Qua những năm đổi mới nước ta đã thành công trong việc chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước mà vẫn bảo đảm tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống của nhân dân. Tuy nhiên nền kinh tế thị trường nước ta mới ở giai đoạn sơ khai, chưa đạt tới trình độ một nền kinh tế hiện đại. Vì vậy vấn đề nghiên cứu lý luận về kinh tế thị trường là việc làm hết sức quan trọng và cần thiết để đưa nền kinh tế Việt Nam ngày càng vững mạnh. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vừa mang tính chất chung, vừa mang tính chất đặc thù. Dựa trên nguyên tắc và tính chất ấy để đưa ra những biện pháp phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam. Trong khuôn khổ bài tiểu luận này, trên cơ sở tham khảo tài liệu và vận dụng những kiến thức mà em đã học em xin mạnh dạn nêu ra vấn đề này trong bài tiểu luận của mình. Bài tiểu luận của em có thể còn có những thiếu sót em rất mong nhận được sự giúp đỡ của thầy, cô để em tiến bộ hơn.
Trang 1Lời mở đầu Qua những năm đổi mới nớc ta đã thành công trong việc chuyển từ nền kinh
tế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc mà vẫn bảo đảm tăng trởng kinh tế và cải thiện đời sống của nhân dân Tuy nhiên nền kinh tế thị trờng nớc ta mới ở giai đoạn sơ khai, cha đạt tới trình
độ một nền kinh tế hiện đại Vì vậy vấn đề nghiên cứu lý luận về kinh tế thị tr-ờng là việc làm hết sức quan trọng và cần thiết để đa nền kinh tế Việt Nam ngày càng vững mạnh Nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa vừa mang tính chất chung, vừa mang tính chất đặc thù Dựa trên nguyên tắc và tính chất ấy
để đa ra những biện pháp phát triển kinh tế thị trờng ở Việt Nam
Trong khuôn khổ bài tiểu luận này, trên cơ sở tham khảo tài liệu và vận dụng những kiến thức mà em đã học em xin mạnh dạn nêu ra vấn đề này trong bài tiểu luận của mình Bài tiểu luận của em có thể còn có những thiếu sót em rất mong nhận đợc sự giúp đỡ của thầy, cô để em tiến bộ hơn
Em xin chân thành cảm ơn!
Trang 2Phần nội dung
I Các khái niệm cơ bản
1 Thị trờng
Thị trờng luôn gắn liền với quá trình sản xuất và lu thông hàng hoá Theo nghĩa nguyên thuỷ của nó thì thị trờng đợc gắn gắn với 4 đặc điểm nhất định Nó
là nơi diễn ra các quá trình trao đổi mua, bán hàng hoá Thị trờng có tính không gian và thời gian theo nghĩa này thì thị trờng có thể là hội chợ, các địa d, hoặc các khu vực tiêu thụ phân theo các mặt hàng, ngành hàng Tuy nhiên sản xuất hàng hoá ngày càng phát triển, lợng sản phẩm hàng hoá lu thông trên thị trờng ngày càng dồi dào và phong phú, thị trờng đợc mở rộng Do đó nó lại đợc hiểu theo nghĩa rộng hơn Đó là lĩnh vực trao đổi hàng hoá qua tiền tệ làm môi giới Tại đây ngời mua và ngời bán tác động qua lại lẫn nhau để xây dựng giá cả và số lợng lu thông trên thị trờng
Mỗi loại hàng hoá lại có thị trờng riêng của nó nh: thị trờng gạo, thị trờng muối, thị trờng vải Do vậy dựa vào các hình thức lu thông hàng hoá ngời ta đã phân chia thị trờng thành thị trờng cung ứng kỹ thuật, thị trờng lu thông những nông sản hàng hoá vàd thị trờng thơng nghiệp hàng tiêu dùng Còn nếu dựa vào quan hệ sở hữu, ngời ta chia thị trờng thành thị trờng có tổ chức và thị trờng tự
do Tuy nhiên đó là sự phân chia thị trờng ở nớc ta thời kỳ trớc Ngày nay do lý thuyết hiện đại về kinh tế thị trờng và dựa trên cơ sở chủng loại hàng hoá đợc đa
ra trao đổi thì thị trờng
Do nền kin htế hàng hoá luôn gắn liền với thị trờng, tiêu dùng phải thông qua thị trờng Nên nó có vai trò rất quan trọng và có tác động rất lớn đến quá trình sản xuất và kinh doanh của bất kỳ doanh nghiệp nào Thị trờng chính là
