy định và các QĐHC, HVHC mang tính nội bộ của cơ quan, tổ chức; danh sách cử tri bầu cử đại biểu Quốc hội, danh sách cử tri bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân; quyết định

kỷ luật buộc thôi việc công chức giữ chức vụ từ Tổng Cục trưởng và tương đương trở xuống; quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lí vụ việc cạnh tranh Mặc dù có sự thay đổi như thế, nhưng thẩm quyền xét xử sơ thẩm VAHC vẫn

là xét xử các tranh chấp hành chính Việc sửa đổi như trên, đã góp phần hạn chế được những khó khăn khi áp dụng các quy định của Pháp lệnh trong xét xử sơ thẩm VAHC Thế nhưng, sự thay đổi này vẫn còn một số tồn tại cần được bàn bạc lại Việc Luật TTHC trao cho Chính phủ quyền quy định danh mục các QĐHC, HVHC thuộc phạm vi bí mật nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, ngoại giao không thuộc thẩm quyền xét xử sơ thẩm VAHC là không hợp lí Vì điều đó sẽ

tạo khả năng cho Chính phủ - cơ quan thực thi quyền hành pháp hạn chế thẩm quyền xét xử sơ thẩm của Tòa án – cơ quan thực thi quyền tư pháp Luật TTHC nên bổ sung thêm quy định về những QĐHC, HVHC không thuộc thẩm quyền xét

xử sơ thẩm của Tòa án Hơn nữa, việc liệt kê các loại đối tượng khiếu kiện hành chính thuộc thẩm quyền xét xử sơ thẩm như trên không những làm giảm tính thống nhất giữa các loại đối tượng này mà còn làm phức tạp thêm một cách không cần thiết các quy định của pháp luật về tố tụng hành chính

Thứ hai : Hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được tiến hành theo

trình tự, thủ tục chặt chẽ do luật tố tụng hành chính quy định

Một trong những đặc điểm cơ bản của nhà nước là hoạt động theo trật tự pháp lý, nghĩa là pháp luật quy định thẩm quyền của cơ quan nhà nước, cán bộ

công chức nhà nước Trình tự đó còn được gọi là thủ tục thực hiện thẩm quyền “

Thủ tục là toàn bộ quy tắc và thể thức cần phải tuân theo để hành động về mặt pháp lý trước, trong khi tiến hành một việc cần giải quyết và cho tới khi kết thúc, cũng như để hoàn thành những văn bản thực hiện bắt buộc” [ 4,Tr 181] Với cách

hiểu như trên, bất kỳ hoạt động của cơ quan nhà nước nào cũng diễn ra theo một trình tự nối tiếp nhau, trình tự đó được quy định trong hệ thống quy phạm về thủ tục Qua đó, có thể hiểu thủ tục tố tụng hành chính là một loại thủ tục pháp lý được quy định trong luật tố tụng hành chính Đó chính là tổng thể các quy phạm pháp luật tố tụng hành chính được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành quy định về trình tự, trật tự thực hiện thẩm quyền của tòa hành chính nhằm giải quyết VAHC, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức

Xuất phát từ đặc thù của xét xử hành chính - là xét xử các tranh chấp hành

chính giữa chủ thể quản lí hành chính nhà nước (cá nhân, tổ chức được sử dụng quyền hành pháp) và đối tượng quản lí hành chính nhà nước (cá nhân, tổ chức phải phục tùng quyền hành pháp) phát sinh do việc ban hành QĐHC hay thực hiện HVHC nên việc giải quyết các tranh chấp này phải được thực hiện theo một trình

tự đặc biệt Đó là thủ tục tố tụng hành chính - trình tự xét xử các VAHC tại Toà án Xét về phương diện lí luận, thủ tục tố tụng hành chính là một dạng cụ thể của thủ

tục tư pháp, cho nên thủ tục tố tụng hành chính cũng được xác lập trên cơ sở những nguyên tắc chung của của thủ tục tư pháp như : Nguyên tắc thẩm phán và hội thẩm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật khi xét xử; Nguyên tắc khi xét xử hội thẩm nhân dân ngang quyền với thẩm phán; Nguyên tắc xét xử công khai; Các đương sự bình đẳng trong tố tụng hành chính; Các đương sự được quyền tự mình hoặc nhờ người khác bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho mình…Tuy nhiên, bên cạnh đó xét xử sơ thẩm VAHC phải được tiến hành theo trình tự thủ tục chặt chẽ

do luật tố tụng hành chính quy định, bao gồm các giai đoạn như sau :

Giai đoạn thụ lí VAHC là giai đoạn mở đầu cho toàn bộ quá trình giải quyết VAHC tại Toà án

Giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm VAHC được tính từ khi thụ lí VAHC cho

đến khi Toà án ra một trong các quyết định: Đưa vụ án ra xét xử; Tạm đình chỉ việc giải quyết vụ án; hoặc đình chỉ việc giải quyết vụ án

Giai đoạn xét xử sơ thẩm VAHC được tính từ khi có quyết định đưa vụ án ra

xét xử cho đến khi Toà án thực hiện xong các thủ tục sau phiên toà sơ thẩm Trong giai đoạn này, Toà án phải tiến hành các công việc: Chuẩn bị mở phiên toà sơ thẩm; Tiến hành phiên toà sơ thẩm; Thực hiện thủ tục sau phiên toà sơ thẩm

