SKKN rèn kỹ năng làm văn nghị luận về tác phẩm truyện cho học sinh lớp 12

Một trong những vấn đề gây khó khăn không nhỏ cho thầy và trò của chương trình Ngữ văn ở trường phổ thông là tiếp nhận, cảm thụ các tác phẩm truyện.. Do đặc trưng của thể loại truyện khá

Phần thứ nhất: MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Dạy văn nói chung, dạy phân môn giảng văn (phần truyện) nói riêng ở trườngTHPT là dạy cho các em học sinh biết tìm tòi, khám phá ra thế giới văn chương nghệthuật Làm thế nào để giáo viên giúp học sinh đồng cảm với những giá trị tư tưởng nhânvăn cần đạt tới trong mỗi tác phẩm là nhiệm vụ giảng dạy của GV dạy Ngữ Văn Lep-Tôn-xTôi nói : “Vấn đề không phải biết là quả đất tròn mà là làm thế nào để biết đượcquả đất tròn?” Chân lí là quý báu! Nhưng cách tìm ra chân lí còn quý hơn nhiều Vìthế, cái khó trong việc dạy văn, nhất là dạy tác phẩm truyện là làm sao hướng cho họcsinh tìm ra cái hay, cái đẹp trong các tác phẩm Thực trạng trong những năm gần đây,học sinh khi cảm thụ về tác phẩm truyện thường khô cứng, sáo rỗng, lúng túng và máymóc Rất ít học sinh chịu khó tìm tòi, khám phá ra các ý mới, ý riêng, ý sâu sắc, ý hay

do chính bản thân các em cảm nhận

Trong chương trình Ngữ văn ở trường phổ thông, tác phẩm truyện ngắn chiếmmột số lượng khá lớn Điều này phản ánh đúng mối tương quan của thành tựu truyệnngắn so với những thể loại văn xuôi khác trong đời sống văn học của chúng ta

Kiến thức tác phẩm truyện trong chương trình Ngữ văn THPT được đưa vàogiảng dạy một cách có hệ thống Những tác phẩm truyện đặc sắc, có giá trị được chọnlọc đưa vào giảng dạy trong chương trình Ngữ Văn THPT đem lại hứng thú cho giáoviên và học sinh, có ý nghĩa lớn trong việc nâng cao nhận thức thực tiễn, giúp học sinh

có thêm kiến thức, hiểu biết thêm về đời sống xã hội và con người

Một trong những vấn đề gây khó khăn không nhỏ cho thầy và trò của chương

trình Ngữ văn ở trường phổ thông là tiếp nhận, cảm thụ các tác phẩm truyện Do đặc

trưng của thể loại truyện khác với các văn bản thơ trữ tình nên khi cảm thụ, đọc – hiểuvăn bản truyện học sinh thường tỏ ra lúng túng Tiếp nhận tác phẩm truyện đòi hỏikhông chỉ có khả năng tư duy lo gich mà cả khả năng tư duy trừu tượng Vì vậy cảmthụ các tác phẩm truyện quả là khó khăn và đầy thách thức đối với cả giáo viên lẫn họcsinh Về phía học sinh, các em chưa có thói quen chủ động tìm hiểu khám phá tácphẩm, trong khi một số tác phẩm truyện trong SGK Ngữ văn THPT chỉ là đoạn trích màmuốn đọc – hiểu và cảm thụ hiệu quả buộc phải đặt trong hệ thống toàn văn bản

Đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới, ngành giáo dục đãtừng bước tiến hành cải cách giáo dục, đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy ở cáccấp học phù hợp với mục tiêu giáo dục, đào tạo Trong xu hướng chung ấy, tại hội nghịchuyên môn Ngữ văn được tổ chức hàng năm, chúng ta đã trao đổi, bàn luận, rút kinhnghiệm về đổi mới phương pháp dạy học, nhằm nâng cao hứng thú học tập cho họcsinh

Trong bài viết này, chúng tôi xin nêu ra một số ý kiến cùng trao đổi với quý

đồng nghiệp về vấn đề hướng dẫn học sinh cảm thụ tác phẩm truyện trong chương

trình Ngữ văn THPT Vấn đề là cần có những phương pháp đọc – hiểu phù hợp khắc

phục được những khó khăn, hạn chế trước mắt để tiết học đạt hiệu quả giáo dục cao.Trên cơ sở đó, xin đưa ra một số ý kiến để chúng ta cùng bàn bạc, trao đổi tìm raphương hướng giải quyết vấn đề

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Qua việc nghiên cứu để viết sáng kiến kinh nghiệm cảm thụ tác phẩm truyện

trong chương trình Ngữ văn THPT., chúng tôi muốn trao đổi với đồng nghiệp về

phương pháp tạo hứng thú cho HS trong mỗi giờ Đọc văn (phần truyện), từng bước

khắc phục tình trạng HS coi giờ học Đọc văn là giờ "ru ngủ", HS chỉ việc ngồi nghethầy "thôi miên", tay ghi chép, về nhà học thuộc, đi thi chép y nguyên lại lời thầy, nhiềukhi có không đồng ý với một số nhận định của thầy đã "áp đặt" cũng không dám nói Hivọng đề tài này sẽ được đồng nghiệp đón nhận để góp phần cải thiện tình trạng dạy họcNgữ văn hiện nay.

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Có nhiều biện pháp góp phần tạo hứng thú cho HS THPT trong việc cảm thụ tác

phẩm truyện, nhưng trong phạm vi đề tài này chúng tôi chỉ tập trung vào các biện pháp

thông dụng nhất: dẫn nhập, đọc diễn cảm – tóm tắt tác phẩm, phân tích tình huốngtruyện và các chi tiết tiêu biểu, phân tích nhân vật, sử dụng lời bình hay hợp lí, vậndụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực, gắn bài giảng với thực tế đời sống

Dù vấn đề này cũng đã có người nghiên cứu, song đây là kinh nghiệm mà chúng tôi rút

ra từ thực tiễn dạy học Điều quan trọng là góp phần tạo hứng thú cho học sinh trongviệc cảm thụ tác phẩm truyện

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đã thu thập thông tin, đúc kết kinh nghiệm từthực tế giảng dạy Ngữ Văn từ các đồng nghiệp trên nhiều đối tượng HS qua các nămhọc và thực nghiệm đối chứng trong năm học 2013-2014

Phần thứ hai: NỘI DUNG

I.Cơ sở lý luận:

Luật Giáo dục, Điều 28.2 đã ghi: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải pháthuy tích tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm từng lớphọc, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn kỹnăng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứngthú học tập cho HS”

Tài liệu bồi dưỡng cán bộ quản lí và giáo viên về biên soạn đề kiểm tra, xâydựng thư viện câu hỏi và bài tập cũng đã viết: "Hoạt động giáo dục chỉ đạt hiệu quả caokhi tạo lập được môi trường sư phạm lành mạnh, bầu không khí thân thiện, phát huyngày càng cao vai trò tích cực, chủ động, sáng tạo của HS"

Rõ ràng khi có được sự say mê hứng thú, con người sẽ làm việc tự nguyện cóhiệu quả hơn, thành công hơn Hứng thú còn có tác dụng chống lại sự mệt mỏi HScũng vậy, Khi có hứng thú, các em sẽ kiên trì làm bài tập, không nản chí trước câu hỏikhó, không những thế còn hăng hái trả lời, nhận xét bổ sung câu trả lời của bạn, chủđộng nêu câu hỏi, đưa ra những thắc mắc để các bạn cùng trả lời, thầy cô giải thích thấuđáo

Điều kiện đầu tiên của mọi sự phân tích, đánh giá, thẩm định giá trị của tác phẩmtruyện là người đọc có cảm thấy văn bản đó hay, hấp dẫn và xúc động thực sự haykhông Nghĩa là trong đọc hiểu tác phẩm truyện, người đọc, dù ít hay nhiều phải huyđộng tri giác và sau đó là liên tưởng, tưởng tượng để thâm nhập vào thế giới nghệ thuậtcủa tác phẩm Nếu quá trình này không xảy ra thì người học, dù bằng cách nào đi nữa,cũng khó có thể hiểu được sâu sắc tác phẩm Quá trình tâm lí nói trên chính là cảm thụ

Cảm thụ văn học nói chung, tác phẩm truyện nói riêng là hoạt động mang tính đặcthù trong tiếp nhận văn học Mục đích của cảm thụ là cảm nhận, phát hiện, khám phá,chiếm lĩnh bản chất thẩm mỹ của văn chương nhằm bồi dưỡng mỹ cảm phong phú, tinh

tế cho học sinh Với quan niệm như trên về cảm thụ, chúng tôi nhận thấy việc xác lậpcác biện pháp rèn luyện cách cảm thụ cho học sinh khi dạy tác phẩm truyện ở trườngphổ thông có ý nghĩa quan trọng Theo chúng tôi, cảm thụ tác phẩm truyện là cơ sở đểxác lập các biện pháp bộc lộ và thúc đẩy sự đồng sáng tạo của người đọc Do đó, phần

đề xuất các biện pháp của chúng tôi khác về nội dung của từng biện pháp Cũng không

là tiến trình của một tiết dạy trên lớp

Nhưng phải thừa nhận một thực tế rằng trong thời kì đất nước đang chuyển mìnhhội nhập, bên cạnh rất nhiều mặt tích cực thì cũng nảy sinh không ít những khó khănthách thức Theo đó, hiện nay đa số phụ huynh chỉ định hướng cho con em mình lựachọn các môn học tự nhiên Chính điều này đã tác động không nhỏ đến tâm lí HS, làmgiảm niềm yêu thích hứng thú của các em với môn Ngữ văn Càng học lên lớp trên, các

em càng chán học môn Ngữ văn Đứng trước bối cảnh đó, bên cạnh việc trau dồi nângcao năng lực chuyên môn vững vàng, Người GV dạy Ngữ văn cần thiết phải có nghệthuật đứng lớp cao hơn, linh hoạt hơn mới có thể tạo được niềm hứng thú cho HS

