Hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ (Luận văn thạc sĩ)

Hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ (Luận văn thạc sĩ) Hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ (Luận văn thạc sĩ) Hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ (Luận văn thạc sĩ) Hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ (Luận văn thạc sĩ) Hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ (Luận văn thạc sĩ) Hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ (Luận văn thạc sĩ) Hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ (Luận văn thạc sĩ) Hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ (Luận văn thạc sĩ) Hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ (Luận văn thạc sĩ) Hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ (Luận văn thạc sĩ)

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

Thái Nguyên, năm 2015

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

BẠCH QUỲNH HOA

HÀNH VI CẢM THÁN TRONG TRUYỆN NGẮN

CỦA NGUYỄN THỊ THU HUỆ

Chuyên ngành: NGÔN NGỮ VIỆT NAM

Mã số: 60 22 01 02

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS- TS Hà Quang Năng

Thái Nguyên, năm 2015

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/ i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, kết quả nghiên cứu trong Luận văn là trung thực, chƣa đƣợc công bố trong một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Bạch Quỳnh Hoa

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/ ii

LỜI CẢM ƠN

Luận văn này được hoàn thành theo chương trình đào tạo Cao học Ngôn ngữ khóa 21, giai đoạn 2013 – 2015 của trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên

Để hoàn thành luận văn này, tác giả đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi của tập thể thầy cô giáo Khoa Ngữ văn, Phòng Đào tạo

bộ phận Quản lý Sau Đại học và Ban Giám hiệu trường đại học Sư phạm Thái Nguyên, cùng các thầy cô giáo đã tham gia giảng dạy và hướng dẫn nghiên cứu khoa học cho lớp Cao học K21 - Ngôn ngữ học Thầy cô đã luôn tạo điều kiện cho

em có cơ hội học tập và nghiên cứu khoa học

Đặc biệt, em xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành , sâu sắc tới PGS- TS Hà Quang Năng - người thầy rất nghiêm khắc, nhiệt tình, tận tâm trong công việc đã truyền thụ nhiều kiến thức quý báu cũng như kinh nghiệm nghiên cứu khoa học cho em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu đề tài

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2015

Tác giả luận văn

Bạch Quỳnh Hoa

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/ iii

MỤC LỤC

Trang

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC BẢNG iv

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, mục đích và nhiệm vụ 4

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Đóng góp của luận văn 5

6 Cấu trúc luận văn 5

Chương 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT 6

1.1 Lý thuyết về hành vi ngôn ngữ 6

1.1.1 Khái niệm "hành vi ngôn ngữ" 6

1.1.2 Các loại hành vi ngôn ngữ 7

1.1.2.1 Hành vi tạo lời 7

1.1.2.2 Hành vi mượn lời 7

1.1.2.3 Hành vi ở lời 7

1.1.3 Điều kiện sử dụng các hành vi ở lời 7

1.1.4 Phân loại hành vi ở lời 8

1.1.4.1 Hành vi ở lời trực tiếp 9

1.1.4.2 Hành vi ở lời gián tiếp 9

1.2 Hành vi cảm thán 10

1.2.1 Khái niệm "hành vi cảm thán" 10

1.2.2 Các thành tố của hành vi cảm thán 11

1.2.2.1 Đối tượng cảm thán 11

1.2.2.2 Nội dung cảm thán 13

1.3 Hành vi cảm thán và câu cảm thán 13

1.3.1 Khái niệm câu cảm thán 13

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/ iv

1.3.2 Mối quan hệ giữa hành vi cảm thán và câu cảm thán 14

1.4 Lý thuyết hội thoại 15

1.4.1 Khái niệm hội thoại 15

1.4.2 Vận động hội thoại 16

1.4.2.1 Sự trao lời 16

1.4.2.2 Sự trao đáp 16

1.4.2.3 Sự tương tác 17

1.4.3 Cấu trúc hội thoại 18

1.4.3.1 Cấu trúc hội thoại theo trường phái phân tích hội thoại 18

1.4.3.2 Cấu trúc hội thoại theo trường phái phân tích diễn ngôn 18

1.4.3.3 Cấu trúc hội thoại theo lý thuyết hội thoại Thuỵ Sĩ – Pháp 19

1.4.4 Các quy tắc hội thoại 20

1.4.4.1 Quy tắc điều hành luân phiên lượt lời 21

1.4.4.2 Quy tắc điều hành nội dung của hội thoại 21

1.4.4.3 Quy tắc chi phối quan hệ liên cá nhân – phép lịch sự 21

1.5 Vài nét về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ 22

Tiểu kết 23

Chương 2: CÁC PHƯƠNG TIỆN BIỂU HIỆN HÀNH VI CẢM THÁN TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA NGUYỄN THỊ THU HUỆ 24