Thứ ba : Hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hành chính của Tòa hành chính

được thể hiện thông qua việc áp dụng pháp luật để xét xử các khiếu kiện đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính của chủ thể quản lý hành chính nhà nước Tòa án là cơ quan xét xử các tranh chấp trong lĩnh vực hành chính Thông qua việc được trao thẩm quyền xét xử đó, Tòa án sử dụng quyền tư pháp của mình để xem xét tính hợp pháp hay không hợp pháp của các QĐHC, HVHC bị khiếu kiện Việc xem xét tính hợp pháp hay không hợp pháp nói trên không phải là việc xem xét theo cảm tính hay không có cơ sở Mà nó luôn phải tuân theo những nguyên tắc, quy định chặt chẽ của pháp luật Tòa án phải căn cứ vào các quy định liên quan trong văn bản pháp luật chính điều chỉnh về vấn đề này như Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính 1996; Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án được sửa đổi, bổ sung năm 1998; Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính được sửa đổi, bổ

sung năm 2006; hay các văn bản pháp luật liên quan như Nghị quyết số 04/2006 của Hội đồng Thẩm phán; Luật Khiếu nại, tố cáo 2005, Luật Đất đai 2003 và sắp tới là Luật tố tụng hành chính Trên cơ sở đó, Tòa án lựa chọn áp dụng những quy định pháp luật trực tiếp điều chỉnh đến việc xét xử các khiếu kiện đối với QĐHC, HVHC của chủ thể quản lý hành chính nhà nước Điều này nhằm đảm bảo cho hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC có thể bảo đảm cao nhất quyền và lợi ích hợp pháp của người khởi kiện Đồng thời, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào Nhà nước và pháp luật; nâng cao chất lượng hoạt động quản lý hành chính nhà nước của chủ thể quản lý hành chính nhà nước

Thứ tƣ : Kết quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là ra phán quyết về tính

hợp pháp của các quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khởi kiện, được thể hiện trong bản án hành chính

Kết quả xét xử sơ thẩm VAHC sẽ được ghi nhận trong bản án hành chính Bản án hành chính là kết quả của quá trình giải quyết VAHC tại phiên tòa ở các cấp xét xử Tòa hành chính ra bản án để xác định quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khởi kiện có trái pháp luật hay không? Có gây xâm hại trực tiếp đến quyền và lợi ích của cá nhân, tổ chức cụ thể nào không? Xác định thiệt hại do QĐHC, HVHC đó gây ra trong thực tế là bao nhiêu? Và xác định mức bồi thường thiệt hại mà cơ quan công quyền phải gánh chịu trước cá nhân, tổ chức đó? Thông qua bản án hành chính, Tòa hành chính sẽ đưa ra những phán quyết cụ thể về những tranh chấp xảy ra giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý hành chính nhà nước xảy ra trong quá trình quản lý hành chính nhà

nước Các đối tượng có liên quan có nghĩa vụ thi hành

Bản án hành chính là một yếu tố quan trọng có ý nghĩa trong hoạt động xét

xử VAHC, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đối tượng quản lý hành chính nhà nước Tiến sĩ Nguyễn Thanh Bình đã có nhận xét như sau về bản án

hành chính : “ Bản án hành chính vừa là hình thức ghi nhận diễn biễn vụ án, ghi

nhận sự đánh giá tính có căn cứ pháp lý của quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật cán bộ, công chức bị khiếu kiện; vừa ghi nhận kết quả

hoạt động tố tụng của tòa án trong quá trình xem xét và giải quyết vụ án hành chính”[18,Tr43]

Phán quyết của tòa án trong bản án là trí tuệ, sức lực của cả một tập thể được giao trọng trách thay mặt Nhà nước giải quyết vụ án Phán quyết của tòa án là sự đánh giá, phân tích một cách toàn diện tính đúng, sai của QĐHC, HVHC bị khởi kiện Thông qua đó, người khởi kiện cũng như người bị kiện nắm bắt được quyết định của tòa án về những vấn đề liên quan đến quyền và nghĩa vụ của mình

Thứ năm : Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là loại hoạt động nhà nước đặc

biệt do tòa án thực hiện

Khác với xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự, dân sự hay kinh tế…thì xét xử sơ thẩm VAHC, các đương sự bao gồm có một bên là chủ thể quản lý hành chính nhà nước và một bên là đối tượng quản lý nhà nước Nói xét xử sơ thẩm VAHC là hoạt động nhà nước đặc biệt bởi vì người bị kiện trong trường hợp này là một chủ thể rất đặc biệt Đó là các tổ chức, cá nhân mang quyền lực nhà nước trong quá trình tác động tới đối tượng quản lý của mình Quản lý hành chính nhà nước là một hình thức hoạt động của Nhà nước được thực hiện trước hết và chủ yếu bởi các cơ quan hành chính nhà nước, có nội dung bảo đảm sự chấp hành luật, pháp lệnh, nghị quyết của các cơ quan quyền lực nhà nước, nhằm tổ chức và chỉ đạo một cách trực tiếp và thường xuyên công cuộc xây dựng kinh tế, văn hóa – xã hội và hành chính – chính trị Đó là hoạt động chấp hành – điều hành của nhà nước Hoạt động chấp hành và điều hành là hoạt động chính, cơ bản của quản lý hành chính nhà nước, được đặt dưới sự giám sát của cơ quan quyền lực nhà nước Trong đó, chủ thể quản

