Những tác động tiêu cực của toàn cầu hoá kinh tế

Toàn cầu hóa là một từ thông dụng và đối với nhiều người nó liên quan tới nỗi sợ hãi do sự thất nghiệp và mất cân đối ngày càng tăng trên phạm vi quốc gia và quốc tế. Ngược lại, những người khác nhìn nhận toàn cầu hoá tạo ra cơ hội mang lại sự tiến bộ cho loài người trên toàn thế giới. Như vậy, đánh giá toàn cầu hoá trải rộng trên sự đa dạng tư duy giữa địa ngục và thiên đường. Không thể phủ nhận được rằng toàn cầu hoá trải dài trên tất cả các lĩnh vực kinh tế xã hội. Tất cả các định nghĩa đều có điểm chung là nhấn mạnh sự quốc tế hoá cao độ về kinh tế. Toàn cầu hoá nghĩa là sự phân công lao động ngày càng mạnh mẽ trên phạm vi toàn thế giới, thể hiện qua sự phân chia các quá trình sản xuất thành nhiều bậc tại các địa điểm khác nhau. Điều này thể hiện trước hết trong sự tăng trưởng nhanh chóng của việc kinh doanh hàng hoá quốc tế, đầu tư nước ngoài trực tiếp cũng như trong sự hoà nhập của các thị trường vốn dẫn tới sự phụ thuộc ngày càng tăng của các thị trường và quá trình sản xuất ở các nước khác nhau.

Lời nói đầu

Toàn cầu hóa là một từ thông dụng và đối với nhiều ng ời nó liên quan tới nỗi sợ hãi do sự thất nghiệp và mất cân đối ngày càng tăng trên phạm vi quốc gia và quốc tế Ngợc lại, những ngời khác nhìn nhận toàn cầu hoá tạo ra cơ hội mang lại sự tiến bộ cho loài ng

-ời trên toàn thế giới Nh vậy, đánh giá toàn cầu hoá trải rộng trên sự

đa dạng t duy giữa địa ngục và thiên đờng Không thể phủ nhận đợc rằng toàn cầu hoá trải dài trên tất cả các lĩnh vực kinh tế xã hội Tất cả các định nghĩa đều có điểm chung là nhấn mạnh sự quốc tế hoá cao độ về kinh tế Toàn cầu hoá nghĩa là sự phân công lao động ngày càng mạnh mẽ trên phạm vi toàn thế giới, thể hiện qua sự phân chia các quá trình sản xuất thành nhiều bậc tại các địa điểm khác nhau

Điều này thể hiện trớc hết trong sự tăng trởng nhanh chóng của việc kinh doanh hàng hoá quốc tế, đầu t nớc ngoài trực tiếp cũng nh trong

sự hoà nhập của các thị trờng vốn dẫn tới sự phụ thuộc ngày càng tăng của các thị trờng và quá trình sản xuất ở các nớc khác nhau

Tác động của toàn cầu hoá kinh tế đối với sự phát triển kinh tế của các nớc trên thế giới và của Việt Nam

* Những tác động tích cực của toàn cầu hoá kinh tế:

Toàn cầu hoá kinh tế, là kết quả của sự phát triển v ợt bậc của lực lợng sản xuất lợng sản xuất, và đến lợt nó, lại tác động trở lại thúc đẩy sự phá, tài chính, dịch vụ, lao động giữa các quốc gia đ… ợc kết nối với nhau, tạo nên những dòng chảy vốn, hàng hoá, dịch vụ, lao động, công nghệ ngàycàng tự do trong phạm vi khu vực và toàn cầu, hỗ trợ cho mọi quốc gia tham gia toàn cầu hoá tăng tr ởng kinh

tế và phát triển xã hội một cách nhanh chóng hơn

Đó là tác động tích cực mang tính tổng quát nhất của toàn cầu hoá kinh tế, mà thể hiện nổi trội và dễ nhận thấy nhất là tăng tr -ởng và giảm thiểu đói nghèo Điều này thể hiện đặc biệt rõ đối với các nớc đang phát triển chủ động tham gia toàn cầu hoá có chính sách đúng đắn và lựa chọn các b ớc đi thích hợp trong quá trình hội nhập kinh tế Nhiều nớc Đông Bắc A và Đông Nam A đã tao nên những thần kỳ phát triển kinh tế, góp phần tăng tr ởng và giảm thiểu