2.1 Phương tiện thể hiện hành vi cảm thán trong truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ 24

2.1.1 Dùng từ cảm thán 24

2.1.1.1 Kết quả thống kê, phân loại 24

2.1.1.2 Phân tích 24

2.1.2.Sử dụng quán ngữ 32

2.1.2.1 Kết quả thống kê, phân loại 33

2.1.2.2.Phân tích 35

2.2 Các loại hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ 37

2.2.1 Hành vi cảm thán trực tiếp 38

2.2.1.1 Hành vi cảm thán có các từ cảm thán đi kèm 38

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/ v

2.2.1.1.1 Hành vi cảm thán sử dụng từ cảm thán đích thực 38

2.2.1.1.2 Hành vi cảm thán sử dụng từ cảm thán lâm thời 40

2.2.1.2 Hành vi cảm thán nhận diện qua dấu chấm than ("!") 49

2.2.2 Hành vi cảm thán gián tiếp 50

2.2.2.1 Câu hỏi nhằm mục đích thể hiện hành vi cảm thán 50

2.2.2.2 Câu cầu khiến nhằm mục đích thể hiện hành vi cảm thán 54

2.2.2.3 Câu kể nhằm mục đích thể hiện hành vi cảm thán 56

TIỂU KẾT 59

Chương 3: CHỨC NĂNG VỀ HÀNH VI CẢM THÁN CỦA HỘI THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN THỊ THU HUỆ 61