lý hành chính nhà nước trong hoạt động của mình có quyền nhân danh nhà nước ban hành ra các văn bản pháp luật để đặt ra các quy phạm pháp luật hay mệnh lệnh

cụ thể bắt buộc các đối tượng quản lý có liên quan thực hiện Mối quan hệ giữa chủ thể quản lý nhà nước và đối tượng quản lý nhà nước là mối quan hệ “ quyền lực – phục tùng” Việc xét xử sơ thẩm VAHC là xét xử tranh chấp giữa hai đối tượng này, cụ thể là xét xử đối với việc đối tượng quản lý hành chính nhà nước kiện chủ thể quản lý hành chính nhà nước Đối tượng bị đưa ra xét xử ở đây chính là những

QĐHC, HVHC mà chủ thể đặc biệt này đã ban hành hay thực hiện trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước của mình Nói cách khác, đây chính là một hoạt động nhà nước đặc biệt, trong đó Tòa án là cơ quan đánh giá hoạt động quản lý hành chính nhà nước nói trên

Thứ sáu : Mục đích của hoạt động xét xử hành chính của Tòa hành chính là

bảo vệ lợi ích của cá nhân, tổ chức khi có tranh chấp với cơ quan công quyền Chính vì mối quan hệ bất bình đẳng giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước

và đối tượng quản lý hành chính nhà nước nên khi tranh chấp xảy ra thì phần lớn đối tượng quản lý hành chính nhà nước sẽ nắm thế yếu hơn Khi Tòa án được giao thẩm quyền xét xử những tranh chấp này thì các cá nhân, tổ chức này được Tòa án xem xét, xét xử một cách công khai và minh bạch Tòa án sẽ sử dụng quyền tư pháp của mình, trên cơ sở áp dụng các quy định pháp luật để làm căn cứ giải quyết xem ai đúng ai sai Các cá nhân, tổ chức sẽ không phải chịu nhiều áp lực với việc chờ đợi các cơ quan công quyền xem xét lại những QĐHC đã ban hành hay những HVHC đã thực hiện có đúng hay không? Bởi vì các cơ quan công quyền thường cho rằng họ đã ban hành đúng, thực hiện đúng pháp luật Nếu thừa nhận cái sai thì

sẽ gây ảnh hưởng phần nào đến uy tín cũng như chất lượng quản lý hành chính nhà nước của các cơ quan công quyền Do đó, việc pháp luật quy định tòa án có thẩm quyền xét xử VAHC chính là nhằm mục đích bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức trong trường hợp tranh chấp với chủ thể quản lý hành chính nhà nước

1.3 NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH

1.3.1 Khái niệm hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Hiệu quả của các quy phạm pháp luật phụ thuộc vào những điều kiện khách quan và chủ quan liên qua đến bản thân pháp luật, hoạt động áp dụng pháp luật Bất kỳ một quy phạm pháp luật nào cũng đều xuất hiện trên cơ sở và trong đời sống xã hội, ý thức pháp luật Khi được ban hành các quy phạm pháp luật tác động đến các quan hệ xã hội Tính chất của mối liên hệ qua lại giữa quy phạm pháp luật

và các mặt khác nhau của đời sống xã hội cho phép xác định hiệu quả của nó đến

xã hội Mỗi một quy phạm pháp luật nói chung đều có thể tác động đến xã hội và mang lại những kết quả nhất định Như chúng ta đã biết pháp luật được quy định bởi các quan hệ xã hội và quay trở lại tác động, điều chỉnh các quan hệ xã hội, cho nên khả năng tác động vào quan hệ đó của pháp luật được coi là kết quả của pháp luật

Cần thấy được rằng, hiệu quả là tính chất nội tại của bất kỳ một hiện tượng nào kể cả pháp luật Do đó, tính chất nội tại đó không thể được hiểu ngoài phạm vi của nó, vì thế để tìm hiểu về hiệu quả pháp luật thì trước hết phải tìm hiểu ngay trong bản thân pháp luật Hiệu quả của pháp luật là mức độ đạt được các mục đích

mà các nhà làm luật đặt ra khi xây dựng các quy phạm pháp luật Mức độ đạt được các mục đích được nhận biết qua các tiêu chí, yếu tố đánh giá hiệu quả của một quy phạm pháp luật nói chung

Như đã phân tích ở trên, hiệu quả là mức độ đạt được mục đích mà các nhà làm luật đặt ra khi xây dựng các quy phạm pháp luật Những mục đích đó là tiêu chí cơ bản để đánh giá hiệu quả của quy phạm pháp luật Giống như vậy, để tiến hành xét xử sơ thẩm VAHC thì phải ban hành các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ xã hội phát sinh giữa tòa án với viện kiểm sát, và giữa những

cơ quan này với người tham gia tố tụng Yêu cầu của văn bản pháp luật đó chính là yêu cầu hiệu quả xét xử sơ thẩm VAHC Những tiêu chí đánh giá không giống nhau, không chung nhất ở tất cả các thời kỳ mà ở từng thời kỳ, thời điểm khác nhau