đói nghèo một cách rõ rệt Nhìn chung các n ớc đang phát triển tham gia mạnh mẽ toàn cầu hoá đã tăng đợc tỷ lệ tăng trởng trên đầu ngời

từ 1% vào thập kỷ 60 lên 3% vào thập kỷ 70, 4% thập kỷ 80 và 5% vào thập kỷ 90

biểu đồ

Một nghịch lý thờng thấy là tăng trởng trong điều kiện hội nhập toàn cầu thờng đi kèm với tình trạng bất bình đẳng tăng lên, song tỷ lệ đói nghèo lại giảm mạnh,

Ví dụ: O Trung Quốc, tăng trởng cao một mặt làm gia tăng sự bất bình đẳng, mặt khác lại làm giảm tình trạng đói nghèo nhanh hơn Nếu năm 1978, số ngời nghèo ở nông thôn Trung Quốc là 250 triệu ngời, thì đến năm 1999 giảm xuống còn 34 triệu ng ời

Anh hởng của toàn cầu hoá kinh tế đối với nền kinh tế các n ớc thông qua tác động chủ yếu sau:

Thứ nhất, toàn cầu hoá kinh tế tạo lợi thế so sánh cho các quốc gia tích cực tham gia hội nhập kinh tế quốc tế Sự phân công

lao động quốc tế theo chiều sâu và thị trờng liên kết khu vực và theo các tầng nấc khác nhau thích hợp với trình độ công nghệ, lao động, truyền thống của từng quốc gia Đối với những n ớc phát triển cao, sản xuất trớc hết và chủ yếu tập trung vào những sản phẩm trí tuệ nh chế tạo máy tinh xảo, công nghệ cao… Đó là lợi thế của họ Ngợc lại, các nớc đang phát triển có lợi thế về lao động rẻ, tài nguyên dồi dào, họ có thể tham gia vào tầng thấp và trung bình của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế thế giới với một cơ cấu kinh tế quốc gia phù hợp , với các ngành sử dụng nhiều lao động , cần ít vốn đầu t , công nghệ trung bình tiên tiến tạo ra những hàng hoá, dịch vụ không thể thiếu

đối với thị trờng các nớc khác

Phát huy tối đa lợi thế so sánh trong quá trình toàn cầu hoá kinh tế nhằm tận dụng tự do hoá th ơng mại, đầu t, thị trờng vốn, tranh thủ công nghệ và kỹ năng quản lý.

Thứ hai, tự do thơng mại toàn cầu đem lại cơ hội cho các quốc gia, dân tộc, đợc hởng thụ những sản phẩm hàng hoá va dịch vụ của nớc khác, dân tộc khác tạo ra Trong thời kỳ từ năm 1983 đến năm

1995, thơng mại toàn cầu đã tăng bình quân 7%/ năm Với các nớc

đang phát triển tỷ trọng mậu dịch thế giới trong tổng kim ngạch mậu dịch toàn cầu cũng ngày càng tăng ( năm 1985: 23%, năm 1997:30% ), tỷ trọng hàng công nghiệp trong cơ cấu hàng xuất khẩu gia tăng nhanh chóng, từ 47% năm 1985 tăng lên 70% năm 1998 Các nớc này đang nắm giữ khoảng 25% l ợng hàng công nghiệp xuất khẩu trên thế giới

Ngày nay tại thị trờng Mỹ, EU hay Nhật Bản, khách hàng có thể tìm thấy những hàng hoá và dịch vụ của Việt Nam hay Trung Quốc

nh hàng nông, hải sản, thủ công mỹ nghệ và ng… ợc lại trên thị trờng Việt Nam hay Trung Quốc hay một nơi nào khác trên thế giới, ng ời ta

có thể mua mặt hàng cao của ba trung tâm kinh tế quốc tế nêu trên:

từ ô tô, máy tính, các thiết bị hiện đại cho nền kinh tế và những đồ

da dụng cao cấp khác

Tự do hoá thơng mại toàn cầu từng bớc tạo ra một thứ " văn hoá tiêu dùng " toàn cầu, mà theo đo không gian đ ợc thu hẹp và dơng nh các biên giới quốc gia ít còn hiện diện