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng HS THPT không hứng thú trong giờhọc Đọc văn (phần truyện), theo tôi có những nguyên nhân cơ bản sau:

- Về chương trình có một số điều bất cập Thiết kế chương trình chưa thật hợp

lý Có nhiều tác phẩm lượng kiến thức cần khai thác rất lớn như Hạnh phúc một tang

gia - Vũ Trọng Phụng, Chí Phèo - Nam Cao, hay các tác phẩm văn xuôi (phần truyện)

trong chương trình Ngữ văn lớp 12 thời lượng phân phối lại rất ít (2 tiết/bài), GV chỉ lodạy không kịp bài thì làm sao tạo được hứng thú cho HS

- Về phía GV: Trong những năm gần đây, ngành luôn đề cao việc đổi mới

phương pháp dạy học, nhưng thật sự việc đổi mới ở các GV dạy Ngữ văn còn gặp khánhiều khó khăn, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy cũng chưa đạt đượckết quả mong muốn Do vậy, ngoài các tiết dự thi, thao giảng, dạy tốt, thanh tra, đaphần tiết dạy Ngữ văn là tiết "dạy chay", thầy vẫn giữ phương pháp cũ là thuyết giảng.Chính điều đó đã làm giảm rất nhiều sự hào hứng, sáng tạo của HS Một nguyên nhânnữa xuất phát từ trình độ chuyên môn của GV, nhất là đa số những GV mới ra trường,mỗi khi lên lớp chưa thật làm chủ kiên thức, chỉ lo làm sao truyền thụ hết những gì đãsoạn từ giáo án đã thấy khó, nói chi đến việc mở rộng, nâng cao, kích thích sự hứng thúcủa HS

- Về phía HS: Môn Ngữ văn là một môn học khó, mang tính đặc thù Trong mỗi

giờ học Đọc văn (phần truyện), HS phải phát huy trí tưởng tượng sáng tạo, năng lựccảm thụ thì mới có thể hiểu được những tầng nghĩa sâu xa của tác phẩm - Yêu cầu này,đâu phải HS nào cũng có đủ khả năng Hơn nữa, đa phần HS hiện nay đã quen với lốihọc thụ động, đi thi thì cũng chỉ chép lại lời thầy, bởi các em có tâm lí nếu làm khác đichưa chắc gì thầy đã cho điểm cao, do vậy cũng chẳng muốn bộc lộ suy nghĩ cảm thụriêng của bản thân làm gì

Có rất nhiều nguyên nhân để lý giải hiện tượng nêu trên, nhưng theo chúng

tôi, làm thế nào để nâng cao cảm thụ tác phẩm truyện cho học sinh trong giờ

đọc hiểu môn văn? làm sao để HS yêu thích môn Ngữ văn hơn, làm sao để kết quả

học tập của HS được cải thiện hơn Đó là vấn đề luôn băn khoăn trăn trở của nhiều GVgiảng dạy môn Ngữ Văn ở trường THPT

III CÁC BIỆN PHÁP GÓP PHẦN TẠO HỨNG THÚ CHO HỌC SINH TRONG VIỆC CẢM THỤ TÁC PHẨM TRUYỆN

I Phương pháp dẫn nhập:

1 Khái niệm dẫn nhập

Dẫn nhập còn gọi là “lời mở đầu”, là một phương thức dẫn dắt học sinh mộtcách có ý thức, có mục đích đi vào tri thức mới, là khâu mở đường, bắt đầu của dạy họctrên lớp

Dẫn nhập (theo nghĩa chữ): “nhập” (vào) và “dẫn” (hướng dẫn, dẫn dắt) Vậynhập có nghĩa là đưa vào, tiến vào để cho học sinh từ từ đi vào tinh thần tâm thái, sựchú ý đều được đưa vào trong quá trình giảng dạy bài mới, càng nhập càng tốt

2 Yêu cầu đối với phương pháp dẫn nhập

Thời gian lên lớp chỉ gói gọn trong vòng 45 phút, nên khi soạn giảng cũng nhưtiến trình lên lớp người dạy không được “rộng rãi”, và công phu ở bước này Thôngthường, người dạy chỉ giành khoảng 2-3 phút để dẫn vào bài mới (bằng nhiều cách).Vậy nên, yêu cầu đầu tiên của lời dẫn cần ngắn gọn, súc tích, khái quát cao, lời gọn ýsâu, lấy ít dẫn nhiều chứ không dài dòng, tùy tiện Nội dung dẫn nhập cần khái quát, côđộng nhưng phải phong phú Ngôn ngữ cần trong sáng, tinh tế, súc tích Sự tinh luyệncủa nội dung, sự tinh tế của hình thức ngôn ngữ sẽ làm cho lời dẫn tự nhiên, lôi cuốn

3 Các biện pháp cụ thể

Dẫn nhập chỉ là khâu nhỏ, không nằm trong trọng tâm bài dạy, nhưng lại ở vào

vị trí mở đầu, có tác dụng đặt nền móng và gắn bó với các hoạt động còn lại Vậy nên,người dạy không thể bỏ qua Xuất phát từ những lí do trên, trong phạm vi cho phép,

chúng tôi xin đề cập đến một số biện pháp dẫn nhập trong giảng dạy tác phẩm truyện

như sau:

3.1 Trích dẫn danh ngôn

Danh ngôn là những lời răn dạy và những câu triết lí hàm nghĩa sâu sắc, có tácdụng răn dạy, được mọi người sử dụng hằng ngày trong cuộc sống như: “Học, học nữa,học mãi” (Lê – nin); “Nghèo nàn về vật chất dễ chữa, nghèo nàn về tâm hồn khó chữa”(M đơ Mông – te – nhơ); “Tình yêu là niềm say mê đem lại hạnh phúc cho người khác”(F.Sile); “Đường đi khó không khó vì ngăn sông cách núi mà khó vì lòng người ngạinúi e sông” (Nguyễn Bá Học)…Cũng có danh ngôn là thành ngữ, tục ngữ như “Giấyrách phải giữ lấy lề”, “Ăn cây nào rào cây ấy”, “Ở hiền gặp lành”, “Uống nước nhớnguồn”,…

Trích dẫn danh ngôn để vận dụng vào dẫn nhập khi dạy học trên lớp có thể thuhút được sự chú ý của học sinh, tạo sự mới mẻ, khác lạ, kích thích và nâng cao hứng thúhọc tập ở học sinh

Ví dụ:

Bài Tấm Cám (truyện cổ tích) [trang 65, Ngữ Văn 10 - tập 1]

- GV: Trong quan niệm của dân gian, chúng ta thường nghe “ác giả ác báo – gieo giógặp bão”, hoặc “ở hiền gặp lành”,… những triết lí đó chúng ta vẫn gặp trong cuộc sốngthường nhật, đã trở thành triết lí nhân sinh được ông cha ta đúc kết mà nên Những triết

lí sống đó, được đúc kết trong nhiều tác phẩm, tiêu biểu là truyện “Tấm Cám” TruyệnTấm Cám cho thấy sự chiến thắng trọn vẹn của cái thiện đã chứng minh cho quy luật

“ác giả ác báo”, “ở hiền gặp lành” của dân gian Muốn hiểu tình tiết của câu chuyệnnhư thế nào – chúng ta cùng đi vào bài học

Khi dẫn nhập trong dạy học, nếu giáo viên vận dụng đúng mức phương pháptrích dẫn danh ngôn, sẽ khiến ngôn ngữ có sức mạnh hơn hẳn những lời nói tản mản,vụn vặt Có một số tục ngữ, thành ngữ có thể phát huy được những khả năng khôngngờ, kích thích trí tưởng tượng của học sinh – và như thế người dạy vừa truyền đạtđược kiến thức, vừa rèn luyện khả năng tiếp thu ở các em Dẫn nhập như thế sẽ thu hút

sự chú ý của các em ngay từ đầu tiết học, hứa hẹn một tiết dạy hấp dẫn, sôi nổi

3.2 Kết hợp thực tế

Kết hợp thực tế có nghĩa là kết hợp giữa thực tế học tập – cuộc sống – xã hội.Kết hợp thực tế sẽ giúp cho hoạt động dạy học thiết thực hơn, gần gũi hơn Vừa làmphong phú nội dung dạy học, vừa phát huy tính tích cực ở học sinh và tính chỉ dẫn củangười dạy

Ví dụ:

Bài Chiếc thuyền ngoài xa - Nguyễn Minh Châu [trang 69, Ngữ Văn 12- tập 2]

- GV: Nền kinh tế càng phát triển sẽ kéo theo nhiều sự đổi thay trong cuộc sống Vàmột trong những vấn đề đó là sự suy đồi về đạo đức, xuống cấp trầm trọng của các mốiquan hệ vợ - chồng, cha – con, anh – em,… Vậy, trong đời thường, đã bao giờ các emchứng kiến cảnh một người chống vũ phu đánh vợ? Một đứa con bất chấp đạo lí đánhlại cha không? Đúng vậy Thực trạng đau lòng đó đã được Nguyễn Minh Châu khámphá trong bình diện của nền văn học mới – bình diện đạo đức thế sự thông qua tác phẩm

Chiếc thuyền ngoài xa.