điều kiện, môi trờng cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp Đó chính là nơi cuối cùng kiểm tra chủng loại hàng hoá và số lợng hàng hoá cũng
nh chất lợng của sản phẩm Thông qua thị trờng hoạt động kinh tế của các doanh nghiệp ngày càng năng động, sáng tạo hơn, hiệu quả của sản xuất kinh doanh ngày càng tốt hơn
2 Kinh tế thị trờng
Kinh tế thị trờng là quá trình, trình độ phát triển cao của kinh tế hàng hoá, trong đó tất cả các yếu tố mang tính chất "đầu vào" "đầu ra", của sản xuất đều thông qua thị trờng Trong nền kinh tế thị trờng các quan hệ kinh tế cảu các cá
Trang 3nhân, các doanh nghiệp đều biểu hiện thông qua các quan hệ mua bán hàng hoá dịch vụ trên thị trờng
Kinh tế thị trờng xuất hiện nh một yêu cầu khách quan không thể thiếu đợc của nền kinh tế hàng hoá Xét về mặt lịch sử thì kinh tế hàng hoá có trớc kinh tế thị trờng Kinh tế hàng hoá ra đời thì thị trờng cũng xuất hiện nhng không có nghĩa là lúc đó đã có kinh nghiệm thị trờng Với sự tăng trởng của kinh tế thị tr-ờng ngày càng mở rộng, phong phú, đồng bộ, các quan hệ thị trtr-ờng tơng đối hoàn thiện clúc này mới hình thành kinh tế thị trờng Nh vậy nghĩa là kinh tế thị trờng không phải là một giai đoạn khác biệt, độc lập đứng ngoài kinh tế hàng hoá mà là giai đoạn cao của kinh tế hàng hoá
Từ khi kinh tế thị trờng hàng hoá nó đợc chi thành 3 mô hình khái quát đó là:
Knh tế thị trờng tự do cạnh tranh: là nền kinh tế chịu sự điều tiết tự phát của các quy luật kinh tế sản xuất hàng hoá Trong nền kinh tế này Nhà nớc không trực tiếp can thiệp vào mà chỉ tạo môi trờng cho sự tự do cạnh tranh lành mạnh, nhất là môi trờng pháp lý
- Kinh tế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc: Do cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới nên chứng tỏ rằng khi tính chất xã hội hoá phát triển đến một trình độ nhất định thì kinh tế thị trờng tự do cạnh tranh không thể phát triển một cách hài hoà, ổn định Vì vậy cần có sự quản lý của Nhà nớc để hạn chế những tác hại của tính tự phát vô Chính phủ trong nền kinh tế thị trờng
- Kinh tế hỗn hợp: Thực tiễn đã chứng minh trong thời đại hiện nay cả hai mô hình kinh tế trên đều kém hiệu quả và nền kinh tế đã dần chuyển sang nền kinh tế hỗn hợp, nghĩa là kết hợp kinh tế thị trờng tự do cạnh tranh với sự điều tiết vĩ mô của Nhà nớc
3 Tính hai mặt của nền kinh tế thị trờng
a Mặt tích cực của nền kinh tế thị trờng
Trớc hết: kinh tế thị trờng kích thích việc áp dụng tiến bộ kỹ thuật, tăng năng suất lao động, nâng cao trình độ xã hội hoá 4 sản xuất Kinh tế thị trờng lấy lợi nhuận làm động lực hoạt động Để thu đợc lợi nhuận đòi hỏi các doanh nghiệp phải thờng xuyên áp dụng kỹ thuật mới, hợp lý hoá sản xuất làm cho năng suất lao động cá biệt và năng suất lao động tăng lên
Thứ hai: Kinh tế thị trờng có tính năng động và khả năng thích nghi nhanh chóng Nó tồn tại một nguyên tắc đó là ai đa ra thị trờng hàng hoá trớc sẽ thu
Trang 4đ-ợc nhiều lợi nhuận hơn Mặt khác, nếu nhận thức đđ-ợc sản phẩm của mình không
có ngời mua hay lợng cầu đang giảm dần thì ngời sản xuất sẽ không sản xuất nữa Điều đó dẫn tới sự tiết kiệm hao phí lao động xã hội Vì vậy, kinh tế thị tr -ờng luôn diễn ra sự đổi mới Nhiều sản phẩm trớc đây đã có mặt trên thị tr-ờng nhng nay không còn nữa vì không có nhu cầu về nó nữa Trên thị trờng lại xuất hiện sản phẩm mới với chất lợng, quy cách, phẩm chất này ngày càng hoàn thiện hơn
Thứ 3: Trong kinh tế thị trờng có sẵn hàng hoá và dịch vụ Kinh tế thị trờng