Thứ ba, tự do hoá thị trờng tài chính toàn cầu gắn liền với tự

do hoá đầu t mở cửa cho các dòng vốn l u chuyển một cách tự do từ

quốc gia này tới quốc gia khác Việc tự do hoá thị tr ờng tài chính tạo tiền đề cần thiết cho sự hội nhập các thị trờng tài chính quốc tế Nhờ vậy đã tạo điều kiện cho các nguồn vốn lớn chảy vào các nền kinh tế,

đồng thời cũng làm tăng tốc độ và quy mô giao dịch tài chính toàn cầu lên mức cha từng có

Theo số liệu thống kê của UNCTAD, nếu năm 1967 tổng mứ

đầu t nớc ngoài mới chỉ đạt trên 112 tỷ USD, thì năm 1983 đã tăng lên 600 tỷ USD năm 1990: 1.700 tỷ USD và năm 1999 đã đạt mứ trên

4000 tỷ USD

Theo báo cáo đầu t thế giới của UNCTAD, năm 1996 các n ớc

đang phát triển tiếp nhận 129 tỷ USD FDI, đến năm 1999 tăng lên

198 tỷ USD, trong đó có 97 tỷ USD vào Mỹ La Tinh và 91 tỷ USD vào Châu A Theo số liệu thống kê của IMF, năm 1997, đầu t ròng trực tiếp của nớc ngoài vào các nớc đang phát triển tăng lên 12 lần so với năm 1998 Năm 1987, các nớc đang phát triển thu hút tới 37% l -ợng vốn FDI toàn thế giới, đặc biệt là các n ớc trong khu vực Đông A Dòng vốn này đã tăng hơn 12 lần trong vòng 12 năm, từ năm 1986

đến năm 1998 Theo số liệu thống kê, năm 1997, các công ty xuyên quốc gia trên thế giới đã thực hiện 424 tỷ USD, năm 1999, tổng l ợng FDI toàn cầu là 644 tỷ USD, trong đó các công ty xuyên quốc gia chiếm 441 tỷ USD

Sự di chuyển tự do các dòng vốn lớn và tự do đầu t đã góp phần thay đổi nhanh chóng cơ cấu kinh tế của các n ớc tham gia toàn cầu hoá kinh tế và có chính sách, b ớc đi đúng đắn Tăng trởng GDP của nhiều nớc đạt mức cao hơn trong nhiêu năm liền, nhiều ngành nghề sản xuất kinh doanh hiện đại ra đời, hình thành những ngành nghề kinh tế mũi nhọn đối với các nớc nhận đầu t: điện tử, viễn thông, dầu khí… xuất khẩu tăng rất nhanh, trong đó các nớc Đoong Nam A là một ví dụ điển hình Trong thời kỳ từ năm 1986 đến năm

1997, xuất khẩu của các nớc này đã tăng gần 5 lần.Tỷ trọng xuất khảu của Đông A trong xuất khẩu toàn thế giới tăng từ 9% năm 1985 lến tới gần 18% năm 1997

Thứ t tạo điều kiện để các nớc tiếp cận với khoa học kỹ thuật hiện đại và đổi mới công nghệ Toàn cầu hoá kinh tế tác động tích

cực đến việc thay thế và đổi mới công nghệ, thông qua các hoạt động chuyển giao và tiếp nhận, giúp cho các n ớc, nhất là các nớc đi sau phát triển nhanh hơn, theo con đờng đi ngắn hoặc rút ngắn, đón đầu

Đối với các quốc gia vốn là những trung tâm nghiên cứu và triển khai công nghệ, thì thya thế công nghệ kém tiên tiến hơn bằng công nghệ mới, hiện đại là chủ yếu, trên cơ sở kết quả những phát minh sáng chế của họ Đồng thời,các n ớc cũng mua bản quyền phát minh sáng chế của các nớc khác

