Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Luận văn thạc sĩ)

Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Luận văn thạc sĩ)Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Luận văn thạc sĩ)Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Luận văn thạc sĩ)Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Luận văn thạc sĩ)Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Luận văn thạc sĩ)Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Luận văn thạc sĩ)Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Luận văn thạc sĩ)Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Luận văn thạc sĩ)Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Luận văn thạc sĩ)Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Luận văn thạc sĩ)

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ HUỆ

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ GIỚI QUA HÀNH VI HỎI

TRONG TÁC PHẨM TẮT ĐÈN CỦA NGÔ TẤT TỐ

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2015

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ HUỆ

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ GIỚI QUA HÀNH VI HỎI

TRONG TÁC PHẨM TẮT ĐÈN CỦA NGÔ TẤT TỐ

Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam

Mã số: 60 22 01 02

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn: GS.TS NGUYỄN VĂN KHANG

THÁI NGUYÊN - 2015

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn này là do tôi viết Mọi số liệu, tư liệu cũng như kết quả nghiên cứu là của riêng tôi

Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

Thái Nguyên ngày tháng năm 2015

Người cam đoan

Nguyễn Thị Huệ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/ii

LỜI CẢM ƠN

Việc áp dụng lý thuyết ngôn ngữ học xã hội để tìm hiểu, đánh giá hành vi

ngôn ngữ trong tác phẩm văn học - cụ thể là hành vi hỏi trong tác phẩm Tắt đèn

của Ngô Tất Tố là một hướng nghiên cứu khá mới mẻ và thú vị Đây là bước đi

có tính chất thử nghiệm, vì thế gặp không ít khó khăn

Trước hết, với lòng biết ơn sâu sắc, em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới GS.TS Nguyễn Văn Khang đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ em hoàn thành luận văn này

Em xin Trân trọng cảm ơn tới Ban giám hiệu, các phòng ban chức năng, Khoa sau đại học, Khoa Ngữ văn trường Đại học sư phạm Thái Nguyên cùng các thầy cô giáo đã tạo điều kiện giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn tốt nghiệp

Cuối cùng, em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, các bạn lớp ngôn ngữ K21 đã động viên, khích lệ, giúp đỡ em trong suốt thời gian qua

Xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày 25 thánh 04 năm 2015

Học viên

Nguyễn Thị Huệ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/iii

MỤC LỤC

Trang

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 8

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

6 Đóng góp của luận văn 9

7 Cấu trúc của luận văn 9

Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 10

1.1 Một số vấn đề về giới trong ngôn ngữ 10

1.1.1 Thuật ngữ giới và giới tính 10

1.1.2 Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và giới 10

1.1.3 Những nghiên cứu về ngôn ngữ và giới 12

1.2 Một số vấn đề về giao tiếp ngôn ngữ 15

1.2.1 Sự kiện giao tiếp về quan hệ giao tiếp 15

1.2.2 Lý thuyết hội thoại 19

1.2.3 Hành vi ngôn ngữ 22

1.2.4 Hành vi hỏi 26

1.3 Tác giả Ngô Tất Tố và tác phẩm Tắt đèn 29

1.3.1 Tác giả Ngô Tất Tố 29

1.3.2.Tác phẩm Tắt đèn 31

1.4 Tiểu kết chương 1 32

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/iv

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ GIỚI QUA HÀNH VI HỎI Ở

GIAO TIẾP GIA ĐÌNH TRONG TÁC PHẨM TẮT ĐÈN CỦA

NGÔ TẤT TỐ 32

2.1 Giới hạn nghiên cứu, khảo sát 32 2.2 Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong giao tiếp của các cặp

vợ chồng 33 2.2.1 Đặc điểm ngôn ngữ g iớ i qua hành vi hỏi trong giao tiếp giữa

că ̣p vợ chồng nông dân: anh Dâ ̣u và chi ̣ Dâ ̣u 33 2.2.2 Đặc điểm ngôn ngữ giới qua g iao tiếp giữa cặp vợ chồng là địa

chủ: ông Nghị và bà Nghị 38 2.2.3 Đối chiếu đ ặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong giao

tiếp giữa că ̣p vợ chồng nông dân và că ̣p vợ chồng đi ̣a chủ 41 2.3 Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong giao tiếp giữa mẹ

và con cái 43 2.3.1 Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong giao tiếp giữa chị

Dậu và cái Tý 43 2.3.2 Đặc điểm ngôn ngữ giới tính qua hành vi hỏi trong giao tiếp

giữa chị Dậu và thằng Dần 46 2.2.3 Đối chiếu đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong giao tiếp

giữa các că ̣p me ̣ con: chị Dậu với cái Tý và chi ̣ Dâ ̣u với thằng Dần 50 2.4 Tiểu kết chương 2 52