là nền kinh tế d thừa không phải là nền kinh tế thiếu hụt Do vậy, nền kinh tế thị trờng tạo đợc vật chất để thoả mãn ngày càng tốt hơn nhu cầu vật chất, văn hoá
và sự phát triển toàn diện của con ngời
b Mặt tiêu cực của nền kinh tế thị trờng và biện pháp khắc phục tiêu cực
Trớc hết đó là những tệ nạn luôn gắn liền với nền kinh tế thị trờng nh: khủng hoảng, thất nghiệp, lạm phát, bất bình đẳng, ô nhiễm môi trờng Ngày nay khủng hoảng là tình trạng phổ biến, khủng hoảng có thể chia ra hai loại: khủng hoảng thừa và khủng hoảng thiếu Khủng hoảng thừa là đặc trng của nền kinh tế thị trờng phát triển "Thừa" ở đây nghĩa là hàng hoá sản xuất ra quá nhiều dẫn
đến cung vợt cầu Hiện nay xảy ra ra đợc giải thích với nhiều lý do khác nhau nhng về cơ bản nó chỉ là do mâu thuẫn cơ bản của tính chất xã hội hoá của sản xuất và chiếm hữu t nhân về t liệu sản xuất Nó đợc thể hiện ở tính kế hoạch cao
độ trong từng doanh nghiệp với tính vô Chính phủ trong toàn xã hội; xu hớng mở rộng sản xuất vô hạn đó với sức mua có hạn của quần chúng Ngoài ra còn do những nguyên nhân bên ngoài nh ảnh hởng của các cuộc cách mạng, nguồn tài nguyên, môi trờng Từ những nguyên nhân trên có thể đa ra nhiều ý kiến giải quyết vấn đề khủng hoảng đặc biệt là những đề xuất về sự can thiệp của Nhà nớc
ở những mức độ khác nhau
Gắn liền với việc khủng hoảng là thất nghiệp, còn những căn bệnh nan giải của kinh tế thị trờng nh: Kinh tế thị trờng tạo ra sự phân hoá giai cấp do đó tăng mâu thuẫn giai cấp Lừa đảo cũng là một tệ nạn của kinh tế thị trờng, mục đích lợi nhuận, ngời ta tìm mọi cách để giảm chi phí, bán đợc hàng và thu lợi nhuận,
kể cả các biện pháp lừa đảo Một tình trạng khác đó là ô nhiễm môi trờng, không khí, nguồn nớc, tàn phá đất đai, rừng đầu nguồn để chạy theo mục đích lợi nhuận
là tình trạng phổ biến trong kinh tế thị trờng
Tất cả những hạn chế trên đòi hỏi phải có sự can thiệp của Nhà nớc và nền kinh tế để đảm bảo sự ổn định, công bằng và hiệu quả
Trang 5II Thực trạng phát triển nền kinh tế thị trờng ở Việt Nam
1 Trình độ phát triển của sản xuất hàng hoá còn thấp, do phân công lao
động xã hội kém phát triển
Gần 80% dân c sống ở nông thôn, trên 70% số ngời đang trong độ tuổi lao
động làm nghề nông, sản xuất lơng thực vẫn là ngành sản xuất chính chiếm đại
bộ phận diện tích đất canh tác, tỷ xuất hàng hoá lơng thực thấp; chăn nuôi cha trở thành ngành sản xuất chính Công nghiệp chế biến nông sản còn nhở yếu; ở vùng núi, vùng sâu vẫn còn kinh tế tự nhiên
2 Thị trờng dân tộc thống nhất đang trong quá trình hình thành nhng cha đồng bộ
Do giao thông vận tải kém phát triển nên cha lôi quấn đợc tất cả các vùng trong nớc vào một mạng lới giao thông hàng hoá thống nhất
Thị trờng hàng hoá dịch vụ đã hình thành nhng còn hạn hẹp và nhiều hiện t-ợng tiêu cực Thị trờng hàng hoá sức lao động đã ra đời một số trung tâm giới thiệu việc làm và xuất khẩu lao động nhng đã nảy sinh những hiện tợng tiêu cực Nét nổi bật trong thị trờng này là cung và sức lao động lành nghề nhỏ hơn rất nhiều Trong khi đó cung về sức lao động giản đơn lại vợt quá xa cầu, nhiều ngời
có sức lao động không tìm đợc việc làm Còn thị trờng tiền tệ có nhiều tiến bộ nhng vẫn còn nhiều chắc trở, nh nhiều doanh nghiệp nhất là doanh nghiệp t nhân rất thiếu vốn nhng không vay đợc vì vớng mắc thủ tục Trong khi đó nhiều ngân hàng thơng mại huy động đợc nhiều tiền gửi và không thể cho vay Thị trờng chứng khoán ra đời nhng cũng cha có nhiều (hàng hoá) để mua bán và mới có rất