Đối với các nớc đang phát triển thì thông qua hoạt động chuyển giao để thay thế, đổi mới công nghệ là chính, đặc biệt thông qua FDI Mặt khác, để tạo điều kiện tăng tốc hơn cho sự phát triển, nhiều n ớc còn mua cả bản quyền

Đồng thời với việc tiếp nhận, đổi mới công nghệ, các n ớc tiếp nhận công nghệ mới cũng học hỏi và nâng cao trình độ quản lý

Thay thế và đổi mới công nghệ trong thời đại toàn cầu hoá kinh

tế là một đòi hỏi bức bách Nó đảm bảo cho sự phát triển của nền kinh tế cả về trình độ sản xuất, chất l ợng sản phẩm và trình độ quản

lý, cũng nh tay nghệ của ngời lao động của một doanh nghiệp, một ngành và cả một nền kinh tế, nâng cao sức cạnh tranh trên tr ờng quốc tế

Thứ năm toàn cầu hoá kinh tế buộc các nớc phải cơ cấu lại nền kinh tế quốc gia một cách hợp lý, bảo đảm Phát huy tối đa lợi

thế so sanh, tạo ra những khối l ợng hàng hoá đủ lớn, có chất lợng cao,mẫu mã đẹp, đủ sức thâm nhập các thị tr ờng quốc tế

Cuối cùng là tìm ra con đờng thích hợp để tạo ra những đột phá, rút ngắn thời gia phát triển, xây dựng đợc một nền kinh trrs tri thức phù hợp với đặc điểm, điều kiện của nớc mình

Các nền kinh tế trong toàn cầu hoá đều theo xu thế kinh tế thị trờng mở, hội nhập quốc tế dựa vào xuất khẩu Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hớng này là tất yếu, nó vừa là điều kiện để hội nhập kinh

tế quốc tế thành công, vừa là thách thức đồi với quốc gia, đặc biệt là quốc gia đang phát triển

Nhìn chung toàn cầu hoá tạo ra khả năng phát huy có hiệu quả nguồn lực trong nớc vá sử dụng các nguồn lực quốc tế theo nguyên lý lợi thế so sánh mà D.Ricarrdo đã nêu:

- Với quá trình toàn cầu hoá, thị tr ờng đợc mở rộng, sự giao lu hàng hoá thông thoáng hơn, hàng rào quan thuế và phi quan thuế thuyên giảm, nhờ đó sự trao đổi hàng hoá tăng mạnh, có lợi cho sự phát triển của các nớc Từ đầu thế kỷ đến năm 1947 ( khi GATT ) ra

đời) kim ngạch buôn bán của thế giới tăng 2 lần, nh ng từ sau đó đến

đầu những năm 90 của thế kỷ trớc đã tăng mạnh mẽ nh vậy là do hàng rào quan thuế và phi quan thuế thuyên giảm đáng kể

- Phản ánh xu thế toàn cầu hoá, dòng vốn cũng v ợt qua biên giới quốc gia, nhiều hình thức đầu t , hợp tác sản xuất, góp phần điều hoà dòng vốn theo lợi thế so sánh, giúp các n ớc tiếp cận đợc nguồn vốn, công nghệ từ bên ngoài, hình thành sự phân công lao động quốc

tế có lọi cho cả bên đầu t lẫn bên tiếp thu Tổng số vốn đầu t ra nớc ngoài năm 1997 gấp 800 lần năm 1914

- Dới tác động của quá trình toàn cầu hoá, những thành tựu của khoa học và công nghệ đợc chuyển giao nhanh chóng, ứng dụng rộng rãi, qua đó các nớc đi sau trong sự phát triển kinh tế có điều kiện tiếp cận với chúng để phát triển

- Mạng lới thông tin và giao thông vận tải bao phủ toàn cầu, góp phần làm cho giá thành sản xuất thuyên giảm, năng suất, hiệu quả tăng cao, giao lu thuận tiện