Do yêu cầu về mặt thời gian của phương pháp dẫn nhập phải ngắn gọn, giản dị

dễ hiểu nhưng phải đầy đủ mang tính thuyết phục cao, tránh dài dòng làm phân tán sựchú ý của học sinh Mẫu dạy này hết sức hiệu quả Chỉ trong thời gian ngắn, giáo viên

đã đặt học sinh vào tình thế “phán – xử”, vừa là người thách thức, vừa lấy chính mình

để đi tìm câu trả lời

3.3 Nêu câu hỏi (Nêu ra nghi vấn)

Nội dung câu hỏi có thể nêu ra từ những mặt khác nhau, góc độ khác nhaunhưng chỉ cần phù hợp với nội dung bài học là được Đây là phương pháp dẫn nhập đơngiản được sử dụng rất phổ biến trong quá trình giảng dạy

Tuy nhiên, khi giáo viên nêu câu hỏi cần lưu ý đó là những kiến thức quen thuộcvới học sinh, đáp án đưa ra là duy nhất Có như thế khi giải đáp thắc mắc sẽ có tính nhấtquán và mục đích dẫn tới bài học sẽ hoàn hảo

3.4 Sử dụng tranh ảnh minh họa

Sử dụng tranh ảnh minh họa học sinh sẽ có được những cảm nhận mới mẻ khitiếp cận văn bản Đây là một biện pháp hỗ trợ dạy học không thể thiếu trong giảng dạynói chung Biện pháp này có thể thay cho lời dẫn để tạo cảm giác chân thực, tăng thêmtính rõ ràng, tính sinh động khi thuyết giảng

- GV: Nếu như sông Hương được ví như người con gái của Huế, đẹp cổ kínhtrầm mặc thì sông Đà lại mang một vẻ đẹp “Chúng thủy giai đông tẩu – Đà giang độcBắc lưu” Chúng ta cùng đi vào tìm hiểu nội dung bài học để thấy được vẻ đẹp của consông vừa hung bạo vừa trữ tình

Bài ký: Ai đã đặt tên cho dòng sông? - Hoàng Phủ Ngọc Tường [trang 197,

Ngữ Văn 12 - tập 1]

- GV: (cho học sinh xem hình ảnh con sông Hương – chú ý chọn được hình ảnhsông Hương ở thượng nguồn, ở ngoại vi thành phố và ở giữa lòng thành phố) Khôngphải lấy hình ảnh sông Hương để dạy học mà chỉ minh họa để học sinh phát hiện vẻ đẹpsông Hương tinh tế, trầm mặc cổ kính như thế nào?

- GV: Chúng ta đã từng biết đến con sông Đà hung bạo qua ngòi bút tài hoa củaNguyễn Tuân, và chúng ta cũng đã tựng nghe “Con sông dùng dằng sông không chay –Sông chảy vào lòng nên Huế rất sâu”, bây giờ chúng ta sẽ tìm hiểu bài mới để có cáinhìn so sánh đối chiếu về vẻ đẹp của hai con sông này

Khi tranh ảnh treo lên, học sinh quan sát có thể tăng thêm tính trực quan rõ ràng

Sự giảng giải sau dẫn nhập vẫn có thể kết hợp với nó, dùng tranh ảnh dẫn dắt học sinhtiếp cận nội dung văn bản là một hướng tiếp cận mới, quán xuyến cả quá trình dạy học

3.5 Sử dụng máy chiếu, video

Sử dụng máy chiếu là một loại dạy học trực quan so với sử sụng tranh ảnh minhhọa, băng ghi hình,… Dù hình thức có khác nhau nhưng đều đem lại hiệu quả tích cựctrong dạy học Sử dụng máy chiếu có phạm vi tương đối rộng Tiêu đề, các mục đề, tómtắt nội dung, từ vựng, hình tượng trong bài, hiệu ứng,… đều có thể chiếu Sử dụng máychiếu so với việc dạy học truyền thống sẽ tiết kiệm thời gian, sức lực và học tập có phầnhiệu quả nhanh gọn, khoa học hơn

Ví dụ:

Bài Chữ người tử tù - Nguyễn Tuân [trang 107, Ngữ Văn 11-tập 1]

- GV: Sử dụng 3 bức ảnh chiếu: 1 Chữ thư pháp, 2 Hình ông đồ ngồi viết thưpháp, 3 Hình Huấn Cao cổ đeo gông, chân vướng xiềng đang cho chữ Chiếu bức ảnhthứ nhất: Các em có biết đây là loại chữ gì không?

- HS: trả lời

- GV: Chiếu bức ảnh thứ 2 Các em biết, trước đây viết thư pháp là một nét đẹptruyền thống, thể hiện văn hóa của dân tộc Nay nó chỉ còn “vang bóng” – “ông đồ vẫnngồi đó; qua đường không ai hay” Chiếu bức ảnh thứ 3 Hình người tù cổ đeo gông,chân vướng xiềng đang cho chữ trong bức tranh, các em có biết ai không?

- HS: trả lời

- GV: Nhìn hình ảnh chúng ta sẽ thấy một cảnh tượng xưa nay chưa từng có nhưthế Vậy vì sao lại gọi đó là cảnh xưa nay chưa từng có, chúng ta cùng tìm hiểu để cócâu trả lời

Hoặc:

Bài Rừng xà nu - Nguyễn Trung Thành [trang 37, Ngữ Văn 12 - tập 2]

- GV: (Sử dụng 2 bức ảnh chiếu: 1 Cây xà nu, 2 Rừng xà nu) Chiếu bức ảnhthứ nhất Các em đã bao giờ trông thấy loại cây này chưa?

- HS: trả lời

- GV: Chiếu bức ảnh thứ 2 Thiết vấn: Đây là hình ảnh rừng xà nu, một loại câyphổ biến của núi rừng Tây Nguyên Các em có nhận xét gì về đặc điểm chung của loạicây này?

- HS trả lời: Cây thẳng, ngọn, lá và cành đều vươn lên thẳng tắp,

- GV: Các em trả lời đều có ý Chúng ta sẽ mang những câu trả lời này vào bàihọc để chiếu ứng tới con người Tây Nguyên xem họ có những đặc điểm gì nhé!

Dẫn nhập bằng máy chiếu khi giảng dạy môn Ngữ Văn sẽ làm cho bài giảngthêm sinh động hơn Khi dẫn nhập lại chèn thêm những bức ảnh chân thực làm tăng

thêm sự thu hút mạnh mẽ ở học sinh Có thể tạo cho học sinh một ấn tượng tổng thể,khắc sâu hơn nhận thức của học sinh.

3.6 Thảo luận có chủ đề

Phương pháp dẫn nhập thảo luận có chủ đề là lúc giáo viên vừa bước vào lớp,

đúng lúc học sinh đang chờ đợi giáo viên giảng bài; hoặc khi lớp chưa ổn định, chưachú ý thì lúc này giáo viên có thể áp dụng

Ví dụ:

Bài Vợ nhặt - Kim Lân [trang 23, Ngữ Văn 12 - tập 2]

- GV: Vợ nhặt là tác phẩm tiêu biểu của nhà văn Kim Lân sau CM.T.Tám Vậy nhan đề

Vợ nhặt cho chúng ta liên tưởng đến những ý nghĩa nào? Chúng ta có thể hiểu như thế

- GV: Đó đều là những ý kiến làm cơ sở để chúng ta xây dựng nội dung bài học này

Vợ nhặt có ý nghĩa gì – chúng ta cùng phân tích bài học

Cách dẫn nhập ở trên, học sinh thông qua thảo luận bước đầu vạch ra được tưtưởng của tác giả muốn truyền đạt, giúp học sinh nhìn thấy được “đốt sống” của tácphẩm văn học Điều này cung cấp tiền đề và trải đệm cho việc giảng dạy được thuận lợihơn

4 Hiệu quả mang lại

Khi xác định được trọng tâm dạy – học như vậy, kết hợp với việc áp dụng 6 biệnpháp dẫn nhập như trên Bước đầu, cả người dạy và người học khi bắt đầu một tiết học

đã phá bỏ được sự nhàm chán, uể oải khi tiếp cận văn bản Giáo viên truyền được niềmđam mê và hứng thú học tập cho HS Đây được xem như một bước khởi sắc của việcdạy học Ngữ Văn

II Đọc diễn cảm và tóm tắt tác phẩm:

1 Đọc diễn cảm:

Cùng quan điểm với GS Trần Đình Sử, cố GS Hoàng Ngọc Hiến

nhấn mạnh yêu cầu cần đạt được của việc đọc văn bản là phải nắm bắt trúng

giọng điệu của tác phẩm Theo ông, “Sự phong phú, tính đa nghĩa, ý vị đậm

đà của bài văn trước hết là ở giọng Năng khiếu văn là năng lực bắt được trúng cái giọng của văn bản mình Bắt được giọng đã khó, làm cho học sinh cảm nhận được cái giọng càng khó, công việc này đòi hỏi sáng kiến và tài tình của giáo viên…”

Năng lực văn nhất thiết phải bao hàm năng lực đọc diễn cảm, không

tìm được ngữ điệu thích đáng trong giảng bài, đó là sự bất lực của người dạyvăn Có nhiều giáo viên có kiến thức, nhưng khi giảng bài, học sinh thấychán, buồn ngủ, bởi vì giáo viên đó thiếu khẩu khí, thiếu hơi văn, chưa tìmđược ngữ điệu, giọng điệu thích đáng cho mình Như vậy, người dạy văn

giỏi, ngoài kiến thức cần phải có ngữ điệu, giọng điệu phù hợp, đa dạng Có

như vậy tác phẩm mới tác động sâu vào cảm nhận của học sinh Và đây làmột phần quan trọng để phát huy tiềm lực, kích thích hứng thú học văn củahọc sinh