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM NGÔN NG Ữ GIỚI QUA HÀNH VI HỎI Ở

GIAO TIẾP XÃ HỘI TRONG TÁC PHẨM TẮT ĐÈN CỦA NGÔ

TẤT TỐ 54

3.1 Giới hạn nghiên cứu, khảo sát 54 3.2 Đặc điểm ngôn ngữ giới qua giao tiếp giữa những người cùng giới 55 3.2.1 Đặc điểm ngôn ng ữ giớ i qua hành vi hỏi trong giao ti ếp giữa

những người cùng giới, ngang quyền 55 3.2.2 Đặc điểm ngôn ng ữ giớ i qua hành vi hỏi trong giao ti ếp giữa

những người cùng giới, không ngang quyền 60 3.2.3 Đối chiếu đặc điểm ngôn ng ữ giớ i qua hành vi hỏi trong giao

tiếp của những người cùng giới ngang quyền và không ngang quyền 65

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/v

3.3 Đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong giao tiếp giữa những

người khác giới 69

3.3.1 Đặc điểm ngôn ng ữ giớ i qua hành vi hỏi trong giao ti ếp giữa những người khác giới, ngang quyền 69

3.3.2 Đặc điểm ngôn ng ữ giớ i qua hành vi hỏi trong giao ti ếp giữa những người khác giới, không ngang quyền 73

3.3.3 Đối chi ếu đặc điểm ngôn ng ữ giới qua hành vi hỏi trong giao tiếp của những người khác giới ngang quyền và không ngang quyền 82

3.4 Tiểu kết chương 3 85

KẾT LUẬN 88

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

PHỤ LỤC

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/1

1.2 Chọn các tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố làm tư liệu nghiên cứu là vì:

- Ngô Tất Tố là nhà văn hiện thực xuất sắc của nền văn học Việt Nam, một trong những kiện tướng tiên phong của trào lưu văn học hiện thực phê phán Chỉ với ba thập kỉ cầm bút, Ngô Tất Tố đã để lại một sự nghiệp sáng tác đồ sộ và

có giá trị trên nhiều lĩnh vực như báo chí, dịch thuật mà đặc biệt là văn học

- Tắt đèn là một trong những tác phẩm văn học tiêu biểu nhất của nhà

văn Ngô Tất Tố cũng là của nền văn học Việt Nam hiện đại Đây là một tác phẩm văn học hiện thực phê phán với nội dung nói về cuộc sống khốn khổ của tầng lớp nông dân Việt Nam đầu thế kỉ xx dưới ách đô hộ của thực dân Pháp

Kể từ khi ra đời cho đến nay, Tắt đèn không chỉ hấp dẫn nhiều thế hệ độc giả

mà còn thu hút đuợc sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu phê bình

- Tiểu thuyết Tắt đèn cũng là một trong số không nhiều tác phẩm hiện

thực phê phán 1930-1945 đã được đưa vào giảng dạy ở trường trung học cơ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/2

sở, với đoạn trích “ tức nước vỡ bờ ”(ngữ văn lớp 8 tập 1) Đặc biệt, tác phẩm

Tắt đèn cùng với cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Ngô Tất Tố đã được đưa

vào giảng dạy một số trường đại học sư phạm, các trường khoa học xã hội và nhân văn của nước ta

- Cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về Tắt đèn, xét ở hai

phương diện nôi dung và nghệ thuật, song chưa có công trình nào nghiên cứu

về đặc điểm ngôn ngữ giới qua hành vi hỏi trong giao tiếp của các nhân vật trong tác phẩm này

1.3 Giao tiếp là hoạt động không thể thiếu đối với con người và xã hội loại người Hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ giúp con người trao đổi thông tin, nhằm thực hiện những mục đích về nhận thức, về tình cảm, về hành động Giao tiếp đi vào mọi mặt của đời sống con người, từ việc thiết lập các mối quan hệ của con người đến việc lao động, sản xuất, đấu tranh, sáng tạo khoa học, nghệ thuật Giao tiếp làm thúc đẩy sự phát triển của xã hội Đối với tác phẩm văn học, giao tiếp là một trong những yếu tố giúp người đọc khám phá được tính cách của các nhân vật, góp phần vào việc tìm hiểu đánh giá nhân vật nói riêng và tác phẩm văn học nói chung