- Về mặt chính trị, quá trình toàn cầu hoá giá tăng tính tuỳ thuộc lẫn nhau có lợi cho cuộc đấu tranh cho hoà bình, hợp tác và phát triển vì ngay sự phát triển của các n ớc công nghiệp phát triển cũng tuỳ thuộc đáng kể vào các nớc đang phát triển Qua những

ph-ơng tiện hiện đại, những thành tựu văn hoá cũng đ ợc chuyển tải nhanh chóng hơn

* Những tác động tiêu cực của toàn cầu hoá kinh tế

Có quan điểm cho rằng: " Toàn cầu hoá không ác độc những mù quáng" Thực vậy, là một xu thế khách quan, toàn cầu hoá kinh tế tự nó không muốn làm hại ai, nhng ngày nay, do bị chi phối bởi những kẻ nắm các lực lợng kinh tế hùng hậu nhất luôn áp đặt ý đồ chủ quan của chúng, cho nên quá trình này không có không ít tác động tiêu cực đối với kinh tế của nhiều quốc gia mà trớc hết và chủ yếu là kinh tế các

n-ớc đang phát triển,

Thứ nhất, tác động rõ nhất và lớn nhất, mà ai cũng phải thừa

nhận là toàn cầu hoá kinh tế càng mở rộng và gia tăng tốc độ, thì sự phân hoá giàu nghèo giữa hai nhóm quốc gia Bắc - Nam cũng nh trong từng quốc gia càng lớn, đặc biệt đối với các n ớc phơng Nam

Nếu mức chênh lệch thu nhập giữa 20% dân c nghèo và và 20% dân c giàu nhất trên thế giới năm 1976 là 1/30 thì vào đầu những năm 1990

tỷ lệ này là 1/60 và hiện nay sự chênh lệch này đã doãng ra hơn nữa

- Những tác động tiêu cực của quá trình toàn cầu hoá bắt nguồn

từ nguyên nhân cơ bản là các nớc công nghiệp phát triển, nhất là Mỹ hiện còn chiếm u thế trong nền kinh tế thế giới thao túng quá trình toàn cầu hoá

Dới tác động của quá trình toàn cầu hoá, do các n ớc công nghiệp phát triển thao túng, sự phân cực giữa các n ớc giàu và các nớc nghèo trong từng nớc ngày càng sâu sắc.Theo đánh giá của UNDP, xét trên nhiều khía cạnh thì dân số ở 85 quốc gia trên thế giới đã có mức sống thấp hơn cách đây 10 năm, khoảng cách giữa các n ớc giàu

và các nớc nghèo ở mức báo động Trong khi các n ớc công nghiệp phát triển với khoảng 1,2 tỷ ngời chiếm 1/5 dân số thế giới, hiện

đang chiếm 85% GDP toàn cầu, 4/5 thị tr ờng xuất khẩu, 1/3 đầu t trực tiếp nớc ngoài, 74% số máy điện thoại của toàn thế giới thì 1/5 dân số thế giới đang chiếm thuộc các n ớc nghèo nhất chỉ chiếm 1% GDP của toàn thế giới mà thôi

- Nền kinh tế toàn cầu là một nền kinh tế rất dễ bị chấn th ơng,

sự trục trặc ở một khâu có thể lan nhanh ra phạm vi toàn cầu Cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ ở Đông Nam A vào những năm cuối thế

kỷ trớc đã minh chứng rõ ràng cho điều đó

- Ngay trong những mặt tích cực cũng ẩn chứa không ít những mặt tiêu cực Về trao đổi hàng hoá, việc tự do hoá th ơng mại thờng

đem lại lợi ích lớn hơn cho các nớc công nghiệp phát triển vì sảm

phẩm của họ có chất lợng cao, giá thành hạ, mẫu mã đẹp do đó có sức cạnh tranh cao, dễ chiếm lĩnh thị tr ờng

- Toàn cầu hoá kinh tế, khoa học và công nghệ cũng kéo theo cả những tội phạm xuyên quốc gia, truyền bá nền" văn hoá" phi nhân bản, không lành mạnh, băng hoại đạo đức, xâm hại bản sắc văn hoá của các dân tộc

*Những tác động của xu thế toàn cầu hoá tới quan hệ quốc tế và quá trình hội nhập kinh tế trên thế giới