Ngữ điệu và giọng điệu trong dạy học môn văn trước hết được thể

hiện ở khả năng đọc diễn cảm và ngữ điệu giảng bài của giáo viên Vậy đọc

diễn cảm là gì? Ngoài việc đọc đúng quy tắc ngữ pháp, đúng đặc trưng thể

loại Mỗi tác phẩm có một giọng điệu riêng Nắm bắt đúng giọng điệu của

tác phẩm chính là nắm bắt đúng tư tưởng và tình cảm của tác giả Tác phẩm

tự sự cần đọc khác với tác phẩm trữ tình; đọc đoạn đối thoại khác đoạn độcthoại nội tâm; đọc văn tả khác đọc văn kể, văn tường thuật; đọc văn chínhluận khác với đọc bài tùy bút… Tuỳ từng văn bản cụ thể mà giáo viên vàhọc sinh có thể chọn cho mình một “tông giọng” phù hợp

1.1 Đọc là cơ sở thâm nhập tác phẩm:

- Muốn cảm thụ được nội dung tác phẩm truyện nhất thiết phải đọc Đọc sẽ kíchthích quá trình tâm lí cảm thụ, tri giác tưởng tượng, xúc cảm, đưa người đọc vào thếgiới tác phẩm

- Đọc tác phẩm truyện là đọc cho sáng rõ ý nghĩ, tình cảm, thái độ của nhà văn,giáo viên dẫn dắt học sinh vào thế giới của tác phẩm truyện một cách dễ dàng Hướngdẫn học sinh đọc đúng giọng điệu là thể hiện được cung bậc cảm xúc của tác giả

1.2 Đọc diễn cảm là một phương pháp đọc sáng tạo:

a) Phương pháp đọc sáng tạo: là phương pháp tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật

ngôn từ một cách sáng tạo chủ yếu bằng sự cảm thụ trực tiếp tác phẩm Bản chất củađọc sáng tạo trước hết là đọc lời văn, đọc văn bản ngôn từ của tác phẩm

b) Nội dung của phương pháp đọc sáng tạo: có 3 mức độ đọc đó là đọc đúng,

đọc hay, đọc diễn cảm

- Đọc đúng: là trả lại hoàn toàn đúng nội dung văn bản Đọc đúng là giải quyết kĩnăng, năng lực ngôn ngữ cho học sinh, là không được đọc sai văn bản, là quá trình trigiác chính xác văn bản

- Đọc hay: là bước đầu chuyển tiếp từ lĩnh vực ngôn ngữ sang lĩnh vực vănchương Đọc đúng có nghĩa là đọc nghĩa còn đọc hay là đọc ra ý

- Đọc diễn cảm: là hệ thống phương pháp đọc sáng tạo, bản chất của đọc sáng

tạo là xác định mối quan hệ cảm xúc riêng tư của người đọc về giá trị nội dung và hìnhthức của tác phẩm Đọc diễn cảm đòi hỏi cả giáo viên và học sinh phải có cảm xúc

Đọc diễn cảm là một phương tiện giáo dục bồi dưỡng đạo đức, thẩm mĩ cho các

em học sinh, giúp các em cảm thụ được cái hay, cái đẹp của văn học làm cho các emyêu thích văn học từ đó có ý thức rèn luyện đọc diễn cảm

1.3 Các biện pháp rèn luyện phương pháp đọc - đọc diễn cảm

1.3.1 Đọc diễn cảm của thầy:

Việc đọc diễn cảm của người giáo viên dạy văn có vai trò quan trọng trong việchướng dẫn học sinh thâm nhập tác phẩm, nên người thầy cẩn phải có sự chuẩn bị kĩ,thầy phải đọc đúng, đọc hay, đọc thật diễn cảm, bộc lộ được cảm xúc của nhà văn.Người giáo viên có thể có nhiều hình thức hướng dẫn học sinh đọc: đọc mẫu, hướngdẫn học sinh đọc, vừa đọc vừa bình vừa tóm tắt tác phẩm, đọc phân vai

1.3.2 Đọc diễn cảm của học sinh:

- Yêu cầu học sinh phải đọc đúng, đọc diễn cảm ở nhà trước, khi đến lớp thầyhướng dẫn học sinh cách đọc, khơi gợi cảm xúc của các em, khích lệ các em đọc mộtcách hứng thú

Có thể xem đọc diễn cảm là nghệ thuật của trình diễn Đọc diễn cảm

không phải là “khoe giọng” mà là sự thể hiện xúc động của trái tim Diễn

cảm ở đây hoàn toàn không phải là ở sự uốn éo đầu lưỡi mà thể hiện nhữngcảm xúc nội tại của tâm hồn

Có thể nói, rèn luyện kĩ năng đọc diễn cảm là biện pháp hữu hiệu trongrèn luyện cảm thụ tác phẩm truyện cho học sinh

2 Tóm tắt tác phẩm truyện:

Sau khi HS đã đọc và nắm được nội dung tác phẩm, GV hướng dẫn HS tóm tắt

VB đây là một khâu không thể thiếu trong việc cảm thụ tác phẩm truyện

2.1 Một số lưu ý khi tóm tắt tác phẩm truyện:

- Diễn đạt càng ngắn gọn, càng súc tích càng tốt, loại bỏ những thông tin khôngcần thiết khi tóm tắt

- Văn bản tóm tắt phải luôn phản ánh trung thực nội dung văn bản gốc, khôngthêm thắt những nội dung không có trong văn bản gốc

- Người tóm tắt cần diễn đạt theo cách riêng của mình, tránh đến mức tối đadùng lại các câu, đoạn trong văn bản gốc Nên dùng câu đủ thành phần

2.3 Một số kĩ năng cần áp dụng trong tóm tắt văn bản:

- Xác định ý chính, nội dung của mỗi đoạn văn và văn bản

- Diễn đạt lại các ý chính và nội dung đó bằng một vài câu thích hợp

- Dùng từ ngữ thích hợp để liên kết các câu lại với nhau thành một văn bảnnhỏ

Khi tóm tắt cốt truyện, cần chú ý vị trí của các nhân vật và mối quan hệ tươngtác giữa chúng Nhân vật chính thường xuất hiện nhiều lần trong tác phẩm, có vai tròchi phối đối với các nhân vật khác và góp phần chủ yếu thể hiện nội dung, bộc lộ chủ

đề của tác phẩm Bởi thế, cần quan tâm đến những bước ngoặt trên đường đời nhân vậtchính

nhân vật điển hình Chí Phèo – Bá Kiến và diễn biến mối quan hệ giữa hai nhân vật này.Tóm tắt cốt truyện của Chí Phèo, phải dựa vào lai lịch, thân phận của Chí từ một đứa bé

bị bỏ rơi đến đi ở, làm thuê rồi vô cớ bị cụ Bá đẩy đi ở tù, dựa vào những lần Chí Phèođến nhà Bá Kiến sau khi ở tù về để thấy được quá trình tha hóa tất yếu của Chí khi gặpphải kẻ thống trị xảo quyệt như Bá Kiến, thấy được số phận bi thảm của kẻ trượt quá xakhỏi xã hội loài người Mặt khác, khi tóm tắt truyện ngắn này, cần đặc biệt chú ý đếnthời điểm Chí Phèo tình cờ gặp Thị Nở, được người đàn bà ấy thương yêu, chăm sóc.Người cố nông lương thiện với những ước muốn bình dị bấy lâu nay bị vùi lấp trongcon quỉ dữ Chí Phèo sống dậy… Năm ngày đêm được làm người… Rồi Thị Nở độtngột cự tuyệt chung sống Sự kiện này khiến Chí Phèo vỡ lẽ, tự ý thức ra tấn bi kịch bị

cự tuyệt quyền làm người ở mình để từ đó đi đến hành động trả thù quyết liệt cuối tácphẩm

Cần chú ý rằng các sự kiện, bước ngoặt trong cuộc đời nhân vật không phải baogiờ cũng được bố cục theo trình tự thời gian bởi phụ thuộc vào cách tổ chức nghệ thuậtcủa nhà văn

Ví dụ: Kim Lân mở đầu Vợ nhặt bằng miêu tả cuộc trở về lạ lùng của Tràng với

người phụ nữ lạ tới căn nhà tồi tàn cuối xóm ngụ cư lúc cuối chiều Sự xuất hiện củangười phụ nữ đi sau Tràng đã khuấy động không khí tối sầm của xóm ngụ cư nghèokhổ, khiến mọi người phải chú ý, ngạc nhiên Rồi chính Tràng cũng ngạc nhiên với việcmình đã có vợ Tại sao có cuộc trở về ấy? Tại sao có những ngạc nhiên ấy? Đặt ngườiđọc trước sự chờ đợi, từ đó, như để giải đáp, Kim Lân mới ngược dòng thời gian kể lạihai lần tình cờ gặp gỡ, tầm phơ tầm phào mà được vợ của Tràng Cốt truyện được nhàvăn tổ chức làm sao thể hiện có hiệu quả nghệ thuật chủ đề, tư tưởng của tác phẩm, làmsao lôi cuốn, hấp dẫn được người đọc Đặc biệt, cách tổ chức cốt truyện, kết cấu tácphẩm thường gắn với sự lựa chọn điểm nhìn, lựa chọn nhân vật trần thuật NguyễnTrung Thành không đóng vai người kể chuyện để dựng lại trang sử bi hùng của làng XôMan mà dành cho cụ Mết – một già làng, chính người trong cuộc - kể lại cho con cháunghe (truyện ngắn Rừng xà nu)

Nguyễn Thi cũng chọn tình huống người lính trẻ Việt bị thương nặng sau trậnđánh ác liệt, lúc mê, lúc tỉnh trên đường tìm về đơn vị, hồi tưởng lại những câu chuyện,những người thân trong gia đình mình (truyện ngắn Những đứa con trong gia đình) Đó

là biện pháp xóa nhòa khoảng cách giữa người trần thuật với nội dung câu chuyện đượctrần thuật, đem đến cho người đọc cảm giác gần gũi, tin cậy Gặp những cốt truyện nhưthế, người tóm tắt có thể tháo dỡ, sắp xếp, tổng hợp lại theo trình tự thời gian Mặtkhác, cũng có thể bám vào bố cục tác phẩm mà tóm tắt Dù bằng cách nào cũng cần làmnổi bật được các sự kiện quan trọng, các chặng đường phát triển của nhân vật chính đểgiúp HS hình dung ra chủ đề, ý nghĩa của tác phẩm