1.4 Hỏi là hành vi thường xuyên được sử dụng trong giao tiếp nói

chung Đối với người Việt Nam, hành vi hỏi được sử dụng với nhiều hiệu lực

ở lời khác nhau tạo nên hiệu quả giao tiếp phong phú Hành vi hỏi không chỉ đáp ứng nhu cầu thông tin trong cuô ̣c sống mà làm cho mối quan hê ̣ giữa

những người giao tiếp thêm hiểu biết lẫn nhau Trong tác phẩm văn ho ̣c thì hỏi là một hành vi phổ biến , góp phần thể hiện tính cách , đă ̣c điểm, cuô ̣c sống của nhân vật cũng như góp phần vào sự thành công của tác phẩm nói chung và về ngôn ngữ nói riêng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/3

- Với những Lý do trên, đề tài đă ̣c điểm ngôn ngƣ̃ giới qua hành vi hỏi

trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố đã được chọn làm hướng nghiên cứu

của luận văn này

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Lịch sử nghiên cứu về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và giới

Những nghiên cứu về ngôn ngữ và giới đã được các nhà nghiên cứu trong các lĩnh vực như nhân chủng học, sử học, ngôn ngữ học quan tâm từ lâu

Ở trên thế giới, đối với lĩnh vực ngôn ngữ, phải chờ đến đầu thế kỉ XX, những

ấn tượng về sự khác biệt giới trong ngôn ngữ mới được dẫn ra một cách cụ thể,

có bằng chứng nhờ sự quan sát, khảo cứu của E.Saprir đối với việc sử dụng luân phiên một số âm vị khác nhau giữa nam và nữ của người Yana và O.Jersperson về sự khác biệt trong từ vựng và phong cách của nam và nữ khi giao tiếp bằng tiếng Anh Nhưng người thực sự mở đường cho nghiên cứu này

là R.Lakoff với tác phẩm Language and woman’s place (Ngôn ngữ và vị trí của người phụ nữ trong xã hội), NXB Harper and Row (1975) Trong công trình này, bà đã nghiên cứu mối quan hê ̣ giữa ngôn ngữ và giới ở các bình diện cấu trúc - hệ thống (ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp) và bình diện giao tiếp Có thể khẳng định rằng R.Lakoff đã mở ra một hướng nghiên cứu mới cho ngôn ngữ học nói chung, ngôn ngữ học xã hội nói riêng Trên nền tảng nghiên cứu ngôn ngữ và giới, các nghiên cứu sau R.Lakoff, một mặt tiếp thu những nội dung mà tác giả đã nghiên cứu để từ đó phát triển và đưa ra những hướng nghiên cứu mới về giới Trong đó, đáng chú ý là những nghiên cứu về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và giới trong giao tiếp: coi giới là một nhân tố tác động đến giao tiếp Sau này, tất cả các công trình về ngôn ngữ học xã hội đều có một chương riêng

về ngôn ngữ và giới tính

Ở Việt Nam người đầu tiên đề cập đến ngôn ngữ học xã hội là tác giả

Nguyễn Văn Khang với các công trình nghiên cứu như: Ứng xử ngôn ngữ trong

giao tiếp gia đình người Việt, Nxb văn hóa Thông tin, 1996; Nguyễn Văn

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/4

Khang (1999), Sự bộc lộ giới tính trong giao tiếp ngôn ngữ gia đình người

Việt, đã chỉ ra mối quan hệ giữa ngôn ngữ và giới tính trong giao tiếp nói chung

và giao tiếp gia đình nói riêng Trong công trình này, tác giả đã đưa ra những lí

giải để khẳng định rằng: “Yếu tố giới tính là sự tồn tại có thực trong giao tiếp

ngôn ngữ Nó tồn tại từ hai chiều: chiều tác động của giới tính đến việc lựa chọn ngôn ngữ để giao tiếp và chiều thông qua giao tiếp thì giới tính được bộc lộ” [26, tr.187] Trên cơ sở đó, tác giả đã cho ra đời nhiều công trình nghiên

cứu về mối quan hệ giữa giới và ngôn ngữ như: Kế hoạch hóa ngôn ngữ - Ngôn

ngữ học xã hội vĩ mô, Nxb Khoa học xã hội, 2003; Tiếp đó là các công trình

như “Kế hoạch hóa ngôn ngữ về chống kì thị giới tính”, Nxb khoa học xã hội,

Hà Nội, 2003 “ Ngôn ngữ học xã hội-những vấn đề cơ bản”, Nxb Khoa học xã hội, 1999; đặc biệt là cuốn Ngôn ngữ học xã hội, Nxb Giáo dục Việt Nam,

2012 Trong tác phẩm này, tác giả đã dành hẳn một chương để trình bày về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và giới như nghiên cứu về ngôn ngữ và giới trước