Xu thế toàn cầu hoá tới quan hệ quốc tế và quá trình hội nhập kinh tế của các nớc, trong đó có Việt Nam có những tác động sau:

- Trớc nhu cầu phát triển, nắm bắt khả năng vận dụng những mặt tích cực của quá trình toàn cầu hoá, các n ớc trên thế giới đều có thiên hớng từ bỏ chính sách đóng cửa, chuyển sang chính sách mở cửa với bên ngoài để đẩy mạnh xuất khẩu, tranh thủ vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản lý để phát triển Ngay các n ớc lâu nay vốn khép kín cũng từng bớc điều chỉnh theo hớng này

- Bên cạnh quan hệ song phơng, quan hệ đa phơng đóng vai trò ngày càng quan trọng trong quan hệ quốc tế, xuất hiện nhiều cơ cấu hợp tác trên mọi tầng nấc: tiểu vùng, khu vực, đại khu vực và toàn cầu O tiểu vùng là các tam, tứ giác, các ch ơng trình hợp tác phát triển O khu vực là các khu mậu dịch- đầu t tự do O các châu lục nh châu Mỹ, Châu A- TBD, châu Phi xuất hiện các khu vực mậu dịch tự

do hoặc diễn đàn hợp tác toàn khu vực Trên phạm vi toàn cầu là các

tổ chức nh WTO, WB,IBF, OECD, G8

Các hình thức kiên kết diễn ra ở các cấp độ nh : u đãi thơng mại, thị trờng tự do, liên minh thuế quan…

- Những nhân tố nói trên đã tạo nên một mạng quan hệ quốc tế

đan xen nhau làm gia tăng thêm tính " tuỳ thuộc lẫn nhau" giữa các nền kinh tế Tuy nhiên, các chủ thể tham gia quá trình toàn cầu hoá

đều có lợi ích riêng, độc lập với nhau thậm chí đối nghịch nhau, từ đó, trong quan hệ kinh tế quốc tế luôn luôn tồn tại 2 chiều h ớng: độc lập

và cạnh tranh

Thời đại chúng ta đang sống là thời đại quá độ từ CNTB lên CNXH trên phạm vi thế giới Các lực lợng tham gia quá trình toàn cầu hoá bao gồm hàng trăm dân tộc và các nhà n ớc khác nhau: các nớc t bản phát triển, các nớc đang phát triển, các nớc đi theo định hớng XHCN

Các nớc t bản phát triển không chỉ theo đuổi mục tiêu trực tiếp

là lợi nhuận mà còn tìm cách chi phối, khống chế thị tr ờng thế giới,cải biến kinh tế các nớc khác theo quỹ đạo của mình Các n ớc dân tộc chủ nghĩa hội nhập để có điều kiện phát triển, thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu Các nớc đi theo định hớng XHCN chủ động hội nhập để tranh thủ những mặt có lợi trên thị trờng thế giới, phục vụ mục tiêu phát triển nền kinh tế thị trờng theo định hớng XHCN, thu hẹp khoảng cách về trình độ phát triển kinh tế so với các nớc phát triển,

Y thế có sức mạnh về kinh tế và khoa học - công nghệ, các n ớc

t bản phát triển đang thao túng các tổ chức kinh tế tài chính toàn cầu

nh IMF, WB… áp đặt những quy chế và phơng thức hoạt động không bình đẳng, gây thiệt hại ngày càng nghiêm trọng, uy hiếp chủ quyền quốc gia của các nớc đang và chậm phát triển

Trong bối cảnh đó, để bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia, các nớc đang phát triển thông qua các tổ chức nh UNCTAC, Nhóm G77, Trung tâm Phơng Nam và nhiều diễn đàn khác, tăng cờng đoàn kết, không ngừng đấu tranh ra sức chống lại sức ép và sự thao túng của các nớc t bản phát triển

Mặt khác, các nớc công nghiệp phát triển cũng cần thị trờng nguồn lao động, nguồn tài nguyên… của các nớc đang và chậm phát triển để phục vụ cho lợi ích của mình Tr ớc làn sóng phản ứng của