Đọc diễn cảm và tóm tắt văn bản có tác dụng quan trọng trong việc cảm thụ mộttác phẩm truyện, góp phần không nhỏ trong việc mang lại hiệu quả cho giờ văn

III CẢM THỤ TRUYỆN NGẮN TỪ GÓC ĐỘ TÌNH HUỐNG TRUYỆN

Trong bài viết Truyện ngắn hôm nay (đăng trên báo Văn nghệ, số 48, ngày 30/11/1991), Nguyễn Đăng Mạnh viết: “Quan trọng nhất của truyện ngắn là tạo ra một

tình huống nào đấy, từ tình huống ấy bật nổi một bản chất tính cách nhân vật hoặc bộc

lộ một tâm trạng” Nhà văn Nguyễn Kiên cũng cho rằng: “Điều quan trọng đối với truyện ngắn là phải lựa chọn được tình thế” (Bùi Việt Thắng, Bình luận truyện ngắn,

NXB VH, H 1999, tr.43) Nhà thơ Hữu Thỉnh cũng quan niệm truyện ngắn phải “tạo

ra các tình huống để nhân vật bộc lộ tính cách” (Bùi Việt Thắng, Bình luận truyện ngắn, NXB VH, H 1999, tr.42) Như vậy, từ người nghiên cứu đến người sáng tác đều

thừa nhận vai trò quan trọng của tình huống đối với sự thành công của một truyện ngắn.Tuy nhiên, việc khai thác, tìm hiểu, khám phá truyện ngắn từ góc độ tình huống truyệnchưa được sự quan tâm đúng mức của người dạy và người học nên việc cảm thụ tácphẩm truyện ngắn của người học chưa được sâu sắc

1 Khái quát về tình huống truyện trong truyện ngắn

Đối với truyện ngắn, tình huống giữ vai trò là hạt nhân của cấu trúc thể loại, nóchính là cái hoàn cảnh riêng được tạo nên bởi một sự kiện đặc biệt khiến cho tại đó,cuộc sống hiện lên đậm đặc nhất và ý đồ tư tưởng của tác giả cũng được bộc lộ sắc nétnhất

Phân loại tình huống cơ bản có 3 loại: tình huống hành động, tình huống tâmtrạng, tình huống nhận thức

2 Phương pháp tiếp cận tình huống

- Tìm tên gọi để định danh Đây là khâu khá then chốt, chưa tìm được tên thíchhợp thì xem như tình huống vẫn còn nằm ngoài tầm tay của ta vậy

2.2 Phân tích tình huống: Phân tích trên các bình diện cơ bản sau:

- Diện mạo của tình huống (bình diện không gian)

- Diễn biến của tình huống (bình diện thời gian)

- Mối liên kết của tình huống với các khâu khác của tác phẩm (chi phối đến tổchức hình thức của văn bản nghệ thuật truyện ngắn)

2.3 Rút ra ý nghĩa tư tưởng của tình huống:

- Về quan niệm: Toát lên quan niệm gì về nhân sinh, thẩm mĩ ?

- Về cảm xúc: Chứa đựng cảm xúc chủ đạo gì ?

Khi giảng dạy một tác phẩm truyện ngắn, sau phần Giới thiệu chung (giới thiệu

về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của tác giả; giới thiệu về hoàn cảnh ra đời tác phẩm),

trong phần Đọc – hiểu văn bản, GV thường hướng dẫn học tìm hiểu về tình huống

truyện Xuất phát từ tình huống truyện, tiến hành khai thác tác phẩm về các khía cạnh:nhân vật, kết cấu, nghệ thuật trần thuật,… Từ đó, hướng dẫn học sinh rút ra chủ đề tácphẩm

Ví dụ:Tác phẩm Vợ nhặt của Kim Lân

1 Xác định tình huống

Sau khi lướt qua các tình tiết chính của truyện này, ta dễ dàng thấy rằng hạt nhân

của truyện ngắn Vợ nhặt là một cuộc hôn nhân oái ăm, kì lạ Và đó chính là cái "tình

thế nảy ra truyện", cái tình huống của câu chuyện: Tràng – anh nông dân nghèo thôkệch, dân ngụ cư bỗng “nhặt” được vợ trong nạn đói khủng khiếp năm 1945

2 Phân tích tình huống truyện

- Việc Tràng “nhặt vợ” tạo ra sự lạ lùng, ngạc nhiên đối với tất cả mọi người: + Khi Tràng dẫn vợ về thì cả xóm ngụ cư ngạc nhiên Trước hết là lũ trẻ "Lũranh" ấy bỗng nhiên mất hẳn đi một bạn chơi, khi có đứa chợt nhận ra quan hệ của họ là

"chông vợ hài" Người lớn thì ngớ ra "không tin được dù đó là sự thật" Khi đã rõ, họ tò

mò thì ít mà ái ngại nhiều hơn: "Giời đất này còn rước cái của nợ đời về"

+ Tiếp đến là bà cụ Tứ cũng quá đỗi ngạc nhiên: hoàn toàn không tin nổi - khôngtin vào mắt mình, không tin vào tai mình (quái, sao lại chào mình bằng "u")

+ Ngay cả Tràng vẫn không hết ngạc nhiên vì mình được vợ: chẳng những cứđứng "tây ngây" giữa nhà tối hôm trước mà đến tận hôm sau, qua một đêm có vợ rồinhưng "hắn cứ lơ lửng như người đi ra từ trong một giấc mơ"

- Tình huống “nhặt vợ” là tình huống oái ăm, kì lạ:

+ Tràng - một gã trai nghèo khổ, thô kệch, lại là dân ngụ cư, lâu nay ế vợ, bỗngdưng "nhặt" được vợ, mà lại là vợ theo không

+ Tràng lấy vợ vào lúc không ai lại đi lấy vợ - giữa những ngày nạn đói đang lăm

le cướp đi mạng sống của mỗi người

+ Một đám cưới thiếu tất cả mà lại như đủ cả (thiếu tất cả những lễ nghi tối thiểunhất của một đám cưới, nhưng nó lại có cái quan trọng nhất, cốt lõi nhất: sự thươngyêu gắn bó thực lòng)

- Tâm trạng của những nhân vật trước tình huống này chứa đầy những cảm xúcngổn ngang, mâu thuẫn và các nhân vật có sự thay đổi về tính cách:

+ Bà cụ Tứ vui vì cuối cùng con mình cũng có vợ nhưng lại tủi vì sự trớ trêu của

số phận: có phải thời “tao đoạn” như thế, người ta mới chịu lấy con mình? Bà mẹ nghèonặng trĩu những lo âu cho tương lai con “liệu chúng nó có nuôi nhau nổi sống qua đượccơn đói khát này không?” Câu hỏi từ đáy lòng của bà mẹ chất chứa nỗi hoang mang,

ám ảnh của kiếp nghèo không lối thoát Trong lời nghẹn nghào tâm sự có cả sự xót xa,một chút ân hận vì đã không làm được đầy đủ bổn phận của người mẹ đối với con.+ Tâm trạng của Tràng cũng biến đổi liên tục Lúc đầu Tràng tỏ ra lo lắng trướccảnh nghèo “… thóc gạo này mà còn đèo bòng” Sau đó, Tràng chấp nhận đưa vợ về ramắt với tâm trạng lâng lâng hạnh phúc, ngượng ngịu, bối rối Sau một ngày có vợ,Tràng cảm thấy vui sướng, hạnh phúc và “nên người” Tràng nhận ra được trách nhiệmcủa bản thân đối với gia đình, với mẹ, với vợ và những đứa con sau này Tràng tintưởng sự đổi đời ở tương lai

+ Người vợ nhặt: Trước khi làm vợ Tràng, chị liều lĩnh, chao chát Khi về làm

vợ, chị tỏ ra lễ phép, đảm dang, hiền hậu, biết thu vén gia đình và có hiểu biết về thờisự

3 Ý nghĩa tư tưởng của tình huống truyện

- Tố cáo được tội ác của thực dân Pháp và phát xít Nhật, kẻ đã gây ra nạn đóikhủng khiếp, không chỉ cướp đi sinh mệnh của mấy triệu người Việt Nam, mà còn hạthấp giá trị con người

- Phát hiện và khẳng định bản chất tốt đẹp và sức sống kì diệu của con người: ngaytrên bờ vực của cái chết, họ vẫn hướng về sự sống, khát khao tổ ấm gia đình và thươngyêu đùm bọc lẫn nhau

Ví dụ: Tác phẩm Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi

1 Xác định tình huống

Đây là câu chuyện về gia đình của anh Giải phóng quân tên Việt Nhân vật nàyrơi vào tình huống đặc biệt: trong một trận đánh, Việt bị thương phài nằm lại giữa chiếntrường Anh nhiều lần ngất đi rồi tỉnh lại, tỉnh lại rồi ngất đi Trong những lúc tỉnh lạingất đi đó, bao nhiêu kí ức về gia đình, về đồng đội, về bản thân cứ mồn một hiện vềlung linh sống động trong tâm trí Việt

2 Phân tích tình huống

- Nhờ tình huống truyện, tác phẩm có một lối tự sự riêng Lối tự sự, kể chuyệnkhông hoàn toàn theo trật tự thời gian mà chủ yếu theo dòng hồi tưởng miên man đứtnối của Việt lúc bị thương nằm lại giữa chiến trường mênh mông bóng tối - bóng tốicủa màn đêm, bóng tối do đôi mắt bị thương không thể nhìn thấy gì bên ngoài Chínhnhờ cách trần thuật này mà mạch truyện đi về thoải mái giữa quá khứ và hiện tại; giữacái đang ở trước mặt với cái đã thành kỉ niệm xa xưa

