Xây dựng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường, đi đôi với tăng cường vai trò quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN

Trong nền kinh tế thị trường (KTTT) cái khác nhau cơ bản giữa các dạng KTTT chính là mục đích vận động của nền kinh tế đó. Điều này lại xuất phát từ đường lối chính trị, mục tiêu kinh tế - xã hội của giai cấp thống trị xã hội, thông qua vai trò quản lý của nhà nước, từ đó càng có sự khác nhau về phương pháp và biện pháp quản lý nền KTTT của nước đó. Đối với nước ta, khi thực hiện quá trình chuyển nền kinh tế kế hoạch tập trung, quan liêu bao cấp sang vận hành theo cơ chế thị trường định hướng XHCN, không thể hiểu mơ hồ, xem nhẹ vai trò quản lý của nhà nước. Ở đây cần phê phán mạnh mẽ một số người cho rằng, đã chấp nền KTTT thì không cần hoặc xem nhẹ vai trò của nhà nước trong quản lý nền kinh tế, Nhà nước không nên can thiệp sâu vò kinh tế, mà để mặc các quy luật kinh tế tự điều tiết các quan hệ kinh tế như quan hệ cung cầu, quan hệ sản xuất và tiêu dùng. Thực chất của những người này là muốn chúng ta từ bảo tính định hướng XHCN. Trong nền KTTT, lái nền kinh tế nước ta đi theo con đường TBCN mà thôi. Chúng ta không thể chấp nhận điều này vì nó trái ngược với sự vận động khách quan, với con đường mà Đảng và nhân dân ta. Vì vậy, Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VIII đã nêu rõ: " Xây dựng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường, đi đôi với tăng cường vai trò quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN".. Sự quản lý của nhà nước ta thông qua việc hoạch định chiến lược phát triển kinh tế xã hội các chương trình kế hoạch, ban hành pháp luật kinh tế, các chính sách, kinh tế trên nhiều lĩnh vực nhằm một mặt, thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, mặt khác không ngừng củng cố, xây dựng quan hệ sản xuất mới theo định hướng XHCN trên cả ba mặt sở hữu, quản lý và phân phối. Đề cao vai trò quản lý của nhà nước ta cũng có nghĩa là đề cao vai trò lãnh đạo của Đảng đối với nền kinh tế ở nước ta hiện nay. Đây là nhân tố quyết định bảo đảm giữ vững định hướng XHCN của nền KTTT ở nước ta trong thời kỳ quá độ. Nói cách khác là đã sử dụng KTTT để xây dựng CNXH nhất thiết cần có vai trò quản lý của nhà nước của dân, do dân và vì dân để nền kinh tế phát triển lành mạnh, đúng hướng. KTTT có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN có nội dung hết sức phong phú, đang ngày càng được bổ xung, phát triển cả về lý luận cũng như thực tiễn ở nước ta. Chúng ta sử dụng cơ chế thị trường, áp dụng các hình thức kinh tế và phương pháp quản lý của KTTT để kích thích sản xuất, phát huy tinh thần năng động, sáng tạo của người lao động, giải phóng sức sản xuất thúc đẩy công nghiệp hoá - hiện đại hoá, lãnh đạo, quản lý nền kinh tế để phát triển đúng hướng đi lên CNXH. Về cơ bản nền KTTT mà chúng ta đang xây dựng là nền kinh tế mà ở đó các thành phần kinh tế được phát triển bình đẳng trức pháp luật, nền kinh tế lấy thành phần kinh tế dựa trên sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể làm nền tảng, lấy kinh tế nhà nước làm chủ đạo, lấy việc xây dựng một xã hội, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng văn minh làm mục tiêu.

A Phần mở đầu

Trong nền kinh tế thị trờng (KTTT) cái khác nhau cơ bản giữa các dạngKTTT chính là mục đích vận động của nền kinh tế đó Điều này lại xuất phát từ đ-ờng lối chính trị, mục tiêu kinh tế - xã hội của giai cấp thống trị xã hội, thông quavai trò quản lý của nhà nớc, từ đó càng có sự khác nhau về phơng pháp và biệnpháp quản lý nền KTTT của nớc đó

Đối với nớc ta, khi thực hiện quá trình chuyển nền kinh tế kế hoạch tậptrung, quan liêu bao cấp sang vận hành theo cơ chế thị trờng định hớng XHCN,không thể hiểu mơ hồ, xem nhẹ vai trò quản lý của nhà nớc ở đây cần phê phánmạnh mẽ một số ngời cho rằng, đã chấp nền KTTT thì không cần hoặc xem nhẹvai trò của nhà nớc trong quản lý nền kinh tế, Nhà nớc không nên can thiệp sâu vòkinh tế, mà để mặc các quy luật kinh tế tự điều tiết các quan hệ kinh tế nh quan

hệ cung cầu, quan hệ sản xuất và tiêu dùng Thực chất của những ngời này làmuốn chúng ta từ bảo tính định hớng XHCN Trong nền KTTT, lái nền kinh tế nớc

ta đi theo con đờng TBCN mà thôi Chúng ta không thể chấp nhận điều này vì nótrái ngợc với sự vận động khách quan, với con đờng mà Đảng và nhân dân ta Vìvậy, Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VIII đã nêu rõ: " Xây dựng nền kinh tế hànghoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trờng, đi đôi với tăng cờng vai tròquản lý của nhà nớc theo định hớng XHCN" Sự quản lý của nhà nớc ta thông quaviệc hoạch định chiến lợc phát triển kinh tế xã hội các chơng trình kế hoạch, banhành pháp luật kinh tế, các chính sách, kinh tế trên nhiều lĩnh vực nhằm một mặt,thúc đẩy lực lợng sản xuất phát triển, mặt khác không ngừng củng cố, xây dựngquan hệ sản xuất mới theo định hớng XHCN trên cả ba mặt sở hữu, quản lý vàphân phối Đề cao vai trò quản lý của nhà nớc ta cũng có nghĩa là đề cao vai tròlãnh đạo của Đảng đối với nền kinh tế ở nớc ta hiện nay Đây là nhân tố quyết