Chính vì vậy, khái niệm hiệu quả xét xử sơ thẩm VAHC được hiểu là những kết quả có lợi có được khi tiến hành xét xử sơ thẩm VAHC mà Nhà nước ta đặt ra khi ban hành các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ xã hội xuất hiện xung quanh hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC Theo đó, hiệu quả xét xử sơ thẩm VAHC có thể được xem xét dưới hai góc độ, đó là hiệu quả xét xử sơ thẩm VAHC

mà nhà nước ta hướng tới và hiệu quả xét xử sơ thẩm VAHC đạt được trên thực tế

so với mục đích đã đạt ra

1.3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động xét xử sơ thẩm vụ

án hành chính

Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC cũng chính là những tiêu chí để đánh giá về vấn đề này

Yếu tố đầu tiên : Tình hình kinh tế - xã hội

Tình hình kinh tế - xã hội là yếu tố thể hiện chính xác và khách quan nhất về trình độ phát triển của một quốc gia Một quốc gia phát triển về kinh tế và xã hội thì mới có thể có điều kiện tốt để xây dựng được hệ thống pháp luật chặt chẽ, ổn định, tạo cơ sở pháp vững chắc để điều chỉnh các lĩnh vực khác nhau, cụ thể là lĩnh vực tố tụng hành chính Đồng thời có điều kiện tốt để xây dựng cơ sở vật chất phục

vụ cho hoạt động xét xử, nâng cao chất lượng hoạt động của cơ quan xét xử cũng như các cơ quan nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước

Yếu tố thứ hai : Hệ thống pháp luật nói chung và hệ thống pháp luật tố tụng

hành chính nói riêng

Việt Nam chúng ta được biết đến là một nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Mà nhà nước pháp quyền gắn liền với pháp luật và được hợp pháp hoá bởi pháp luật Pháp luật là nền tảng của nhà nước pháp quyền Tuy nhiên, vấn đề ở chỗ

là hệ thống pháp luật làm nền tảng cho nhà nước pháp quyền phải như thế nào? Đương nhiên, một hệ thống pháp luật với những quy định hạn chế quyền tự do dân chủ của nhân dân, cản trở sự tiến bộ xã hội, công lý không được bảo đảm, chưa kể đến việc thủ tiêu các quyền tự do, dân chủ của nhân dân, thì không thể trở thành nền tảng của nhà nước pháp quyền

Hệ thống pháp luật là một yếu tố hết sức quan trọng và có ý nghĩa khi đánh giá hiệu quả của bất kỳ hoạt động nào của một quốc gia Bởi vậy, muốn đánh giá được hiệu quả hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC thì chúng ta cần thiết phải dựa vào yếu tố này Tuy nhiên, hệ thống pháp luật nói chung là một tổng thể nhiều hệ thống pháp luật điều chỉnh từng vấn đề, lĩnh vực cụ thể khác nhau Xét xử sơ thẩm

vụ án hành chính là vấn đề thuộc về pháp luật tố tụng hành chính, do vậy yếu tố

trực tiếp ảnh hưởng chính là hệ thống pháp luật tố tụng hành chính Tuy rằng, tuổi đời của pháp luật tố tụng hành chính còn khá non trẻ song đã phần nào đóng góp được khá nhiều ưu điểm Nhưng, hệ thống pháp luật tố tụng hành chính cần được chuyển mình nhanh, mạnh hơn nữa với việc sửa đổi, bổ sung, xây dựng mới các quy định liên quan ngày càng hoàn thiện

Yếu tố thứ ba : Cơ cấu tổ chức hoạt động của Tòa án

Tòa án được biết đến là cơ quan có thẩm quyền xét xử những tranh chấp giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý hành chính nhà nước Tòa án là “ người cầm cân nảy mực ”, là nơi công lý được thực thi công bằng nhất Trong bộ máy nhà nước ta, Toà án nhân dân có vị trí vô cùng quan trọng Điều 127

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 quy định: "Toà án

nhân dân tối cao, các Toà án nhân dân địa phương, các Toà án quân sự và các Toà án khác do luật định là những cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam” Điều 72 Hiến pháp năm 1992 cũng khẳng định: “ Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của toà án đã có hiệu lực pháp luật” Đây là cơ sở pháp lý để xác định vị trí quan trọng của Toà án

nhân dân trong hệ thống các cơ quan tư pháp Vị trí này xuất phát từ “tính hệ thống

và tính chỉnh thể của hệ thống tư pháp bản thân chúng đã cho thấy rõ vai trò trung

đoạn lịch sử của Nhà nước ta, Toà án nhân dân đã trải qua những cuộc cải cách và đổi mới về tổ chức cũng như phương thức hoạt động để đáp ứng nhiệm vụ ngày càng nặng nề của nền tư pháp, nhất là trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Kết quả phát triển và lớn mạnh của Toà án nhân dân ngày nay thể hiện đậm nét sự vận dụng đường lối lãnh đạo của Đảng đối với tổ chức và hoạt động của Toà án nhân dân

Do vậy, hoạt động xét xử VAHC của Tòa án có hiệu quả hay không phụ thuộc vào việc cơ cấu tổ chức hoạt động của Tòa án như thế nào?