- Dòng ý thức của Việt chập chờn giữa những lần tỉnh, ngất ấy đã lần lượt táihiện những gì đã qua, đang có trong đời anh Dòng nội tâm anh đứt nối, nối đứt đã táihiện bao nét sinh động cụ thể về chú Năm, má, chị Chiến:

+Má:

* Có cuộc sống cơ cực, nhọc nhằn, khổ đau

* Rất mực yêu thương chồng con và căm thù giặc sâu sắc: đi đòi đầu chồng;thương con hết mực nhưng rất nghiêm khắc (trong hồi ức chập chờn của Việt, má hiệnlên đầu tiên: ghé lại, xoa đầu, đánh thức, lấy cơm cho Việt ăn…); luôn luôn nhắc nhởcon về truyền thống gia đình và mối thù dân tộc; hun đúc, nuôi dưỡng ở con ý chí chiếnđấu không mệt mỏi

+ Chú Năm:

* Có giọng hò: tiếng hò vừa nhắc nhớ về truyền thống, thắp lên niềm tự hào vềquê hương khó nghèo nhưng bất khuất, vừa như lời hiệu triệu, một tiếng trống quânthúc giục động viên thanh niên ra trận

* Giữ cuốn sổ gia đình, ghi từng ngày thay cho Việt và Chiến -> giữ lửa yêunước truyền cho các thế hệ

* Yêu nước, gắn bó với quê hương tha thiết, căm thù giặc sâu sắc

+ Chị Chiến:

* Yêu thương và luôn nhường nhịn Việt, trừ việc giành đi bộ đội với Việt

* Mang những phẩm chất của má: đảm đang, tháo vát, sắp xếp chu đáo mọi việctrước khi lên đường nhập ngũ; bộc trực, quyết liệt, gan góc, quyết không đội trời chungvới kẻ thù

- Qua dòng hồi ức của nhân vật Việt, người đọc thấy hiện lên hình ảnh của mộtchàng trai mới lớn rất hồn nhiên, vô tư mà dũng cảm, gắn bó với những người thân vàgiàu tinh thần trách nhiệm với truyền thống của gia đình, quê hương:

+ Tính cách trẻ con, hồn nhiên, vô tư: tranh đi bộ đội, tranh bắt ếch với chị;trong khi chị Chiến lo toan thu xếp việc gia đình thì Việt “lăn kềnh ra ván cười”, vừanghe vừa “chụp một con đom đóm úp trong lòng tay” rồi ngủ quên lúc nào không biết;

đi đánh giặc vẫn đeo ná thun; không sợ giặc nhưng lại sợ ma; mỗi lúc tỉnh lại ngoàichiến trường, Việt nhớ về gia đình, thèm được má cưng chiều…

+ Tình cảm gắn bó và ý thức trách nhiệm với truyền thống gia đình:

* Gắn bó, yêu thương những người thân: tình cảm gia đình được thể hiện quadòng hồi ức của Việt về ba má, chú Năm, chị Chiến…

* Có ý thức trách nhiệm thiêng liêng của một đứa con với truyền thống gia đình:lòng căm thù giặc, khát vọng cầm súng chiến đấu trả thù cho ba má, bảo vệ gia đình,quê hương…

* Chiến đấu gan góc, quả cảm: diệt được xe bọc thép của giặc; bị thương nặng,lạc đồng đội, trong hồi ức đứt nối nhưng luôn thường trực nung nấu: tìm về với anh em,

để tiếp tục đấu tranh; một mình ở lại giữa chiến trường nhưng vẫn sẵn sàng trong tư thếchiến đấu…

- Cách trần thuật này rất hữu hiệu trong việc thể hiện nội dung tư tưởng chủ đạo:gia đình là cội nguồn sâu thẳm nhất của con người, và truyền thống gia đình là thực sựthiêng liêng, vì nó đã hiện lên trong một thời khắc thiêng liêng

- Cách kể chuyện này có hai tác dụng về nghệ thuật: câu chuyện vừa được kể,cũng là lúc tính cách nhân vật được khắc họa; câu chuyện trở nên mới mẻ, hấp dẫn vìđược kể qua con mắt, tấm lòng và bằng ngôn ngữ, giọng điệu riêng của nhân vật

3 Ý nghĩa tư tưởng của tình huống truyện

Nhà văn dựng tình huống tâm trạng nên trần thuật theo dòng ý thức của nhânvật Qua đó thể hiện:

- Phẩm chất anh hùng của người nông dân Nam Bộ với ý tưởng nghệ thuật:người anh hùng là sản phẩm của một thời đại, đồng thời là sản phẩm của một truyềnthống gia đình

- Ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹcứu nước

- Sự hòa quyện giữa tình cảm gia đình và tình cảm yêu nước, giữa truyền thốnggia đình và truyền thống dân tộc đã tạo nên sức mạnh tinh thần to lớn của con ngườiViệt Nam trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước

Ví dụ: Tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu

1 Xác định tình huống

Truyện ngắn xoay quanh một tình huống chủ chốt: Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng tìmvào vùng quê miền biển mong chụp được bức ảnh nghệ thuật về làm lịch và tưởng đãthành công khi thu vào ống kính khung cảnh chiếc thuyền ngoài xa đẹp như một giấc

mơ Nhưng ngay sau đó, anh đã phải chứng kiến một nghịch cảnh trớ trêu: cảnh bạohành trong một gia đình hàng chài vừa bước xuống từ con thuyền ấy Những ngày sau,cảnh bạo hành đó vẫn tiếp diễn Chánh án Đẩu đã mời người đàn bà làng chài đến tòa

án để giải quyết chuyện gia đình của chị

mực tàu của một danh họa thời cổ” Toàn bộ khung cảnh “từ đường nét đến ánh sángđều hài hòa và đẹp, một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích” Nhưng oái oăm thay, cảnhđẹp nhất, có hồn nhất lại là cảnh ẩn chứa những điều tệ hại nhất, xót xa nhất: bước ra từthuyền là một người đàn bà xấu xí, mệt mỏi; một người đàn ông to lớn dữ dằn; mộtcảnh tượng tàn nhẫn: gã chồng đánh đập vợ một cách thô bạo; đứa con thương mẹ,đánh lại cha.

- Cuộc gặp gỡ của Đẩu, Phùng và người đàn bà hàng chài ở tòa án đã đẩy tìnhhuống truyện lên tầm cao của giá trị nhận thức Chánh án Đẩu đứng về phía người vợ

để khuyên chị ly hôn nhưng thật bất ngờ, bằng những lý lẽ rất chân tình, người vợ từchối, thậm chí van xin tòa án cho chị không bỏ chồng Theo chị, gã chồng là chỗ dựaquan trọng của người phụ nữ làng chài, nhất là khi biển động phong ba Hơn nữa, chịcòn có những đứa con, chị phải sống vì con, sống cho con chứ không thể sống vì bảnthân Và trên thuyền cũng có những lúc vợ chồng con cái sống vui vẻ

Qua câu chuyện của người đàn bà ở tòa án, chúng ta hiểu thêm về nguyên nhân

bi kịch và tính cách của các nhân vật:

+Gánh nặng mưu sinh đã làm cho người chồng thay đổi tính cách từ hiền lànhsang thô bạo Người chồng vừa là nạn nhân của cuộc sống đói nghèo vừa là thủ phạmgây ra nỗi đau cho vợ và con

+Người vợ là một phụ nữ nhẫn nhịn, cam chịu, giàu lòng vị tha, bao dung, giàulòng thương con Chị thấu hiểu sâu sắc lẽ đời

+Đẩu hiểu được nguyên do người đàn bà không thể bỏ chồng là vì những đứacon Anh vỡ lẽ ra nhiều điều trong cách nhìn nhận cuộc sống Anh hiểu rằng, con người

và cuộc sống phong phú, phức tạp chứ không dễ dàng lý giải và can thiệp như anhtưởng lúc ban đầu

+Phùng như thấy chiếc thuyền nghệ thuật ở ngoài xa, còn sự thật cuộc đời lại ởrất gần Cái đẹp ngoại cảnh anh ngỡ là hoàn hảo, toàn bích có thể che khuất cái bề bộn,ngổn ngang của đời sống Bề ngoài nhếch nhác, lam lũ, cơ cực lại có thể chứa đựngnhững vẻ đẹp tiềm ẩn trong con người Câu chuyện của người đàn bà ở tòa án huyệngiúp anh hiểu rõ hơn cái có lí trong cái tưởng như nghịch lí ở gia đình thuyền chài Anhhiểu thêm tính cách của Đẩu và hiểu thêm chính mình

3 Ý nghĩa tư tưởng của tình huống truyện

Tình huống truyện chứa đựng những suy ngẫm, phát hiện sâu sắc của nhà văn

về cách để nhìn nhận, đánh giá con người, cuộc sống và về mối quan hệ giữa nghệ thuậtvới hiện thực, người nghệ sĩ với cuộc đời:

+ Cuộc đời không đơn giản, xuôi chiều mà chứa đựng nhiều nghịch lý Cần nhìnnhận mọi sự việc, hiện tượng trong hoàn cảnh cụ thể của nó và trong mối quan hệ vớinhiều yếu tố khác nữa

+ Muốn giúp đỡ con người không chỉ dựa vào thiện chí hay kiến thức sách vở

mà phải thấu hiểu cuộc sống của họ và có những biện pháp thiết thực

+ Con người ta luôn phải nhìn lại mình Hoạt động tự ý thức khiến con ngườingày càng hoàn thiện hơn

+ Nghệ thuật chân chính không bao giờ rời xa cuộc sống Nghệ thuật chân chính

là cuộc sống và phải luôn luôn vì cuộc sống

+ Học sinh nắm được những nét riêng của từng truyện, đồng thời thấy được tàinăng và cá tính sáng tạo của mỗi nhà văn.