định bảo đảm giữ vững định hớng XHCN của nền KTTT ở nớc ta trong thời kỳquá độ Nói cách khác là đã sử dụng KTTT để xây dựng CNXH nhất thiết cần cóvai trò quản lý của nhà nớc của dân, do dân và vì dân để nền kinh tế phát triểnlành mạnh, đúng hớng KTTT có sự quản lý của nhà nớc theo định hớng XHCN cónội dung hết sức phong phú, đang ngày càng đợc bổ xung, phát triển cả về lý luận

cũng nh thực tiễn ở nớc ta Chúng ta sử dụng cơ chế thị trờng, áp dụng các hìnhthức kinh tế và phơng pháp quản lý của KTTT để kích thích sản xuất, phát huytinh thần năng động, sáng tạo của ngời lao động, giải phóng sức sản xuất thúc đẩycông nghiệp hoá - hiện đại hoá, lãnh đạo, quản lý nền kinh tế để phát triển đúng h-ớng đi lên CNXH Về cơ bản nền KTTT mà chúng ta đang xây dựng là nền kinh tế

mà ở đó các thành phần kinh tế đợc phát triển bình đẳng trức pháp luật, nền kinh

tế lấy thành phần kinh tế dựa trên sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể làm nền tảng,lấy kinh tế nhà nớc làm chủ đạo, lấy việc xây dựng một xã hội, dân giàu, nớcmạnh, xã hội công bằng văn minh làm mục tiêu

Từ thực tế trên em đã chọn đề tài này, vì qua việc nghiên cứu và tìm hiểucác tài liệu, thông tin có liên quan đến đề tài em sẽ có cài nhìn cụ thể, rõ ràng hơn

về vấn đề mà đề tài nêu ra Đồng thời em sẽ hiểu rõ hơn về sự điều tiết nền kinh tếnớc ta qua đó tạo tiền đề cho quá trình làm việc sau khi tốt nghiệp của em

B Cơ sở lý luận:

I Một số vấn đề lý luận về kinh tế nhà nớc

Kinh tế nhà nớc theo cách hiểu hiện nay là thành phần kinh tế do nhà nớc,với t cách là ngời đại diện cho toàn dân làm chủ sở hữu và tổ chức quản lý

Trong quá trình đổi mới, Đảng ta chủ trơng phát triển nền kinh tế nhiềuthành phần để góp phần phát huy sức mạnh của toàn dân, toàn dân tộc, phát triểnkinh tế xã hội, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng và bảo vệ tổquốc Việt Nam XHCN Đó là chính sách nhất quán, lâu dài trong cả thời kỳ quá

độ đi lên CNXH Để thực hiện có hiệu quả chính sách đó, Trung ơng có tráchnhiệm xây dựng phơng hớng, nội dung, giải pháp cụ thể của từng thành phần kinh

tế theo tinh thần Nghị quyết của Đại hội Đảng Trung ơng làm việc tiếp tục sắpxếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nớc là để gópphần bảo đảm cho kinh tế nhà nớc giữa vững vai trò chủ đạo trong nền kinh tếquốc dân, một vấn đề rất lớn và cơ bản trong chính sách phát triển nền kinh tếnhiều thành phần, chứ không hề coi nhẹ việc phát triển các thành phần kinh tếkhác

Kinh tế nhà nớc bao gồm các doanh nghiệp nhà nớc, các sở hữu nhà nớc nh

đất đai, ngân sách, lực lợng dự trữ kể cả một phần vốn của nhà nớc đa vào cácdoanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác Nghĩa là, hệ thống kinh tế nhà n-

ớc gồm hai bộ phận cấu thành: doanh nghiệp nhà nớc và kinh tế nhà nớc phi doanhnghiệp (đất đai, ngân sách quốc gia, các quỹ quốc gia ) Doanh nghiệp nhà nớc là

tổ chức kinh tế do nhà nớc đầu t vốn, thành lập và tổ chức quản lý,hoạt động kinh

tế hoặc hoạt động công ích, nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội do nhà

n-ớc giao Doanh nghiệp nhà nn-ớc có hai loại: loại hoạt động kinh doanh vì mục tiêulợi nhuận và loại hoạt động công ích không vì mục tiêu lợi nhuận Ngoài ra, còn

có loại nằm giữa hai loại trên, nh những tổ chức kinh tế đang quản lý, bảo dỡngcơ sở kinh tế hạ tầng (cầu, đờng, sân bay, bến cảng ) loại này có xu hớng chuyểnhoá từng phần sang hai loại trên