ít doanh nghiệp đủ điều kiện tham gia thị trờng này
3 Nhiều thành phần kinh tế tham gia thị trờng.
Có nhều loại hình sản xuất hàng hoá cùng tồn tại, đan xen nhau, trong đó sản xuất hàng hoá nhỏ phân tán còn phổ biến
4 Quá trình chuyển kinh tế còn mang tính tự cung tự cấp
Nền kinh tế hàng hoá diễn ra cùng quá trình chuyển có chế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp sang cơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc
Quá trình này đòi hỏi sự phát triển phân công lao động xã hội, phát triển cơ cấu hạ tầng xoá bỏ cơ chế quản lý cũ, hình thành và hoàn thiện cơ chế quản lý mới
Trang 65 Sự hình thành của thị trờng trong nớc luôn gắn với việc mở rộng quan
hệ kinh tế đối ngoại, hội nhập thị trờng khu vực và thế giới, trong khi
điều kiện về trình độ kỹ thuật, kinh tế kỹ thuật còn thấp xa so với hầu hết các nớc khác
Toàn cầu hoá và khu vực hoá về kinh tế đang đặt ra cho các nớc đang phát triển nh nớc ta những thách thức hết sức gay gắt Nhng đó là xu thế tất yếu khách quan, nên không thể đặt vấn đề tham gia hay không tham gia Mà chỉ tìm cách
xử sự với xu hớng đó nh thế nào
6 Quản lý Nhà nớc về kinh tế xã hội còn yếu: Hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách cha đồng bộ và nhất quán, thực hiện cha nghiêm
Công tác tài chính, ngân hàng, giá cả, kế hoạch hoá, quy hoạch xây dựng, quản lý đất đai còn nhiều yếu kém; thủ tục hành chính đổi mới chậm Thơng nghiệp Nhà nớc bỏ trống một số chận địa quan trọng, cha phát huy tốt vai trò chủ đạo trên thị trờng Quản lý xuất nhập khẩu có nhiều sơ hở, tiêu cực, một số trờng hợp gây tác động xấu đối với sản xuất Chế độ phân bố thu nhập còn nhiều bất hợp lý Bộ chi ngân sách va nhập siêu còn lớn, lạm phát đợc kiềm chế nhng cha vững chắc
III Những giải pháp chủ yếu để phát triển kinh tế thị trờng ở Việt Nam
Trớc thực trạng của nền kinh tế thị trờng nớc ta để đa ra nền kinh tế nớc nhà ngày càng vững mạnh, xây dựng một nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội cần thực hiện những giải pháp nh:
1 Thực hiện nhất quán phát triển kinh tế nhiều thành phần
Nâng cao hiệu quả kinh tế Nhà nớc và kinh tế tập thể để kinh tế Nhà nớc vững lên đóng vai trò chủ đạo và cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân
Khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho các chủ thể kinh tế thuộc tất cả các thành phần kinh tế phát triển sản xuất hàng hoá, dịch vụ trong mọi ngành kinh tế quốc dân, sắp xếp lại các doanh nghiệp Nhà nớc và phát triển các hình thức kinh tế hợp tác kiểu mới
2 Tiếp tục đổi đổi mới và hoàn thiện cơ chế quản lý kinh tế, tạo lập đồng
bộ các loại thị trờng
Phát triển mạnh thị trờng hàng hoá, dịch vụ, khắc phục tình trạng kinh doanh trái phép, chốn lận thuế Tổ chức quản lý tốt việc thuê mớn và sử dụng lao
Trang 7động; quản lý chặt chẽ việc sử dụng ruộng đất và thị trờng bất động sản, hoàn thiện thị trờng tiền tệ Xây dựng thị trờng vốn và thị trờng chứng khoán
3 Nâng cao năng lực và hiệu quả quản lý kinh tế vĩ mô của Nhà nớc