3.1 Dẫn nhập 61

3.2 Chức năng duy trì cuộc thoại của hành vi cảm thán 62

3.2.1 Hành vi cảm thán được dùng để hồi đáp cho hành vi hỏi 62

3.2.1.1 Hành vi cảm thán được dùng để hồi đáp cho hành vi hỏi nhằm mục đích để trả lời 63

3.2.1.2 Hành vi cảm thán được dùng để hồi đáp cho hành vi hỏi mục đích để khẳng định 63

3.2.1.3 Hành vi cảm thán được dùng để hồi đáp cho hành vi hỏi nhằm mục đích ra lệnh, cầu khiến 64

3.2.1.4 Hành vi cảm thán được dùng để hồi đáp hành vi hỏi mục đích để trách móc, mỉa mai 65

3.2.2 Hành vi cảm thán được dùng để hồi đáp cho hành vi cầu khiến 66

3.2.3.1 Hành vi cảm thán hồi đáp hành vi cầu khiến để yêu cầu, ra lệnh 66

3.2.3.2 Hành vi cảm thán hồi đáp hành vi cầu khiến để khuyên 67

3.2.3.3 Hành vi cảm thán hồi đáp hành vi cầu khiến thúc giục 67

3.2.3 Hành vi cảm thán được dùng để hồi đáp cho hành vi cảm thán 68

3.2.2.1 Hành vi cảm thán được dùng để hồi đáp cho hành vi cảm thán tích cực 68

3.2.2.2 Hành vi cảm thán được dùng để hồi đáp cho hành vi cảm thán tiêu cực 69

3.2.4 Hành vi cảm thán được dùng để hồi đáp cho hành vi thông báo 70

3.2.5 Hành vi cảm thán được dùng để hồi đáp cho hành vi thuyết phục 71

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/ vi

3.2.6 Hành vi cảm thán đƣợc dùng để hồi đáp cho hành vi kể 72

3.2.7 Hành vi cảm thán đƣợc dùng để hồi đáp cho hành vi chửi 73

3.2.8 Hành vi cảm thán đƣợc dùng để hồi đáp cho hành vi đánh giá 74

3.2.9 Hành vi cảm thán đƣợc dùng để hồi đáp cho hành vi nhắc nhở 75

3.3 Chức năng dẫn nhập cuộc thoại của hành vi cảm thán 75

3.3.1 Hành vi cảm thán dẫn nhập cuộc thoại thể hiện bằng hành vi cầu khiến 76

3.3.2.Hành vi cảm thán dẫn nhập cuộc thoại thể hiện bằng hành vi chào, hô gọi 77

3.3.3 Hành vi cảm thán dẫn nhập cuộc thoại để tuyên bố, thông báo 78

3.3.4 Hành vi cảm thán dẫn nhập cuộc thoại để chửi 78

3.3.5 Hành vi cảm thán dẫn nhập cuộc thoại để nhận xét, đánh giá 79

3.3.6 Hành vi cảm thán dẫn nhập cuộc thoại để đe dọa 80

3.4 Chức năng kết thúc cuộc thoại của hành vi cảm thán 80

3.4.1 Hành vi cảm thán kết thúc cuộc thoại đƣợc thực hiện gián tiếp bằng biểu thức của hành vi cầu khiến 81

3.4.2 Hành vi cảm thán kết thúc cuộc thoại đƣợc thực hiện gián tiếp bằng biểu thức của hành vi nhận xét, đánh giá 82

3.4.3 Hành vi cảm thán kết thúc cuộc thoại đƣợc thực hiện gián tiếp bằng biểu thức của hành vi than thở 83

3.4.4 Hành vi cảm thán kết thúc cuộc thoại đƣợc thực hiện gián tiếp bằng biểu thức của hành vi tuyên bố, thông báo 84

3.4.5 Hành vi cảm thán kết thúc cuộc thoại đƣợc thực hiện gián tiếp bằng biểu thức của hành vi chửi 85

Tiểu kết 87

KẾT LUẬN 88

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/ iv

DANH MỤC BẢNG

Trang

Bảng thống kê, phân loại từ cảm thán 24

Bảng thống kê, phân loại quán ngữ đƣa đẩy 33

Bảng thống kê chức năng của hành vi cảm thán trong hội thoại 60

Bảng thống kê chức năng duy trì cuộc thoại của hành vi cảm thán 60

Bảng thống kê chức năng dẫn nhập cuộc thoại của hành vi cảm thán 75

Bảng thống kê chức năng kết thúc cuộc thoại của hành vi cảm thán 79

mà đã đi vào thực tế đa dạng của đời sống ngôn ngữ Nghiên cứu các hành vi ngôn ngữ, đặc biệt là hành vi ở lời, là phần việc quan trọng của ngữ dụng học Từ khi lý thuyết hành vi ngôn ngữ ra đời, người ta bắt đầu quan tâm đến lĩnh vực hoạt động thực hiện chức năng giao tiếp của ngôn ngữ, tức nghiên cứu ngôn ngữ dưới góc độ vai trò hành chức của nó

Trong giao tiếp, để bày tỏ được ý định, mục đích của mình, người ta thường dùng nhiều loại hành vi ngôn ngữ Trong đó hành vi cảm thán là hành vi thể hiện rõ nhất tình cảm, cảm xúc của con người Hành vi này thường được biểu thị bằng câu cảm thán gắn liền với giao tiếp, với môi trường sử dụng tức là môi trường hội thoại

Là một gương mặt tiêu biểu của văn xuôi nữ sau Đổi mới, Nguyễn Thị Thu Huệ ngay từ những truyện ngắn đầu tiên đã tìm ngay cho mình một vị trí xứng đáng trên văn đàn văn học nghệ thuật Việt Nam hiện đại Không thuộc số những nhà văn viết nhiều, Thu Huệ chỉ viết khi câu chuyện đã đầy ắp trong tim óc cần hiện diện ra thành câu chữ Vì thế hơn hai mươi năm cầm bút, số lượng bà viết không thật nhiều

Chúng được tập hợp trong sáu tập: Cát đợi (1992); Hậu thiên đường (1993); Phù thủy (1995); Nào, ta cùng lãng quên (2003); 37 truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ (2010);

và gần đây nhất là tập Thành phố đi vắng (2012) Bà cũng là nữ nhà văn đã tạo dựng

được phong cách riêng và đặc biệt có duyên với các giải thưởng: Giải nhất cuộc thi sáng tác về Hà Nội, Giải nhất cuộc thi Tạp chí Văn nghệ Quân đội, Tặng thưởng Hội

nhà văn với tác phẩm Hậu thiên đường Đã có nhiều công trình nghiên cứu về các khía

cạnh khác nhau đối với truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ Tuy nhiên ở bình diện ngôn ngữ chưa được chú ý nhiều, trong đó, hành vi cảm thán trong truyện ngắn của Thu Huệ vẫn là đề tài chưa từng được nghiên cứu

Trên đây là lí do để chúng tôi chọn đề tài: “Hành vi cảm thán trong truyện

ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ”

là một trong bốn kiểu câu phân theo mục đích nói năng: Câu tường thuật, Câu nghi

vấn, Câu cảm thán và Câu cầu khiến Việc phân chia như trên được đề cập nhiều trong

các tác phẩm nghiên cứu về ngữ pháp học và cả trong ngữ dụng học Đó là các công trình: Ngữ dụng học của Nguyễn Đức Dân, Đại cương ngôn ngữ học, tập 2, phần viết

về ngữ dụng học của Đỗ Hữu Châu, Dụng học Việt Ngữ của Nguyễn Thiện Giáp…

Ngoài ra có nhiều bài nghiên cứu về từ cảm thán, câu cảm thán như: Sắc thái cảm thán

qua một số từ cảm thán trong tiếng Việt và ứng dụng vào việc giảng dạy tiếng Việt thực hành (Tạp chí Khoa học - KHXH - ĐHQGHN, số 6/1999); Một số hình thức hỏi biểu thị cảm thán trong tiếng Việt (Tạp chí Ngôn ngữ, số 10/2003, Hà Nội) Đặc biệt là

luận án TS Câu cảm thán trong tiếng Việt của tác giả Nguyễn Thị Hồng Ngọc, 2004

nghiên cứu khái niệm, cấu trúc, đặc điểm về hình thức của câu cảm thán trong tiếng Việt, nghiên cứu câu cảm thán từ góc độ ngữ nghĩa và ngữ dụng để nêu lên được các giá trị cơ bản của câu cảm thán trong tiếng Việt, giúp hiểu thấu đáo các nét sắc thái cảm thán được thể hiện trong câu cảm thán và tầm tác động của câu cảm thán trong

hành thức

Tuy nhiên các công trình nghiên cứu về hành vi cảm thán chưa nhiều Theo thu thập của chúng tôi có các công trình nghiên cứu của các tác giả sau: Hà Thị Hải Yến,