Kinh tế nhà nớc cần và có thể giữ vai trò chủ đạo của mình Kinh tế nhà nớc

có vai trò quyết định trong việc giữ vững định hớng XHCN, ổn định và phát triển

kinh tế, chính trị, xã hội của đất nớc Doanh nghiệp nhà nớc phải không ngừng đợc

đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả, giữ vị trí then chốt trong nền kinh tế, làmcông cụ vật chất quan trọng để nhà nớc định hớng và điều tiết vĩ mô, làm lực lợngnòng cốt góp phần chủ yếu để kinh tế nhà nớc thực hiện vai trò chủ đạo trong nềnkinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa, là chủ lực trong hội nhập kinh tếquốc tế Việc xem xét, đánh giá hiệu quả của doanh nghiệp nhà nớc phải có quan

điểm toàn diện cả về kinh tế, chính trị, xã hội trong đó lấy suất sinh lời trên vốnlàm một trong những tiêu chuẩn chủ yếu để đánh giá hiệu quả của doanh nghiệpkinh doanh, lấy kết quả thực hiện các chính sách xã hội làm tiêu chuẩn chủ yếu để

đánh giá hiệu quả của doanh nghiệp công ích

II Vai trò của kinh tế nhà nớc

Với việc chú trọng làm cho kinh tế nhà nớc không ngừng lớn mạnh, thật sựgiữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân, chăm lo xây dựng quan hệ sản xuấtmới theo hớng làm cho nhân tố xã hội chủ nghĩa ngày càng phát triển, tạo dựngmột chế độ xã hội dân chủ, công bằng văn minh tiến bộ Tiếp tục đổi mới và pháttriển hiệu quả kinh tế nhà nớc để làm tốt vai trò chủ đạo, làm đòn bẩy d đẩy nhanhtăng trởng kinh tế và giải quyết những vấn đề xã hội: mở đờng hớng dẫn, hỗ trợcác thành phần khác cùng phát triển, làm lực lợng vật chất để nhà nớc thực hiệnchức năng điều tiết và quản lý vĩ mô Chính vì thế vai trò của kinh tế nhà nớc trongnền kinh tế thị trờng ở nớc ta hiện nay cũng là vai trò của nhà nớc trong quản lýkinh tế Song vai trò của nhà nớc cần đợc xem xét từ hai góc độ; trong kinh tế thịtrờng và trong kinh tế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa

1 Vai trò của nhà nớc trong kinh tế thị trờng

Vai trò điều chỉnh, bằng cách cân đối cung cầu trong toàn xã hội để chỉ đạocác doanh nghiệp không làm lệch cung - cầu chung cái mà tăng doanh nghiệpkhông nắm đợc Trong vai trò này phải phát hiện kịp thời những mặt cân đối,những nguy cơ tiềm ẩn để lo ngăn ngừa trớc hay đối phó kịp thời khi nó xảy ra.Việc sử dụng các công cụ nh tài chính tiền tệ để điều chỉnh tốc độ phát triển saocho hài hoà, đòi hỏi phải thờng xuyên kiểm tra lại các lý thuyết kinh tế về cáccông cụ đó xem mức độ đúng sai ra sao Vì cơ sở lý luận mà không khoa học sẽdẫn tới những sai lầm rất lớn

Vai trò điều tiết giữa các lĩnh vực, các vùng kinh tế đó tạo ra sự phát triểnhài hoà Điều tiết khó hơn điều chỉnh vì nó không phải chỉ là cân bằng mà nó đòihỏi phải tính ra đợc một tỷ lệ phát triển tối u cả về không gian và thời gian Nócũng đòi hỏi tầm nhìn xa xem xét thị trờng hiện nay nh thế nào nhng tơng lai nó sẽbiến động ra sao để điều tiết từ nơi thừa sang nơi thiếu, lúc thừa sang lúc thiếu.

Vai trò tạo sân chơi công bằng để các doanh nghiệp tự do kinh tế Đó cũng

là tạo công bằng xã hội Biện pháp đợc soạn thảo đúng với quy luật thị trờng sẽgiúp thực hiện tốt vai trò này

Vai trò bảo hộ cho sản xuất trong nớc Về vai trò này, đang có những ý kiếnkhác nhau ý kiến cho rằng ta buộc phải tham gia AETA thì vai trò bảo hộ sẽ mấtdần đi

2 Vai trò của nhà nớc trong kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa.

Vai trò của nhà nớc trong kinh tế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa

đòi hỏi phải phát hiện ra những khuyết tật của kinh tế thị trờng t bản chủ nghĩa đểtìm ra những định chế có khả năng xoá bỏ những khuyết tật đó và tạo ra dần dầnmột kinh tế thị trờng xã hội chủ nghĩa

Vai trò này cũng đòi hỏi phải thay thế dần phơng thức phân phối theo t bảnbằng phơng thức phân phối theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế là chủ yếu,

đồng thời phân phối dựa trên mức đóng góp các nguồn lựckhác nhau vào kết quảsản xuất kinh doanh và phân phối thông qua phúc lợi xã hội: Nói rộng ra là sángtạo ra những cách quản lý mới để dần biến đổi dần thị trờng t bản chủ nghĩa thànhthị trờng XHCN

Củng cố và phát triển thành phần kinh tế quốc doanh để nớc thực sự giữ vaitrò chủ đạo là điều phải làm nếu muốn thực hiện vai trò của nhà nớc trong kinh tếthị trờng theo định hớng XHCN Lâu nay ngời ta vẫn nhìn thành phần kinh tế quốcdoanh nh là một thành phần kinh tế đợc quản lý rất tốt mà quên mất rằng có nhiều