Yếu tố thứ tƣ : Tổ chức hoạt động và hiệu quả hoạt động của chủ thể quản

lý hành chính nhà nước

Chủ thể quản lý hành chính nhà nước là các cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước và người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước Đây là chủ thể đặc biệt và quan trọng nắm quyền hành lớn trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước Những chủ thể này khi tham gia vào các quan hệ quản lý hành chính có quyền sử dụng quyền lực nhà nước để chỉ đạo các đối tượng quản lý thuộc quyền nhằm thực hiện nhiệm vụ của các bên tham gia quan hệ quản lý hành chính nhà nước Tổ chức hoạt động của chủ thể này phải được chú trọng, xem xét để đưa ra những phương hướng hợp lý cho việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ của mình Mặt khác, hiệu quả hoạt động của chủ thể này trực tiếp nói lên việc tổ chức, hoạt động như thế đã tốt chưa? Những điểm nào cần phải thay đổi? Nếu như tổ chức hoạt động hiệu quả hoạt động của chủ thể quản lý hành chính nhà nước tốt thì việc xét xử VAHC nói chung và xét xử

sơ thẩm VAHC nói riêng sẽ đơn giản hơn, đạt kết quả cao hơn Nếu như tổ chứ chức hoạt động hiệu quả hoạt động của chủ thể quản lý hành chính nhà nước tốt thì việc xét xử VAHC nói chung và xét xử sơ thẩm VAHC nói riêng sẽ gặp nhiều khó khăn, vướng mắc dẫn đến hiệu quả xét xử thường không cao

Yếu tố thứ năm : Ý thức pháp luật của người dân

Ý thức pháp luật của người dân là việc người dân hiểu và chấp hành các quy định của pháp luật như thế nào Ý thức pháp luật của người dân là một yếu tố đóng vai trò khá quan trong trong việc đánh giá nhiều vấn đề của nước ta, trong đó có vấn đề hiệu quả xét xử sơ thẩm VAHC Nó không những thể hiện bộ mặt của hoạt động quản lý hành chính nhà nước mà còn thể hiện bộ mặt của hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC Ý thức pháp luật của người dân thấp thì họ sẽ khó có thể nhận thức đúng đắn về các quy định pháp luật liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của chính bản thân họ.Từ đó, sẽ dẫn đến việc người dân mơ hồ, hoang mang trong hành trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi có tranh chấp với chủ thể quản lý nhà nước Bởi thế, khi tòa án xét xử VAHC đương nhiên sẽ gặp vướng mắc vì việc thực hiện sai, không đúng những quy định của pháp luật tố tụng hành chính Nếu ý thức pháp luật của người dân cao, thì sẽ hạn chế tối đa việc thực hiện

sai các quy định của pháp luật tố tụng hành chính, điều này giúp cho Tòa án tiến hành xét xử nhanh gọn, hiệu quả hơn rất nhiều

Kết luận chương 1

Xét xử sơ thẩm VAHC là phương tiện giúp cho việc giải quyết tranh chấp giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý hành chính nhà nước Do vậy, pháp luật quy định xét xử sơ thẩm VAHC chỉ được tiến hành khi có đầy đủ căn cứ do pháp luật tố tụng hành chính quy định Điều này thể hiện việc Nhà nước bảo đảm thực hiện những quyền cơ bản của công dân đã được ghi nhận trong Hiến pháp, và là công cụ pháp lý để công dân, cơ quan, tổ chức bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi bị xâm hại và đấu tranh chống các hành vi trái pháp luật Đây cũng là phương thức để nhân dân tham gia vào quản lý nhà nước, quản lý xã hội, phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa Bên cạnh đó, xuất phát từ những đặc điểm về hình thức, chủ thể, nội dung, cơ sở của việc xét xử sơ thẩm VAHC; Nhà nước ta thông qua các quy định pháp luật nhằm bảo vệ đồng thời các đối tượng liên quan khi việc xét xử sơ thẩm được thực hiện, gồm chủ thể và đối tượng quản lý hành chính nhà nước Như vậy, vừa đảm bảo được tính công bằng, minh bạch của Nhà nước đối với mọi công dân, cơ quan, tổ chức thuộc sự quản lý của mình; vừa giúp siết chặt hơn ý thức tuân thủ, thực hiện theo đúng pháp luật đối với cả hai bên, qua đó nhằm củng cố sự phát triển, ổn định và có hiệu quả trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước

CHƯƠNG II : THỰC TIỄN PHÁP LUẬT VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM

VỤ ÁN HÀNH CHÍNH

Xét xử sơ thẩm VAHC là một hoạt động trọng và có ý nghĩa trong tố tụng

hành chính Xét xử sơ thẩm VAHC là hoạt động của cơ quan xét xử có thẩm quyền

mà cụ thể là Tòa hành chính với mục đích bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đối tượng quản lý hành chính nhà nước thông qua việc giải quyết tranh chấp giữa

họ với chủ thể quản lý hành chính nhà nước Nội dung xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được xét xử trên nhiều phương diện khác nhau và được điều chỉnh bởi các văn bản quy phạm pháp luật Trong phạm vi chương này, tác giả tập trung nghiên cứu, phân tích, đánh giá quy định pháp luật hiện hành về xét xử sơ thẩm VAHC