Rlakoff, nghiên cứu của Rlakoff và sau Rlakoff Ngoài ra tác giả còn trình bày

những nghiên cứu về kì thị và chống kì thị về giới thể hiện trong ngôn ngữ Có thể nói, những công trình nghiên cứu trên của tác giả Nguyễn Văn Khang được xem như là một sự khởi đầu cho hàng loạt các nghiên cứu ngôn ngữ và giới ở Việt Nam sau này dưới các góc độ khác nhau

Tiếp đó đã có nhiều công trình khoa học, luận án, luận văn đã đi theo

hướng này như: Vũ Thị Thanh Hương (1999), Giới tính và lịch sự, Ngôn ngữ,

số 8, tr 1-12; Lương Văn Hy (chủ biên) (2000),“Ngôn từ, giới và nhóm xã hội

từ thực tiễn tiếng Việt”, Nxb Khoa học xã hội HN; Nguyễn Đức Thắng (2002)

“Về giới và ngôi ở những từ xưng hô trong giao tiếp tiếng Việt”, tạp chí ngôn ngữ số 2; Đỗ Thu Lan (2006), Tác động của nhân tố giới tính với việc sử dụng

ngôn ngữ trong giao tiếp, Đại học Quốc Gia Hà Nội; Nguyễn Thị Mai Hoa

(2010), Đặc điểm ngôn ngữ giới tính trong hát phường vải Nghệ Tĩnh, ĐH Vinh; Lê Hồng Linh (2010), Mối liên hệ giữa ngôn ngữ và giới tính trong tiếng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.lrc-tnu.edu.vn/5

Việt và tiếng Anh, tạp chí ngôn ngữ và đời sống số 1; Nguyễn Thị Trà My

(2011), Tác động của nhân tố giới tính đến sự sử dụng ngôn ngữ và tư duy của

người Việt, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội; Hoàng Thị Tưới

(2011), Đặc điểm ngôn ngữ giới tính trong phát ngôn hỏi và hồi đáp hỏi qua

tác phẩm của Nam Cao, Đại học Hải Phòng; Phạm Thị Hà (2013), “Đặc điểm ngôn ngữ giới trong giao tiếp tiếng Việt qua hành vi khen và tiếp nhận lời khen” Đa số các công trình trên đều coi giới tính là một nhân tố xã hội quan

trọng khi nghiên cứu về ngôn ngữ, đặc biệt là giới có sự tác động đến giao tiếp ngôn ngữ của người Việt Những công trình này cung cấp cho chúng tôi thêm những định hướng để triển khai đề tài

Ngữ du ̣ng ho ̣c xuất hiê ̣n trên thế giới từ nửa đầu thế kỉ XX với hàng loạt các nhà nghiên cứu có tên tuổi: J.L.Austin, J.R Searle, JJ Katz, Ballmer Ở Việt Nam những người mở đường cho ngành ngữ dụng học như Đỗ Hữu Châu (1993, 2001), Nguyễn Đức Dân (1998), Nguyễn Thiện Giáp (2000)

Sau đó, trên cơ sở lý thuyết của ngữ dụng học đã có nh iều công trình nhiều luận văn, luận án, bài viết nghiên cứu các hành vi ngôn ngữ cụ thể của tiếng Việt như Vũ Thị Nga, Nguyễn Thị Hoàng Yến, Hà Thị Hải Yến với đề tài

về hành vi cam kết, chê, cảm thán; Nguyễn Thị Hoài Linh (2003), Nguyễn Thu Hạnh (2005) khảo sát hành vi ngôn ngữ " mách" và " trách"

Trong nghiên cứu về các hành vi ngôn ngữ thì hỏi là mô ̣t trong những hành vi ngôn ngữ được nhiều người quan tâm , trong đó có các tác giả như: Cao Xuân Hạo, Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Đức Dân, Hoàng Phê, Hồ Lê, Lê Đông, Hoàng Trọng Phê, Trần Thị Thìn, Nguyễn Thị Quy, Nguyễn Đăng Sửu Tác

giả Lê Đông (1996) trong công trình nghiên cứu “Ngữ nghĩa, ngữ dụng của câu

hỏi chính danh” đã chỉ rõ mối quan hệ giữa ngữ cảnh và câu hỏi, tiền đề và câu

hỏi, tác giả đã phân tích cụ thể một số kiểu loại câu hỏi đặt trong ngữ cảnh

thực Năm 1991,Giáo sư Cao Xuân Hạo trong công trình “Sơ thảo ngữ pháp

Luận văn đầy đủ ở file: Luận văn full