Xí nghiệp quốc doanh kinh tế có hiệu quả Không phải cổ phần hoá, mà nhiều

ng-ời cố hiểu là tự nhân hoá, mới thay đổi đợc cung cách làm việc quan liêu, điềuquan trọng là phải làm thế nào nâng cao hiệu quả kinh tế của các doanh nghiệpnhà nớc, có chính sách kích thích kinh tế để phân khuyến khích nâng cao năng

suất lao động Trong các doanh nghiệp nhà nớc, nhà nớc là cổ đông duy nhất vẫn

có thể thành lập hội đồng quản trị để trực tiếp quản trị kinh doanh

Thực hiện vai trò của nhà nớc trong KTTT theo định hớng XHCN là rất khókhăn vì không thể chia tách thị trờng nớc ta ra ngoài thị trờng thế giới bao gồm cảkinh tế thị trờng của các nớc t bản Vì thế cần phải thực hiện hài hoà bằng haicách

- Đối thoại với các nớc t bản để họ cũng thấy đợc khuyết tật và tự điềuchỉnh, đó là phơng pháp hay nhất

- Khéo léo dùng những giải pháp đặc biệt để ngăn chặn tác động sấu của thịtrờng t bản t bản vào kinh tế nớc ta

Khi đã xác định đợc vai trò của nhà nớc phải nghiên cứu tiếp nội dung quản

lý và công cụ quản lý của nn trong KTTT Những công cụ quản lý của nhà nớcluôn luôn thay đổi tuỳ theo mức tiến bộ hay tụt lùi của kinh tế học Nh học thuyếtKeynes đã cung cấp cách sử dụng công cụ tiến bộ để khắc phục khủng hoảng kinh

tế Vì vậy muốn thực hiện những vai trò tất yếu của nhà nớc phải chăm lo xâydựng một học thuyết kinh tế thị trờng định hớng XHCN

Trung ơng khẳng định t tởng của Nghị quyết Đại hội IX xác định vai tròchủ đạo của kinh tế nhà nớc, xác định doanh nghiệp nhà nớc là lực lợng nòng cốtcủa kinh tế nhà nớc giữ vị trí then chốt trong nền kinh tế, là công cụ vật chất quantrọng để nhà nớc định hớng và điều tiết vĩ mô nền kinh tế Kinh tế nhà nớc, doanhnghiệp nhà nớc có vai trò quyết định trong việc giữ vững định hớng xã hội chủnghĩa, phát triển và ổn định chính trị, kinh tế, xã hội của đất nớc Vì vậy doanhnghiệp nhà nớc phải không ngừng sắp xếp đổi mới, phát triển, có trình độ côngnghệ và quản lý tiên tiến, không ngừng nâng cao hiệu quả

3 Kinh tế nhà nớc tất yếu phải giữ vai trò chủ đạo

Thứ nhất, kinh tế nhà nớc dựa trên chế độ sở hữu công cộng về t liệu sảnxuất, là chế độ sở hữu phù hợp với xu hớng xã hội hoá của lực lợng sản xuất ở

đây, cần phải biết hình thức sở hữu và chủ sở hữu Nhà nớc đại diện cho toàn dân

-là chủ sở hữu công cộng của toàn dân

Thứ hai, kinh tế nhà nớc nắm giữ những vị trí then chốt, yết hầu, xơng sốngcủa nền kinh tế, do đó nó có khả năng, có điều kiện chi phối hoạt động của cácthành phần kinh tế đảm bảo cho nền kinh tế phát triển theo hớng đã định.

Thứ ba, kinh tế nhà nớc là lực lợng bảo đảm cho sự phát triển ổn định củanền kinh tế, là lực lợng có khả năng can thiệp, điều tiết hớng dẫn giúp đỡ là liênkết tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế cùng phát triển

Thứ t, kinh tế nhà nớc có thể tác động tới các thành phần kinh tế kháckhông chỉ bằng các công cụ và đòn bẩy kinh tế, mà còn bằng con đờng gián tiếp,thông qua những thiết chế và hoạt động của kiến trúc thợng tầng xã hội chủ nghĩa

Thứ năm, kinh tế nhà nớc dẫn đầu trong việc ứng dụng khoa học - côngnghệ hiện đại, tiên tiến; do đó nó có nhịp độ phát triển nhanh, đóng góp phần lớncho ngân sách nhà nớc và tích tụ để có thể không ngừng tái sản xuất mở rộng

Thứ sáu, kinh tế nhà nớc là lực lợng nòng cốt hình thành các trung tâmkinh tế; đô thị mới, là lực lợng có khả năng đầu t vào những lĩnh vực có vị trí quantrọng, sống còn nhng ít ai giám đầu t vì đòi hỏi vốn có nhiều mà thời gian thu hồivốn chậm

III Thực trạng về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nớc

1 Tình hình

Trong hơn 10 năm qua Đảng và nhà nớc ta đã thực hiện nhiều chủ trơng,biện pháp tích cực nhằm đổi mới và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nớc.Trong bối cảnh thế giới có nhiều diễn biến phức tạp và nền kinh tế có nhiều khókhăn gay gắt, doanh nghiệp nhà nớc đã vợt qua nhiều thử thách, đứng vững vàkhông ngừng phát triển, góp phần quan trọng vào thành tựu to lớn của sự nghiệp