2.1 Khái quát sự ra đời và phát triển của các quy định pháp luật tố

tụng hành chính Việt Nam về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

2.1.1 Giai đoạn trước khi ban hành Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ

án hành chính năm 1996

Kể từ khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, nhà nước Việt Nam duy trì cơ chế giải quyết khiếu nại của công dân bằng thủ tục hành chính và bởi chính các cơ quan nhà nước thuộc Bộ máy hành chính Sự phản kháng của người dân đối với các QĐHC, HVHC của các cơ quan công quyền là biểu hiện của việc sử dụng quyền khiếu nại – một trong nhiều quyền cơ bản của công dân được ghi nhận tại Hiến pháp năm 1992 Phương thức duy nhất mà người dân có thể sử dụng để bảo

vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình tránh khỏi sự xâm hại bởi các QĐHC, HVHC là khiếu nại tới các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã ban hành QĐHC hoặc đã thực hiện HVHC, để rồi nếu không thỏa mãn thì có thể tiếp tục khiếu nại đến cấp cao hơn Mô hình cơ bản để giải quyết khiếu nại lúc này là các cơ quan hành chính bên cạnh hoạt động chủ yếu là quản lý hành chính nhà nước kiêm luôn

cả hoạt động phán quyết tính đúng sai ( hoạt động tài phán hành chính ) của các QĐHC, HVHC bị khiếu nại Tuy nhiên sự tồn tại lâu dài của cơ chế giải quyết khiếu nại bằng con đường hành chính với mô hình thẩm quyền giải quyết lại cũng

thuộc về các cơ quan hành chính đã bộc lộ những khuyết tật lớn trước sự đổi thay của đất nước, trước chủ trương cải cách hành chính và cải cách tư pháp mà Đảng cộng sản Việt Nam đã đề ra Cụ thể như: việc giải quyết thiếu khách quan, không công khai, chưa dân chủ, không đảm bảo sự công bằng, và đặc biệt là người dân Việt Nam khó có thể bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi họ luôn

ở thế bị động và nhỏ bé trước quyền lực khổng lồ của hệ thống các cơ quan thuộc

bộ máy hành chính Việt Nam Cơ chế giải quyết tranh chấp hành chính giữa cá nhân, tổ chức với cơ quan công quyền là cơ chế Bộ trưởng – quan tòa đã khiến cho công dân Việt Nam e dè và ngại ngùng mỗi khi muốn vùng lên phản kháng Bởi vậy, việc đổi mới phương thức thức hiện quyền khiếu nại của công dân, việc đổi mới cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính cũng như đổi mới mô hình giải quyết tranh chấp hành chính giữa Nhà nước và cá nhân tổ chức đã trở thành một nhu cầu tất yếu ở Việt Nam vào những năm 1990 -1995 Vì thế , tài phán hành chính cần phải ra đời để thay thế cơ chế Bộ trưởng – quan tòa trước đây, khắc phục lối giải quyết tranh chấp hành chính chính áp đặt đơn phương theo thể thức hành chính Nhưng tài phán hành chính sẽ tồn tại theo mô hình nào và trình tự thủ tục ra sao lại

là câu hỏi lớn mà Nhà nước Việt Nam cần giải quyết vào đầu những năm 90

2.1.2 Giai đoạn từ khi ban hành Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án

hành chính năm 1996 đến khi Luật tố tụng hành chính 2010 đƣợc thông qua

Theo qui định tại Điều 127 Hiến pháp năm 1992 và Điều 1 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, qui định: Tòa án nhân dân tối cao, tòa án nhân dân địa phương, tòa án quân sự và các tòa án khác là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Như vậy, ở nước Việt Nam chỉ có Tòa án mới có thẩm quyền xét

xử và xét xử là chức năng của Tòa án Theo qui định tại Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính thì Tòa chính là một trong các tòa chuyên trách thuộc hệ thống tòa án nhân dân, do đó, tòa hành chính cũng

có chức năng xét xử như các tòa khác Song hoạt động xét xử các khiếu kiện hành chính của Tòa hành chính có những nét đặc trưng so với việc giải quyết khiếu nại của các cơ quan hành chính nhà nước như: hoạt động xét xử hành chính phải tuân

theo trình tự chặt chẽ; Phán quyết có hiệu lực của tòa hành chính có tính bắt buộc

phải chấp hành đối với cả chủ thể quản lý hành chính và đối tượng quản lý hành

chính nhà nước Chỉ có Tòa án cấp trên mới có quyền xem xét lại bản án, quyết

định có hiệu lực của tòa án cấp dưới theo trình tự giám đốc thẩm hoặc tái thẩm

Nhìn từ góc độ pháp lý, xét xử hành chính là hoạt động phán quyết đối với các

QĐHC, HVHC của các cơ quan công quyền bị khiếu kiện theo thủ tục tố tụng hành

chính, được điều chỉnh bởi các qui phạm tố tụng hành chính Vì thế, đối tượng của

xét xử hành chính là các QĐHC, HVHC, quyết định kỷ luật buộc thôi việc đối với

cán bộ, công chức có chức vụ từ vụ trưởng và tương đương trở xuống Nhiệm vụ

của tòa hành chính được quyết định bởi chức năng của Tòa hành chính là xét xử vụ

án hành chính, giải quyết tranh chấp giữa cá nhân, tổ chức với cơ quan công quyền