Nhà nớc thực hiện tốt chức năng định hớng sự phát triển kinh tế, kiểm kê và kiểm soát mọi hoạt động kinh tế - xã hội, tạo lập khuôn khổ pháp luật và hệ thống chính sách nhất quán, trực tiếp đầu t vào một số lĩnh vực thiết yếu, nhất là kết cấu hạ tầng để tạo ra môi trờng ổn định và thuận lợi cho giới kinh doanh làm
ăn phát đạt, hạn chế các hiện tợng tiêu cực
Tiếp tục cải cách các thủ tục hành chính để Nhà nớc thực hiện đúng chức năng quản lý vĩ mô và chức năng chủ sở hữu tài sản công cộng của Quốc gia, không can thiệp vào chức năng quản trị kinh doanh và quyền tự chủ hoạch toán doanh nghiệp
4 Nhà nớc thực hiện các biện pháp nhằm đảm bảo tăng trởng kinh tế đi
đôi với tiến bộ và công bằng xã hội
Nh thực hiện thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp: thực hiện các chơng trình xoá đói, giảm nghèo, nhất là tín dụng cho ngời nghèo và các chính sách xã hội khác
Trang 8Kết luận Việc từ bỏ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp chuyển sang nền kinh tế thị trờng là một bớc đi đúng đắn của Đảng và Nhà nớc ta Ngay ở những bớc đi
đầu chúng ta không thể tránh khỏi những vớng mắc khó khăn, trở ngại Nhng thực sự nền kinh tế thị trờng đã làm cho nền kinh tế của nớc ta càng ngày càng phát triển vững mạnh và tạo các điều kiện cho các doanh nghiệp Việt Nam khẳng định tên tuổi mình, không những ở thị trờng trong nớc mà còn ở các thị tr-ờng quốc tế đầy sự cạnh tranh và cam go
Tài liệu tham khảo
1 Giáo trình thơng mại
2 Thời báo "Kinh tế thị trờng"
3 Một số tài liệu khác
Trang 9mục lục
Lời mở đầu 1
Phần nội dung 2
I Các khái niệm cơ bản 2
1 Thị trờng 2
2 Kinh tế thị trờng 3
3 Tính hai mặt của nền kinh tế thị trờng 4
a Mặt tích cực của nền kinh tế thị trờng 4
b Mặt tiêu cực của nền kinh tế thị trờng và biện pháp khắc phục tiêu cực 4
II Thực trạng phát triển nền kinh tế thị trờng ở Việt Nam 5
1 Trình độ phát triển của sản xuất hàng hoá còn thấp, do phân công lao động xã hội kém phát triển 5
2 Thị trờng dân tộc thống nhất đang trong quá trình hình thành nhng cha đồng bộ 6
3 Nhiều thành phần kinh tế tham gia thị trờng 6
4 Quá trình chuyển kinh tế còn mang tính tự cung tự cấp 6
5 Sự hình thành của thị trờng trong nớc luôn gắn với việc mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, hội nhập thị trờng khu vực và thế giới, trong khi điều kiện về trình độ kỹ thuật, kinh tế kỹ thuật còn thấp xa so với hầu hết các n-ớc khác 6
6 Quản lý Nhà nớc về kinh tế xã hội còn yếu: Hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách cha đồng bộ và nhất quán, thực hiện cha nghiêm 7
III Những giải pháp chủ yếu để phát triển kinh tế thị trờng ở Việt Nam 7
1 Thực hiện nhất quán phát triển kinh tế nhiều thành phần 7
2 Tiếp tục đổi đổi mới và hoàn thiện cơ chế quản lý kinh tế, tạo lập đồng bộ các loại thị trờng 8
3 Nâng cao năng lực và hiệu quả quản lý kinh tế vĩ mô của Nhà nớc 8
4 Nhà nớc thực hiện các biện pháp nhằm đảm bảo tăng trởng kinh tế đi đôi với tiến bộ và công bằng xã hội 8
Kết luận 9
Tài liệu tham khảo 9