đổi mới và phát triển đất nớc; đa nớc ta ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội,chuyển sang thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá theo định hớngXHCN

Doanh nghiệp nhà nớc đã chi phối đợc các ngành, lĩnh vực theo chốt và sảnphẩm thiết yếu của nền kinh tế, góp phần chủ yếu để kinh tế nhà nớc thực hiện đợcvai trò chủ đạo, ổn định và phát triển kinh tế - xã hội, tăng thế và lực của đất nớc.Doanh nghiệp nhà nớc chiếm tỷ trọng lớn trong tổng sản phẩm trong nớc, trongtổng thu ngân sách, kim ngạch xuất khẩu và công trình hợp tác đầu t với nớc

ngoài; là lực lợng quan trọng trong thực hiện các chính sách xã hội, khắc phục hậuquả thiên tai và bảo đảm nhiều sản phẩm, dịch vụ công ích thiết yếu cho xã hội,quốc phòng, an ninh Doanh nghiệp nhà nớc ngày càng thích ứng với cơ chế thị tr-ờng; năng lực sản xuất tiếp tục tăng; cơ cấu ngày càng hợp lý hơn; trình độ côngnghệ và quản lý có nhiều tiến bộ; hiệu quả và sức cạnh tranh từng bớc đợc nânglên; đời sống của ngời lao động từng bớc đợc cải thiện.

Năm 2000, doanh nghiệp nhà nớc (DNNN) đóng góp 39,5% GDP, 39,2%tổng thu ngân sách, trên 50% kim ngạch xuất khẩu; nộp thuế thu nhập trong 10năm (1999 đến 2000) gần 64.000 tỷ và có khoảng 250 đơn vị đợc cấp chứng chỉISO, đợc ngời tiêu dùng bình chọn đạt chất lợng sản phẩm cao 5 năm liền

Đạt đợc những kết quả trên là nhờ có đờng lối đổi mới đúng đắn của Đảng

và Nhà nớc; sự chỉ đạo thực hiện kiên trì của chính phủ và các cấp, các ngành; sự

cố gắng phấn đấu vợt qua khó khăn, thử thách để vơn lên của các doanh nghiệpnhà nớc, của đội ngũ cán bộ quản lý và ngời lao động trong cơ chế mới

Tuy nhiên, doanh nghiệp nhà nớc cũng còn những mặt hạn chế, yếu kém vàhiện nay đang nổi cộm bốn vấn đề gay gắt trong cạnh tranh của kinh tế thị trờng

định hớng XHCN nh sau:

- Quy mô và các mối quan hệ quản lý của doanh nghiệp nhà nớc có nhiều

điểm cha hợp lý Doanh nghiệp nhà nớc phát triển còn chồng chéo, trùng lập vềngành nghề, sản phẩm Nguồn vốn hạn hẹp nhng lại đầu t hình thành và phát triểnnhiều DNNN có quy mô và quá nhỏ bé Không đủ lực để tổ chức sản xuất kinhdoanh có hiệu quả Đây là một sự lãng phí lớn trong đầu t phát triển

- Trình độ kỹ thuật, công nghệ lạc hậu đã và đang là lực cản đối với quátrình nâng cao năng suất, chất lợng và sức cạnh tranh các sản phẩm trên thơng tr-ờng Nhiều loại vật t, nguyên liệu tồn kho từ thời kỳ bao cấp đã lỗi thời, phẩm chất

đó giảm không tiêu thụ đợc nhng doanh nghiệp nhà nớc vẫn "treo" lại, chờ nhà

n-ớc có biện pháp xử lý Do đó, doanh nghiệp phải tăng thêm chi phí bảo quản, cấtgiữ, gây ứ đọng vốn, dẫn đến tình hình tài chính doanh nghiệp đã khó khăn lạicàng khó khăn hơn Hiệu quả sản xuất doanh nghiệp nhà nớc giảm dần Nợ nầnnhiều, quan hệ phải thu, phải trả ngày càng lớn, tình hình tài chính thiếu lành

mạnh Nhà nớc phải giúp đỡ hỗ trợ ngày càng nhiều trong khi ngân sách nhà nớccòn co hẹp tỷ lệ vay nợ trong và ngoài nớc ta.

- DNNN cũng là một trong những "địa chỉ" của tệ lãng phí, tham nhũng,gây thất thoát, tổn thất ngoài tài lực của nhà nớc

Trong 3 năm gần đây số doanh nghiệp nhà nớc cổ phần hoá và đa dạng sởhữu gần nh dận chân tại chỗ; nhiều bộ Ngành, địa phơng lại thành lập thêmDNNN dù cha đủ cơ sở và điều kiện phần lớn những doanh nghiệp mới đợc thànhlập không thuộc ngành mũi nhọn, then chốt, mà chủ yếu hoạt động trong lĩnh vựcthơng mại - dịch vụ, xây dựng; sản xuất hàng tiêu dùng là những lĩnh vực màcác thành phần kinh tế khác có nhiều lợi thế hơn

Các tổng Công ty 91 tuy là những doanh nghiệp có nhiều lợi thế và tiềm lực,nhng tình hình cũng cha sáng sủa so với thực trạng chung của doanh nghiệp nhà n-