phát sinh trong quản lý hành chính nhà nước Khi xét xử tòa hành chính có quyền

phán quyết về tính hợp pháp của QĐHC, HVHC Sự ra đời của tòa hành chính với

hoạt động xét xử hành chính có ý nghĩa quan trọng đối với nền hành chính điều

hành, đó là: bảo đảm pháp chế và kỷ luật trong quản lý hành chính nhà nước, bảo

đảm quyền công dân và cơ quan, tổ chức nói riêng Thông qua hoạt động xét xử

của tòa hành chính góp phần giáo dục ý thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công

chức, cũng như mọi công dân góp phần củng cố lòng tin của nhân dân đối với hệ

thống cơ quan hành chính nhà nước

2.1.3 Giai đoạn từ khi Luật tố tụng hành chính 2010 đƣợc thông qua

đến nay

Mặc dù Luật TTHC 2010 đến ngày 01/07/2011 mới có hiệu lực thi hành,

nhưng với những quy định được sửa đổi tích cực và hợp lí đã mang lại nhiều đóng

góp quan trọng cho quá trình hoàn thiện pháp luật tố tụng hành chính Trên cơ sở phát huy, kế thừa những ưu điểm và sửa đổi, bổ sung những hạn chế

của Pháp Lệnh; Luật TTHC 2010 đã mở rộng thêm về thẩm quyền xét xử sơ thẩm

vụ án hành chính cho tòa án Không chỉ hạn chế ở 22 loại khiếu kiện theo quy định

cũ, thẩm quyền xét xử sơ thẩm VAHC theo Luật tố tụng hành chính 2010 đã được

mở rộng đáng kể Theo quy định mới này, các QĐHC, HVHC trong hầu hết các

lĩnh vực của quản lí hành chính nhà nước đều là đối tượng của khiếu kiện hành chính Điều này phù hợp với quan điểm : “ Mở rộng thẩm quyền xét xử của Tòa án đối với các khiếu kiện hành chính ” trong Nghị quyết số 49 – NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị Luật mới cũng đã quy định rõ ràng hơn về xét xử sơ thẩm VAHC như : thủ tục xét xử sơ thẩm VAHC, quyền hạn của hội đồng xét xử

sơ thẩm…Chính vì vậy, giai đoạn này hoạt động xét xử sơ thẩm VAHC cần phải chú ý, nâng cao hơn nữa để đến khi Luật TTHC 2010 có hiệu lực thì việc áp dụng các quy định mới trong xét xử sơ thẩm VAHC sẽ đạt hiệu quả cao nhất Thông qua hoạt động xét xử của tòa hành chính góp phần giáo dục ý thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ, công chức, cũng như mọi công dân góp phần củng cố lòng tin của nhân dân đối với hệ thống cơ quan hành chính nhà nước Sự tồn tại của tòa hành chính đã khẳng định chủ trương cải cách hành chính theo hướng tăng cường bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức theo xu hướng xây dựng nhà nước Việt nam pháp quyền

2.2 Quy định pháp luật hiện hành về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

2.2.1 Chuẩn bị mở phiên tòa sơ thẩm vụ án hành chính

■ Kiểm tra hồ sơ vụ án

Hồ sơ vụ án là “ toàn bộ các giấy tờ, tài liệu, chứng cứ có liên quan đến vụ

án được sắp xếp có trật tự, có hệ thống theo quy định của cơ quan chủ quản hoặc theo quy định của người quản lý hồ sơ ” [ 3, Tr 360]

Khâu nghiên cứu hồ sơ là khâu quan trọng, và không phải bất cứ khi nào khâu nghiên cứu hồ sơ vụ án trước đó cũng được thẩm phán, hội thẩm có thể nghiên cứu chính xác hết mọi vấn đề Bởi thế, sau khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, việc kiểm tra hồ sơ vụ án một lần nữa là cần thiết Nếu khâu này được thực hiện tốt thì quá trình xét xử sơ thẩm VAHC sẽ thuận lợi hơn rất nhiều, đồng thời hạn chế được những sai sót không đáng có xảy ra

Khâu nghiên cứu hồ sơ vụ án chủ yếu tập trung vào các nội dung sau :

- Xem xét lại QĐHC, HVHC bị khởi kiện có thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án hay không ?

- Kiểm tra lại toàn diện tài liệu, chứng cứ trong hồ sơ vụ án; xem xét lại tính hợp pháp của việc xác minh, thu thập chứng cứ; kiểm tra xem tài liệu, chứng cứ đã thu thập đầy đủ chưa

- Thẩm phán kiểm tra lại thủ tục tố tụng từ giai đoạn khởi kiện, khởi tố, thụ lý

vụ án và ra quyết định xét xử…

Yêu cầu nội dung kiểm tra này là nhằm khắc phục những sai sót nếu có về thủ tục tố tụng trong các giai đoạn này Sau khi hoàn thành kiểm tra, hồ sơ phải được sắp xếp khoa học, đầy đủ, thuận tiện khi sử dụng, giúp cho thẩm phán khai thác tối