Phạm Kim Thoa Luận án tiến sĩ của tác giả Hà Thị Hải Yến (2004): Hành vi cảm thán

và sự kiện lời nói cảm thán trong tiếng Việt Luận án đã nghiên cứu hành vi cảm thán,

sự kiện, lời nói cảm thán trong hội thoại, cụ thể là trong cặp thoại, đoạn thoại và trong một số hình thức hội thoại đặc biệt như lời than khóc trong lễ tang, nhật kí, điếu văn, văn tế Đây là luận án đầu tiên nghiên cứu về hành vi cảm thán và sự kiện lời nói cảm thán trong hội thoại tiếng Việt Luận án đã xây dựng định nghĩa về hành vi cảm thán,

sự kiện lời nói cảm thán; chỉ ra được biểu thức ngữ vi, phát ngôn ngữ vi của hành vi

3

cảm thán trong sự kiện lời nói cảm thán, phân loại hành vi cảm thán, đồng thời đưa ra cấu trúc hình thức của sự kiện lời nói cảm thán trong tiếng Việt Qua đó, luận án khẳng định vị trí, vai trò của hành vi cảm thán, sự kiện lời nói cảm thán trong hội thoại tiếng

Việt Luận văn thạc sĩ của tác giả Phạm Kim Thoa (2009): Hành vi cảm thán trong

Truyện Kiều Luận văn đã khảo sát, tìm hiểu các phương tiện thể hiện hành vi cảm

thán và các loại hành vi cảm thán trong Truyện Kiều Từ đó tác giả tìm hiểu sâu thêm

về vai trò của hành vi cảm thán trong việc xây dựng hình tượng nhân vật và thể hiện thái độ của tác giả Nguyễn Du trong Truyện Kiều Luận văn đã mở ra một hướng nghiên cứu tác phẩm Truyện Kiều dưới góc độ ngữ dụng học Bên cạnh đó còn có đóng góp của hai luận văn nghiên cứu về hành vi cảm thán trong tác phẩm của Vũ

Trọng Phụng là hành vi cảm thán trong ba tiểu thuyết Số đỏ, Giông tố, Làm đĩ và hành

vi cảm thán trong một số phóng sự của ông

2.2 Các công trình nghiên cứu về Nguyễn Thị Thu Huệ

Nguyễn Thị Thu Huệ là cây bút trẻ tiêu biểu của nền văn học hiện đại sau 1975 Nguyễn Thị Thu Huệ có một phong cách viết độc đáo, thu hút nhiều độc giả và các nhà nghiên cứu khoa học Theo khảo sát của chúng tôi cho đến nay có khá nhiều công trình nghiên cứu về sự nghiệp của bà, song chủ yếu tìm hiểu, nghiên cứu từ góc độ văn học của các tác giả sau: Bùi Thị Duyên với công trình nghiên cứu khoa học có tên đề

tài “Nhân vật nữ trong truyện ngắn của các nhà văn nữ đương đại Việt Nam (qua sáng

tác của Dạ Ngân, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư)”; Nguyễn Thị Hoa

với luận văn thạc sĩ “Nhân vật nữ trong truyện ngắn ba tác giả nữ Y Ban, Võ Thị Hảo,

Nguyễn Thị Thu Huệ” (năm 2003), Lê Thị Hương Thủy với luận văn thạc sĩ khoa học

ngữ văn có tên đề tài là “Truyện ngắn của một số cây bút nữ thời kì đổi mới ” (qua

sáng tác của Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Phan Thị Vàng Anh, Lí Lan) (năm 2004) Ngoài ra còn có luận văn thạc sĩ khoa học của tác giả Lê Thị Tuyết với tên đề tài

“Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ , Nguyễn Ngọc Tư và Đỗ Hoàng Diệu” (năm 2010) Bên cạnh đó còn có khá nhiều bài tiểu luận, bài viết được in trên

các tạp chí Nhìn chung các công trình nghiên cứu trên chủ yếu mới từ góc độ văn học, chưa có công trình nào nghiên cứu về hành vi cảm thán trong tuyển tập truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ

Luận văn đầy đủ ở file: Luận văn full