ớc Về vốn; 17 doanh nghiệp này nắm giữ tới 80.000 tỷ đồng /126.000 tỷ đồngchiếm tới 63,5% tổng số vốn ngân sách tại các doanh nghiệp nhà nớc nắm giữ cácsản phẩm quan trọng nhất và luôn đợc hởng những chính sách u đãi của chính phủmỗi khi gặp khó khăn thế nhng số lãi trớc thuế của 17 tổng Công ty trong 6 tháng

đầu năm 2001 chỉ đạt 92% so với cùng kỳ, chỉ bằng 47% kế hoạch cả năm, vẫncòn 23% số các doanh nghiệp thành viên bị thua lỗ

2 Nguyên nhân:

Những hạn chế, yếu kém của doanh nghiệp nhà nớc có nguyên nhân kháchquan, nhng chủ yếu là do nguyên nhân chủ quan và đợc đúc rút trong 4 nguyênnhân chính sau:

- Hệ thống thể chế, chính sách đối với DNNN cha đợc cải tién kịp quá trình

đổi mới theo cơ chế quản lý của nền KTTT Hệ thống thể chế, chính sách hiện nayvừa thể hiện lối t duy cũ, nặng cơ chế xin - cho, ban phát, bảo trợ đến mức tối đa

từ ngân sách nhà nớc, từ các mệnh lệnh theo ý muốn chủ quan của cơ quan hànhchính, quản lý cấp trên, để không chênh lệch hớng và mong muốn nó làm đợc vaitrò then chốt, cạnh tranh thắng lợi trên thơng trờng Do vậy, quyền tự chủ, tự quyết

định của DNNN trên thơng trờng bị tớc bỏ; quyền tự chịu trách nhiệm trớc phápluật về những quyết định, quyết đoán cũng không còn Điều đó còn gây tâm lý

ỷ lại nặng nề, dựa dẫm vào sự bảo trợ của nhà nớc, vừa triệt tiêu động lực, vừa

không khuyến khích các doanh nghiệp nâng cao năng suất, chất lợng, hiệu quả vàsức cạnh tranh của mình.

- Hai là tổ chức bộ máy quản lý doanh nghiệp cha hợp lý Với bộ máy quản

lý hiện nay, hệ thống DNNN đã phải gánh chịu hai gọng kìm bất cứ lúc nào cũng

đến kiểm tra mà giúp đỡ thì ít, hạch sách thì nhiều Một bên là bộ, ngành, cấp chủquản của doanh nghiệp và một bên là các tổ chức thanh tra, kiểm tra thuộc bộquản lý chuyên ngành với hệ thống ngành dọc từ trên xuống dới.Tức là, tất cả các

bộ, ngành với hệ thống dọc, ngay đều có quyền thực hành chức năng của mình tạidoanh nghiệp để hớng dẫn, chỉ đạo, giám sát, thanh tra, kiểm tra, trên thực tế,nhiều khi đó là sự nhũng nhiễu phiền hà và gây tổn thất cho doanh nghiệp, hiệuquả thấp và không rõ rệt

- Đội ngũ cán bộ lãnh đạo DNNN cha đợc phát huy và thể hiện đợc nănglực, bản lĩnh cần phải có Yêu cầu đối với giám đốc trong điều kiện mới không chỉ

có năng lực, trình độ về nghiệp vụ kinh doanh mà cần phải có óc sáng tạo, tinhthần trách nhiệm, sự nhanh nhẹ trong việc thu nhập và xử lý thông tin, sáng suốttrong dự báo các tình huống trên thơng trờng với sự năng động, chủ động trongkinh doanh, có phẩm chất vững vàng trong quá trình đối mặt với tiền - hàng, coitài sản của quốc gia nh của chính mình với ý thức "vì nhân dân phcụ vụ", làm giàucho dân, cho nớc, cho mình Trách nhiệm không chỉ thuộc bản thân của từng giám

đốc, mà lớn hơn, cao hơn thuộc về hệ thống tổ chức và cán bộ trong việc theo dõi

đề bạt, bổ nhiệm giám đốc nói riêng và đội ngũ cán bộ chủ chốt trong từng doanhnghiệp nói chung

- Mô hình và cơ chế lãnh đạo của Đảng trong DNNN còn nhiều bất cập, nêncha phát huy đợc tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của thủ trởng doanh nghiệp, mặtkhác DNNN còn là cái "túi" chứa đựng nhiều loại lao động Đây là nỗi khổ tâmcủa không ít giám đốc doanh nghiệp muốn cải tổ, cải cách Đổi mới, sắp xếp lạinhân sự trong doanh nghiệp

Từ sự phân tích nhiều mặt nh trên, càng cho thấy việc thua lỗ kém hiệu quảthậm chí phá sản của một bộ phận DNNN không phải do thuộc tính, bản chất củaDNNN mà chủ yếu do con ngời: từ khâu hoạch định thể chế, chính sách cơ chế tổ

chức bộ máy quản lý cho đến việc quản trị, điều hành trong từng doanh nghiệpcũng nh cả hệ thống.