- Giảng dạy tác phẩm truyện ngắn từ góc độ tình huống truyện cần lưu ý:

+ Nghệ thuật tạo dựng tình huống là tạo hoàn cảnh đặc trưng, đặt nhân vật vàomột hoàn cảnh đặc biệt nào đấy để nhân vật bộc lộ hết tính cách, tâm trạng của mình

+ Khi phân tích tình huống cần theo các bước:

* Xác định tình huống

* Phân tích diễn biến tình huống

* Rút ra ý nghĩa tư tưởng của tình huống truyện

+ Hạt nhân của thể loại truyện ngắn là tình huống truyện nhưng cũng không phải

là yếu tố duy nhất để thể hiện hết chủ đề, tư tưởng và ý dồ nghệ thuật của nhà văn Do

đó, khi phân tích tình huống truyện cần phải phân tích nhân vật, giọng điệu, kết cấu…

để có sự đánh giá một cách toàn diện và sâu sắc hơn

+ Khai thác và giảng dạy truyện ngắn từ góc độ tình huống không phải là mộthướng đi mới mà chỉ là một phương pháp hiệu quả để khám phá tư tưởng chủ đề của tácphẩm

IV Phân tích chi tiết trong tác phẩm văn xuôi tự sự.

Trong một tác phẩm thường có nhiều chi tiết nhưng không phải mọi chi tiết đều

có giá trị ngang bằng nhau Có các chi tiết có thể lướt qua hoặc bỏ đi cũng không sao

Có các chi tiết thể hiện thần thái nhân vật, cô đọng nội dung, giá trị của tác phẩm, nhưmột giọt nước mà qua đó có thể thấy cả cốc nước Bởi thế, người đọc văn, phân tích vănphải biết lướt qua những chi tiết vụn vặt, ngẫu nhiên, đồng thời nắm bắt lấy và tập trungphân tích các chi tiết tiêu biểu, đắt giá nhất

Cảm thụ tác phẩm truyện, GV và HS phải ý thức rõ đâu là điểm chính, biết dừnglại phân tích sâu một số chỗ mình tâm đắc Đã không ít người viết về Vợ chồng A Phủ,phân tích quá trình trỗi dậy của sức sống tiềm tàng trong nhân vật Mị vào đêm mùaxuân nghe tiếng sáo gọi bạn tình nhưng mấy ai cảm nhận hết ý nghĩa của hành động Mịuống rượu trong đêm ấy Tiếng sáo gọi bạn tình ngoài đầu núi vọng tới bắt đầu đánhthức nỗi nhớ hạnh phúc thời tuổi trẻ, ý niệm về thời gian trong người phụ nữ đang sốngtrong đắng cay, bất hạnh Mị thiết tha bổi hổi rồi ngồi nhẩm thầm bài hát của ngườiđang thổi sáo Khi từ trong buồng bước ra (căn buồng chật hẹp, tối tăm, chỉ có một lỗcửa sổ vuông bằng bàn tay bấy lâu nay giam hãm tuổi xuân của người phụ nữ xinh đẹp,tài hoa) Mị thấy xung quanh mình đang rất ồn ào Cả nhà thống lí Pá Tra vừa ăn xongbữa cơm Tết cúng ma, đang đánh chiêng, ốp đồng, nhảy múa và lại uống rượu bên bếplửa Nhìn mọi người như thế, Mị nghĩ “Ngày Tết, Mị cũng uống rượu” Cô lén lấy hũrượu, uống ực từng bát

Cần lí giải hành động uống rượu của Mị lúc ấy thế nào? Đó chính là một phảnứng từ sức sống tiềm tàng đang trỗi dậy Là con người, ai chẳng có quyền uống chútrượu ngày Tết Người ta uống thì Mị cũng phải uống để chứng tỏ mình còn là một conngười Thế là ý thức về quyền làm người, quyền bình đẳng đã trở lại trong Mị Mị uốngđến thế để dằn nén xuống nỗi uất ức và cả khát vọng sống đang trỗi lên trong mình Mịuống đến thế cho bõ tức, bõ hờn, uống như sự trả thù lũ người độc ác kia Chi tiết trongvăn chương là thế – vừa chân thực vừa chứa đựng nhiều ý nghĩa Lắm khi qua một chútbên ngoài ta phải đọc ra thế giới nội tâm của nhân vật

Chúng ta cũng có thể nói như trên chẳng hạn với chi tiết Tràng khoe chai dầu vớingười vợ nhặt (Vợ nhặt Kim Lân) Bấy lâu nay tối đến mẹ con Tràng nào có dầu màthắp đèn Nhưng hôm nay được một người phụ nữ theo mình về nhà làm vợ, người đànông này mới quyết định mua hai hào dầu trên chợ tỉnh Vậy mà Tràng đâu đã dám nói

với người vợ nhặt Mãi đến khi đi đến chỗ khuất, không có ai nhìn theo nữa, Tràng mớichậm bước lại, đi sát người vợ nhặt rồi giơ cái chai dầu vẫn cầm lăm lăm một bên taylên khoe…Kim Lân đã miêu tả hành động, những lời trêu đùa của Tràng và người vợnhặt khi ấy bằng đôi mắt nheo cười thật hóm hỉnh Phải thấu hiểu, trân trọng niềm vuihạnh phúc bình dị ở người dân nghèo đến chừng nào mới viết nổi chi tiết ấy, mới đểTràng chặc lưỡi nói: “Vợ mới vợ miếc cũng phải cho sáng sủa một tí chứ, chả nhẽ chưatối đã rúc vào ngay, hì hì…” Cũng thế, không sống sâu sắc với nhân vật của mình, làmsao diễn tả được cảm giác: “Một cái gì mới mẻ, lạ lắm, chưa từng thấy ở người đàn ôngnghèo khổ ấy, nó mơn man, ôm ấp khắp da thịt Tràng, tựa hồ như có bàn tay vuốt nhẹtrên sống lưng.” Khi phân tích chi tiết, cần đặt nó trong dòng cốt truyện, trong nội dungphản ánh của tác phẩm để xác định đúng vị trí, ý nghĩa của chi tiết ấy Cảm nhận đượcgiá trị của các chi tiết tiêu biểu rồi thì phải tập trung phân tích, bàn luận về nó.

V Phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự.

Trong tác phẩm tự sự, nhà văn “nói” qua nhân vật Nhân vật chính là nơi mangchở nội dung phản ánh, tư tưởng, chủ đề của tác phẩm, là nơi kí thác quan niệm về conngười, về nhân sinh của nhà văn Bởi thế, phân tích nhân vật trở thành con đường quantrọng nhất để đi đến giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo của tác phẩm, để nhận ra lí tưởngthẩm mĩ của nhà văn Một nhân vật văn học lớn bao giờ cũng thể hiện một số phận, mộtquan niệm nhân sinh độc đáo và thường điển hình cho một tầng lớp xã hội, một giaicấp, thậm chí một thời đại nào đó

Nó là kết quả của một quá trình khám phá, chiêm nghiệm Nó là sản phẩm từ sự tổnghợp, nhào nặn Cũng do thế, nhân vật mang dấu ấn của cá nhân sáng tạo ra nó Phântích nhân vật còn để nhận ra tài năng, đặc điểm bút pháp của nhà văn, để thêm thú vịkhi thưởng thức một giá trị thẩm mĩ

Việc phân tích một nhân vật cần được soi tỏ dưới các ánh sáng trên Khi phântích một nhân vật phải vươn lên khái quát được các giá trị trên Nhắc lại mấy điều này,chúng tôi xin lưu ý các bạn hai nhược điểm mà không ít người phân tích nhân vậtthường mắc phải:

Thứ nhất, biến bài phân tích nhân vật thành một bài miêu tả, ca ngợi một conngười nào đó ngoài đời (nhất là khi phân tích loại nhân vật chính diện có các phẩmchất, vẻ đẹp cao quí) Quá trình phân tích một nhân vật văn học cần gắn với sự cảm thụ,đánh giá bút pháp nghệ thuật miêu tả của nhà văn Chữ phân tích ở đây không nên hiểu

chỉ là một thao tác nghị luận (chỉ ra các đặc điểm của nhân vật) mà bao hàm cả sự nhận

xét, đánh giá bằng cảm thụ, suy nghĩ của mình.