đa các tư liệu phục vụ cho việc xét xử, gồm có : hồ sơ của bên kiện, hồ sơ của bên

bị kiện, các tài liệu do tòa thu thập để chứng minh trong quá trình xét xử từ các cá nhân, cơ quan, tổ chức…Những giấy tờ này cũng luôn phải được sắp xếp cẩn thận,

có sự phân loại và không được lẫn lộn với nhau

■ Kiểm tra điều kiện vật chất

Cụ thể, điều kiện vật chất được nói đến ở đây bao gồm : phòng xử án, các trang thiết bị phục vụ cho phiên tòa xét xử sơ thẩm, bảo vệ phiên tòa…Điều kiện vật chất tốt sẽ tạo điều kiện tốt cho hoạt động xét xử đạt hiệu quả cao hơn

Theo quy định hiện hành, thư kí là người được giao nhiệm vụ này Khâu này được thực hiện không chỉ bó hẹp trong phạm vi một phiên tòa mà cần được thực hiện thường xuyên Đặc biệt, đối với các điều kiện vật chất trực tiếp phục vụ cho phiên tòa như máy phô tô, loa, âm li, micro, bàn, ghế… cho hội đồng xét xử, luật

sư, đương sự cần phải được kiểm tra thường xuyên Thực hiện tốt khâu này, phiên tòa mới có thể diễn ra theo đúng lịch trình Quy định kiểm tra điều kiện vật chất phục vụ hoạt động xét xử là đòi hỏi khách quan đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ chính trị trong giai đoạn hiện nay; trợ giúp cho hiệu quả hoạt động xét xử của tòa và trợ giúp hội đồng xét xử thực hiện tốt nhiệm vụ của mình

Việc kiểm tra thành phần tham gia phiên tòa là yêu cầu hết sức cấp thiết Thư kí ngoài nhiệm vụ kiểm tra điều kiện vật chất, còn được giao nhiệm vụ kiểm tra thành phần tham gia phiên tòa Trước khi khai mạc phiên tòa, thư kí kiểm tra

xem những người được triệu tập đến phiên tòa có tham dự đầy đủ hay không? Người nào vắng, vắng có lí do chính đáng hay không có lí do chính đáng Sau khi

đã kiểm tra, thư kí báo cáo với HĐXX để HĐXX quyết định tiến hành phiên tòa, hoãn phiên tòa, đình chỉ phiên tòa

Thành phần tham gia phiên tòa đóng vai trò quan trọng trong hoạt động xét

xử, do vậy pháp luật có những quy định cụ thể đối với từng thành phần như sau : Theo quy định tại khoản 2,3,4 và 6 tại Điều 43 Pháp lệnh thì đương sự, người

có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự nếu vắng mặt lần thứ nhất có lí do chính đáng thì phải hoãn phiên tòa; nếu được triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai mà vẫn vắng mặt thì Tòa án sẽ quyết định như sau :

+ Đối với người khởi kiện : Tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án + Đối với người bị kiện : Tòa án vẫn tiến hành xét xử vắng mặt họ

+ Đối với người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan : Tòa án vẫn tiến hành xét

xử vắng mặt họ Trừ trường hợp đối với người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập Trường hợp này, tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án đối với yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan nếu như người khởi kiện và người bị kiện đều đồng ý

+ Đối với người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự : Tòa án tiến hành xét xử vụ án Trong trường hợp này, đương sự tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình

Nhận thấy, theo quy định trên thì đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự nếu vắng mặt lần thứ nhất thì Tòa án phải hoãn phiên tòa Điều này dẫn đến tình trạng Tòa án khó khăn trong việc xác định được ngay lúc đó

là việc vắng mặt của họ lúc đó là có lí do chính đáng hay không để ra quyết định vẫn tiến hành xét xử vụ án hay hoãn phiên tòa Mặt khác, nếu trong VAHC có nhiều đương sự, nếu như đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự luân phiên nhau vắng mặt dẫn đến vụ án bị hoãn nhiều lần, kéo dài thời gian giải quyết vụ án, gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên

Trong trường hợp Tòa án triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai, đương sự hoặc người đại diện của họ, người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự phải có mặt tại phiên tòa Nếu như sự vắng mặt đó không vì sự kiện bất khả kháng thì Tòa

án quyết định như sau :

+ Đối với người khởi kiện, người đại diện theo pháp luật mà không có người đại diện tham gia phiên tòa thì bị coi là từ bỏ việc khởi kiện và Tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án đối với yêu cầu khởi kiện của người đó, trừ trường hợp người đó có đơn đề nghị xét xử vắng mặt

+ Đối với người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan không có yêu cầu độc lập mà không có người đại diện tham gia phiên tòa thì Tòa án tiến hành xét

xử vắng mặt họ

+ Đối với người bị kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập mà không có người đại diện tham gia phiên tòa thì bị coi là từ bỏ yêu cầu độc lập của mình và Tòa án ra quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án đối với yêu cầu độc lập của người đó, trừ trường hợp người đó có đơn đề nghị xét xử vắng mặt Người có quyền, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập có quyền khởi kiện lại đối với yêu cầu độc lập đó, nếu thời hiệu khởi kiện vẫn còn

+ Đối với người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự thì Tòa án vẫn tiến hành xét xử vắng mặt họ