3 Những vấn đề về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nớc.

Tại hội Nghị trung ơng đã dành phần lớn thời gian để thoả thuận và thôngqua Nghị quyết " tiếp tục sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả củadoanh nghiệp nhà nớc " Đây là vấn đề rất lớn, rất cơ bản trong đờng lối kinh tếcủa Đảng Tổng kết 15 năm đổi mới và xác định phơng hớng chiến lợc phát triểnkinh tế - xã hội trong thời kỳ mới Đại hội lần thứ IX của Đảng đã khẳng định: "kinh tế thị trờng định hớng XHCN có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phầnkinh tế, trong đó kt nhà nớc giữ vai trò chủ đạo; kinh tế nhà nớc cùng với kinh tếtập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc, " kinh tế nhà nớc phát huy vai tròchủ đạo trong nền kinh tế, là lực lợng vật chất quan trọng và là công cụ để nhà nớc

định hớng và điều tiết vĩ mô nền kinh tế

Doanh nghiệp nhà nớc giữ vị trí then chốt; đi đầu ứng dụng tiến bộ khoa học

và công nghệ, nêu gơng về năng suất, chất lợng, hiệu quả kinh tế - xã hội và chấphành luật pháp Hội nghị của Trung ơng lần này cũng bàn và ra nghị quyết để thựchiện nghị quyết Đại hội Đảng; bảo đảm doanh nghiệp nhà nớc có vị trí then chốtgóp phần chủ yếu để kinh tế nhà nớc làm tốt vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thịtrờng định hớng XHCN nhằm nâng cao hiệu quả, đủ sức cạnh tranh trong quátrình hội nhập kinh tế quốc tế Đẩy mạnh công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nớc

đa nớc ta trở thành một nớc phát triển

IV Tăng cờng vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nớc

1 Đối với kinh tế và nớc.

Để phat huy vai trò chủ đạo của thành phần kinh tế nhà nớc Báo cáo chínhtrị của ban chấp hành Trung ơng Đảng tại đại hội lần thứ VII đã nhấn mạnh: " Chủ

động đổi mới phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế nhà nớc, kinh tế hợp tác.Kinh tế nhà nớc đóng vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế hợp tác xã dần dần trởthành nền tảng

Tính chất nhiều thành phần kinh tế là nét đặc trng có tính quy luật của nềnkinh tế quá độ lên CNXH ở nớc ta Các hành phần kinh tế trong thời kỳ quá độluôn luôn vận động, phát triển trong mối quan hệ, tác động qua lại, đan xen trong

cơ cấu kinh tế quốc dân thống nhất, trên cơ sở và hợp tác, bổ sung cho nhau, vừacạnh tranh với nhau trong nền kinh tế thị trờng và bình đẳng trớc pháp luật Đểtiến hành công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nớc các thành phần kinh tế phải đợccải biến dựa vào những tiền đề khách quan; thứ nhất, xuất phát từ trình độ pháttriển của lực lợng sản xuất trên thực tế, thứ hai là xuất phát từ đặc điểm, tính chấtcủa từng ngành nghề mà xác định tỷ trọng, quy mô, cơ cấu các thành phần kinh tếcho phù hợp; thứ ba, xuất phát từ khả năng tổ chức và quản lýkt của nhà nớcXHCN và đội ngũ cán bộ quản lý kinh tế Vấn đề không phải là xoá bỏ hay u tiênthành phần kinh tế này hay thành phần kinh tế khác, mà điều quan trọng là phảinắm vững bản chất của từng thành phần và sử dụng chúng để đạt hiệu quả kinh tếcao nhất.

Mỗi thành phần kinh tế có bản chất và những quy luật kinh tế hoạt độngriêng, dựa trên một số hình thức sở hữu nhất định về lực lợng sản xuất và có khảnăng tái sản xuất một cách tơng đối độc lập lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuấttơng ứng Khả năng tái sản xuất là điều kiện tồn tạo và vận động của mỗi thànhphần kinh tế Chính xu hớng mở rộng hay thu hẹp khả năng sản xuất chỉ rõ vai tròcủa triển vọng của mỗi thành phần kt trong nền sản xuất xã hội

Tuy nhiên, các thành phần kinh tế không tồn tại một cách biệt lập, mà cómối liên hệ và tác động qua lại, đan xen Để bảo đảm nền kinh tế phát triển theo

định hớng XHCN trong quá trình vận động, vừa hợp tác vừa cạnh tranh với cácthành phần kinh tế khác, thành phần kinh tế nhà nớc phải tự vơn lên, làm sao đểcùng với kinh tế hợp tác dần dần trở thành nền tảng cho chế độ xã hội mới Xã hộiXHCN

Để thành phần kinh tế nhà nớc có thể thực sự giữ vai trò chủ đạo, xứng đáng

là phơng thức sản xuất chi phối, cần áp dụng nhiều biện pháp đồng bộ chủ yếu dới

đây:

- Tập chung nguồn lực để phát triển kinh tế nhà nớc trong những ngành,những lĩnh vực trọng yếu mà các thành phần kinh tế khác không có đủ điều kiệnhoặc không muốn đầu t kinh doanh nh: kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội; hệ thốngtài chính, ngân hàng, bảo hiểm; những cơ sở sản xuất và thơng mại, dịch vụ quantrọng, một số doanh nghiệp thực hiện những nhiệm vụ có quan hệ đến quốc

phòng, an ninh nhà nớc chỉ nên nắm một số trong đa số những ngành, lĩnh vựcchính trong nền kinh tế, tức là những vị trí kinh tế then chốt, yết hầu, thông qua đó

mà điều tiết chi phối, hớng dẫn hoạt động của các thành phần kinh tế khác, bảo

đảm cho nền kinh tế phát triển theo hớng đã định

- Giải quyết tốt mối quan hệ giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng t liệu sảnxuất bằng cách lựa chọn các hình thức kinh tế phù hợp