Thứ hai, bài phân tích nhân vật chỉ dừng ở cấp độ cụ thể mà không nâng lên tầmkhái quát để rút ra tư tưởng, quan niệm của nhà văn Nên nhớ rằng khi xây dựng mộtnhân vật (nhất là nhân vật chính) bao giờ nhà văn cũng muốn gửi gắm qua đó một cáchnhìn nhận về xã hội, một quan niệm nhân sinh Nếu phân tích nhân vật mà chỉ dừng ởnhân vật nghĩa là chưa ý thức được vị trí của nhân vật ấy trong chủ đề, tư tưởng của tácphẩm

Một nhân vật văn học thành công cũng như một con người sinh động ngoài đờivậy Đó là “con người này” trong sự phân biệt với con người khác Nó có tính cáchriêng, số phận riêng không thể lẫn Bởi thế, suy cho cùng, phân tích một nhân vật làmsáng tỏ một tính cách, một số phận Song vấn đề là nhà văn không trực tiếp bước vàotác phẩm mà nói lên điều ấy Tính cách, số phận nhân vật hiện lên sinh động trong tácphẩm qua nhiều phương diện cụ thể Đó chính là những phương diện người đọc, ngườiphân tích cần lưu ý

1 Lai lịch

Đây là phương diện đầu tiên góp phần hình thành đặc điểm tính cách, chi phốicon đường đời của nhân vật cũng như mục đầu tiên ta thường khai trong bản “Sơ yếu lílịch” là thành phần xuất thân, hoàn cảnh gia đình vậy

Hoàn cảnh mồ côi từ nhỏ, hành vi vô giáo dục khi ở với người bác họ (để rồi bịđuổi ra khỏi nhà) cùng những thành tích bất hảo trong cuộc sống lang thang hè đường

xó chợ của Xuân Tóc Đỏ đã góp phần tạo nên tính cách lưu manh, láu lỉnh của y saunày (Số đỏ Vũ Trọng Phụng)

Ngay từ khi được sinh ra đã bị vứt khỏi lề cuộc sống, được người ta nhặt về nuôirồi hết đi ở cho nhà này sang nhà khác, không bà con thân thích, không thước đất cắmdùi – hoàn cảnh xuất thân ấy là một nguyên nhân tạo nên số phận cô độc thê thảm củaChí Phèo (Chí Phèo Nam Cao)

Tính cách nhân vật được lí giải một phần bởi thành phần xuất thân, hoàn cảnhgia đình và điều kiện sinh hoạt trước đó

2 Ngoại hình

Trong văn học, nhà văn miêu tả ngoại hình nhân vật thường với hai mục đích.Thứ nhất, để cá thể hóa nhân vật, nghĩa là tạo ấn tượng riêng về nhân vật ấy (không thểlẫn vào các nhân vật khác) Thứ hai, qua vẻ bề ngoài mà phần nào hé mở tính cách, bảnchất của nhân vật ấy Một nhà văn có tài thường chỉ qua một số nét khắc họa chấm phá

có thể giúp người đọc hình dung ra diện mạo, tư thế cùng bản chất của một nhân vậtnào đó Một nhân vật thành công bao giờ cũng là “con người này” khác với con ngườikia, con người nọ…

Trong truyện ngắn Vi hành, mượn lời người con trai (đôi nam nữ thanh niênngười Pháp đi trên toa xe điện ngầm), tác giả Nguyễn ái Quốc đã phác họa chân dungKhải Định: “Chẳng phải vẫn cái mũi tẹt ấy, vẫn đôi mắt xếch ấy, vẫn cái mặt bủng như

vỏ chanh ấy đấy à?” Các chi tiết này vừa có giá trị tả thực về Khải Định vừa ám chỉthật sâu cay tính cách hèn kém, chẳng có mấy thiên lương của ông vua bù nhìn AnNam

Đến với Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài), chúng ta ấn tượng bởi hình ảnh một cô gáilúc nào cũng “cúi mặt, mặt buồn rười rượi” Nhà văn đặc tả một hình dáng khi nào cũngcúi mặt nhìn đất mà không dám ngẩng cao, nhìn xa một chút Một khuôn mặt xinh đẹp

là thế mà mang nỗi u sầu thăm thẳm Chi tiết này khiến ta ấn tượng với thân phận tủinhục của người con dâu gạt nợ

Khi cảm nhận, phân tích ngoại hình nhân vật cần thấy rằng phần lớn trường hợp,đặc điểm tính cách, chiều sâu nội tâm được thống nhất với vẻ bề ngoài Song cũng cónhững trường hợp cái bên trong và vẻ bên ngoài của nhân vật “trật khớp”, thậm chí tráingược nhau Lão Hạc (truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao) thân hình nhỏ thó, bộ mặtnhăn nheo như quả trám nhưng lòng tự trọng, tình thương yêu thì lớn lao, cao cả ít aibằng

3 Ngôn ngữ

Qua lời ăn tiếng nói, qua cách dùng từ, giọng điệu của một người, chúng ta cóthể nhận ra nghề nghiệp, trình độ văn hóa, nhận ra tính cách của con người ấy Ngônngữ của nhân vật văn học thành công thường được cá thể hóa cao độ, nghĩa là mangđậm dấu ấn của một cá nhân Nhà văn có tài là người biết sống với nhiều nhân vật, nắmbắt được nhiều kiểu ngôn ngữ

Nhắc tới nhân vật cố Hồng trong tiểu thuyết trào phúng Số đỏ của Vũ TrọngPhụng chúng ta nhớ ngay đến câu gắt đầu cửa miệng “Biết rồi, khổ lắm, nói mãi!” mặcdầu ông ta chẳng biết cho ra đầu ra đũa việc gì cả Cho đến khi trở thành “nhà cải cáchthẩm mĩ”, “đốc-tờ Xuân”, “giáo sư quần vợt”, “cố vấn báo Gõ mõ”… được cả xã hội

thượng lưu thành thị trọng vọng, Xuân Tóc Đỏ vẫn đầu cửa miệng mấy chữ “mẹ kiếp”,

“nước mẹ gì” Điều ấy chứng tỏ cái bản chất lưu manh, vô học của y không sao gột rửanổi

Trong Rừng xà nu ngôn ngữ của nhân vật Tnú nhiều khi ngắn gọn, chắc nịch,chứng tỏ một tính cách mạnh mẽ, dứt khoát: “Chỉ còn thằng chỉ huy dưới hầm Kêu nókhông lên Bỏ lựu đạn, nó có ngách Người chỉ huy mình hỏi: Ai xuống? Tôi xuống.Tối lắm Tôi mò thấy nó Nó bắn Tôi giật được súng nó Nó vật tôi Nhưng tôi mạnhhơn Tôi tống đầu gối lên ngực nó Tôi bóp đèn pin lên mặt nó: Dục, mày còn nhớ taukhông? Nó lắc đầu Được, đây này, hai bàn tay tau đây này, nhớ chứ? Tau vẫn cầmđược súng! Mắt nó trắng giã Tôi nói: Này, tau có súng đây, tau có cả dao găm đây.Nhưng tau không giết mày bằng súng, tau không đâm mày bằng dao nghe chưa! Dục!Tau giết mày bằng mười ngón tay cụt này thôi, tau bóp cổ mày thôi!” Quả là đôi bàntay dồn nén căm hờn, đôi bàn tay quả báo Con người miền núi là thế: yêu ai, yêu hếtlòng, ghét ai, ghét tận độ Từ ngày thằng Dục dẫn lính về đàn áp dân làng, đánh đậpchết mẹ con Mai, Tnú khắc sâu mối thù Cái tên thằng Dục in đậm trong tâm khảm…Anh muốn chứng tỏ với kẻ thù rằng đôi bàn tay từng bị hành hạ dã man trước đây đểdập tắt mộng cầm súng, mỗi ngón đã bị cụt một đốt, lúc này vẫn thừa sức trả thù Ngônngữ ấy, những lời hỏi, lời cảnh cáo cùng cách trả thù ấy chứng tỏ một tính cách mạnh

mẽ, một hành động quyết liệt

4 Nội tâm

Khi phân tích nhân vật cần quan tâm đến thế giới bên trong với những cảm giác, cảmxúc, tình cảm, suy nghĩ… Thế giới bên trong này thường tương tác với thế giới bênngoài (môi trường thiên nhiên, sự biến chuyển của đời sống xã hội, quan hệ và hành vicủa các nhân vật khác xung quanh) đồng thời cũng có qui luật vận động riêng của nó.Một nghệ sĩ tài năng thường cũng là một bậc thầy trong việc nắm bắt và diễn tả tâm lícon người Miêu tả chân thực, tinh tế đời sống nội tâm nhân vật là chỗ thử thách tàinghệ nhà văn và cảm nhận, phân tích được một cách kĩ lưỡng, thuyết phục mặt nàycũng thành nơi chứng tỏ năng lực của người phân tích tác phẩm

Bố cục truyện ngắn Hai đứa trẻ vận động theo dòng cảm giác bâng khuâng, tâmtrạng buồn man mác của nhân vật Liên trong không gian phố huyện nhỏ trước giờ khắcngày tàn rồi dần về đêm Tính trữ tình, sự tinh tế của ngòi bút Thạch Lam thể hiện quaviệc diễn tả bao biến thái nhẹ nhàng của cảnh vật và sự hòa điệu của lòng người

Cũng tương tự như thế, hãy chú ý hành động thắp sáng thêm đĩa đèn của ngườiphụ nữ này sau đó: “Mị đến góc nhà, lấy ống mỡ, xắn một miếng bỏ thêm vào đĩa đèncho sáng Trong đầu Mị đang rập rờn tiếng sáo…” Hành động này có ý nghĩa gì? Bấylâu nay Mị có bận tâm gì đến bóng tối hay ánh sáng xung quanh mình đâu Cuộc đờiđối với người con dâu gạt nợ chỉ như một đêm dài thăm thẳm Nhưng giờ đây có lẽ Mịkhông còn chịu nổi bóng tối đang vây bọc quanh mình nữa Thắp sáng thêm đĩa đènhay là người phụ nữ này đang muốn thắp sáng lại cuộc đời mình? Tiếp theo hành độnguống rượu để lòng càng nhớ về ngày trước, để thấy mình còn trẻ, hành động này chứng

tỏ phản kháng âm thầm mà quyết liệt, chứng tỏ sóng cuộn trong chiều sâu tâm trạng từkhi nghe tiếng sáo gọi bạn yêu lấp ló ngoài đầu núi, lửng lơ bay ngoài đường Đến khidiễn tả tâm trạng, hành động nhân vật Mị ở đêm mùa đông giá lạnh sau đó, ngòi bút TôHoài như hồi hộp dõi theo nỗi lòng người phụ nữ này để dẫn người đọc đi từ bất ngờnày đến bất ngờ khác Chúng ta vừa bất ngờ trước hành động táo bạo cắt dây trói cho APhủ lại ngỡ ngàng trước việc Mị vùng chạy theo (dù trước đó vài giây vẫn đang nghĩchuyện ở lại mà chết thay) với câu nói trong cơn gió thốc lạnh buốt “ ở đây thì chết