- Đổi mới dẫn đầu trong việc ứng dụng khoa học, công nghệ hiện đại vàphát huy u thế về kỹ thuật tiến bộ nhất; liên kết, liên doanh với các thành phầnkinh tế khác nhằm nâng cao năng suất lao động, chất lợng và hiệu quả kinh tế xãhội

- Thực hiện từng bớc vững chắc việc cổ phần hoá một bộ phận doanh nghiệpnhà nớc, trong đó cổ phần thuộc sở hữu nhà nớc phải có cổ phần chi phối hoặc cổphần đặc biệt

Tiếp tục sắp xếp các doanh nghiệp nhà nớc phù hợp với yêu cầu sản xuất kinh doanh trong điều kiện mới

Tăng cờng sự lãnh đạo của Đảng ở tất cả các cấp, các ngành đối với việcsắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nớc Đổi mớiphơng thức lãnh đạo của tổ chức cơ sở đảng, phát huy quyền làm chủ của ngời lao

động và vai trò của các đoàn thể quần chúng tại doanh nghiệp

2 Đối với doanh nghiệp nhà nớc

Đại hội lần thứ VI của Đảng (năm 1986) đề ra đờng lối đổi mới toàn diện

đất nớc, trong đó có phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hànhtheo cơ chế thị trờng có sự quản lý của nhà nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa

Đối với kinh tế quốc doanh, Đại hội đã chỉ rõ là: " phải đổi mới cơ chế quản lý,bảo đảm cho đơn vị kinh tế quốc doanh có quyền tự chủ, thực sự chuyển sang hạchtoán kinh doanh XHCN lập lại trật tự, kỷ cơng trong hoạt động kinh tế Sắp xếp lạisản xuất, tăng cờng cơ sở vật chất - kỹ thuật và đẩy mạnh việc ứng dụng tiến bộ kỹthuật để nâng cao năng suất, chất lợng và hiệu quả Trên cơ sở đó ổn định và từngbớc nâng cao tiền lơng thực tế của công nhân, viên chức, tăng tích luỹ cho Xínghiệp và cho nhà nớc

Song, sau 10 năm đổi mới ngoài những thành tựu thu đợc chúng ta đã vấpphải những thử thách khó khăn mà Đảng và nhà nớc ta đã rút ra đợc nhiều bài họcquý báu, từ những cuộc đổi mới sắp xếp doanh nghiệp nhà nớc là:

- Một là, đó là sự quán triệt đầy đủ chủ trơng của Trung ơng, sự nhất trí vàquyết tâm cao của cấp uỷ và chính quyền các cấp trong việc triển khai thực hiệnsắp xếp và cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nớc Thực tế ở một số nớc nh: thành phố

Hà Nội, TP Hồ Chí Minh cho thấy là sau khi quán triệt đầy đủ, nhất trí cao và

có quyết tâm thực hiện chủ trơng của Đảng và nhà nớc về đổi mới và sắp xếpdoanh nghiệp nhà nớc, các cơ quan Đảng và Nhà nớc ở địa phơng đã ban hànhnhững văn bản cụ thể để chỉ đạo, hớng dẫn thực hiện

Ngợc lại, ở một số bộ, ngành, địa phơng, do cha nhận thức đúng và thốngnhất về vị trí vai trò của doanh nghiệp nhà nớc trong giai đoạn hiện nay, cha quántriệt đầy đủ chủ trơng sắp xếp và đổi mới doanh nghiệp nhà nớc nên kết quả cònhạn chế

- Hai là, công tác tổ chức học tập, tuyên truyền, giải thích, vận động thựchiện chủ trơng chính sách sắp xếp đổi mới doanh nghiệp nhà nớc đợc coi trọngngay từ đầu và suâts trong quá trình tổ chức thực hiện phơng án Các cấp uỷ Đảng,liên đoàn lao động, Ban tuyên giác tỉnh uỷ đã tổ chức học tập và giới thiệu các vănbản của nhà nớc về sắp xếp đổi mới doanh nghiệp, Đài phát thanh truyền hình,Báo địa phơng, đa bám sát chủ đề này để tuyên truyền, giải thích, vận động, biểudơng, ban đổi mới quản lý doanh nghiệp tỉnh đã chủ động phối hợp với các sở đếntừng doanh nghiệp để giải quyết về cơ chế chính sách và giới thiệu kết quả, hiệuquả sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp đã cồ phần hoá, về sự thay đổi tácphong ngời thợ làm công ăn lơng sang ngời chủ thực sự có cồ phần trong Công ty

để cán bộ doanh nghiệp và công nhân yên tâm và quyết tâm đi vào cổ phần hoá

- Ba là, khi xây dựng phơng án, tổ chức thực hiện phơng án sắp xếp đổi mớidoanh nghiệp nhà nớc phải tuân thủ nguyên tắc tập trung dân chủ từ cơ sở cho đếncác sở, ngành, huyện, thành phố và tỉnh việc phát huy dân chủ sẽ thống nhất giữacấp dới và cấp trên, phát huy đợc trí tuệ tập thể ngời lao động trong doanh nghiệpcho việc đổi mới chính doanh nghiệp của họ Đồng thời với việc tuân thủ, nguyêntắc dân chủ, phải thực hiện tập chung Những vấn đề còný kiến khác nhau, nhất là