Nội dung cuốn sách gồm 6 chương, tập trung trình bày về cách thức tiến hành các cuộc điều tra thu thập số liệu để đạt được chất lượng cao; hướng dẫn các vấn đề cụ thể trong khi tiến hành
Trang 1Public Disclosure Authorized
Trang 2Thiết kế Điều tra
(Sách tham khảo)
Trang 3NGUYỄN THỊ VIỆT HÀNGUYỄN NỮ HOÀNG CHINGUYỄN THU PHƯƠNGNGUYỄN THANH TUẤNPHÓ THỊ KIM CHI
TRẦN THỊ DUNG
Trang 4©2006 Ngân hàng quốc tế cho tái thiết và phát triển
The World Bank
Ngân hàng Thế giới không đảm bảo tính chính xác cho những dữ liệu có trong nghiên cứu này Những đường biên giới, màu sắc, phân loại và những thông tin khác trên bất cứ bản đồ nào trong cuốn sách này không phản ánh quan điểm của Ngân hàng Thế giới về chủ quyền của bất cứ vùng lãnh thổ nào, cũng như không xác nhận hay chấp nhận những đường biên giới này.
Bản quyền và cấp phép
Nội dung của cuốn sách này được bảo hộ bản quyền Sao chép và/hay chuyển giao từng phần hoặc toàn bộ cuốn sách mà không được phép là phạm luật Ngân hàng Thế giới khuyến khích việc phổ biến cuốn sách và thông thường sẽ nhanh chóng cấp giấy phép Để được phép photo hoặc in lại bất cứ phần nào của cuốn sách này, xin hãy gửi đề nghị với những thông tin đầy đủ tới
Copyright Clearance Center, Inc., 222 Rosewood Drive,
Danvers, MA 01923, USA, telephone 978-750-8400, fax 978-750-4470,
www.copyright.com.
Tất cả những câu hỏi liên quan đến bản quyền và cấp phép cùng những quyền liên quan, xin gửi đến
Office of the Publisher, World Bank, 1818 H Street NW,
Washington, DC 20433, USA, fax 202-522-2422, e-mail
Trang 6Trong sự phát triển của thế giới ngày nay, thông tin và chất
lượng của những thông tin có vai trò hết sức quan trọng
Những tư liệu thu thập được từ các cuộc điều tra, khảo sát,
phỏng vấn được chính xác sẽ giúp cho các nhà chính trị, hoạch
định chính sách, các nhà quản lý, kinh doanh, các nhà hoạt
động văn hoá - xã hội và các lĩnh vực khác có cơ sở để đưa ra
quyết định đúng đắn Ở một ý nghĩa nào đó, chất lượng của
những thông tin ảnh hưởng rất lớn đến kết quả hoạt động của
các lĩnh vực, đến chính sách đối nội, đối ngoại, đến đời sống
kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia và từng người dân Cũng
chính vì thế mà cho đến nay, mặc dù nhân loại đã bước vào
những năm đầu của thiên niên kỷ thứ ba, với sự phát triển như
vũ bão của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ và sự bùng
nổ thông tin, nhưng người ta vẫn rất quan tâm đến chất lượng
của những thông tin do các cuộc điều tra đem lại, coi đó là một
phần tất yếu của cuộc sống
Để cung cấp cho bạn đọc có thêm tư liệu nghiên cứu, tham
khảo về vấn đề này, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản
cuốn sách Sức mạnh của thiết kế điều tra của tác giả Giuseppe
Iarossi, xuất bản năm 2006
Nội dung cuốn sách gồm 6 chương, tập trung trình bày về
cách thức tiến hành các cuộc điều tra thu thập số liệu để đạt
được chất lượng cao; hướng dẫn các vấn đề cụ thể trong khi
tiến hành điều tra như: tổ chức, lập kế hoạch điều tra, quản lý
điều tra, thiết kế các biểu bảng, cách thức lựa chọn vấn đề điều
tra, phương pháp đặt câu hỏi, đồng thời nêu lên cơ sở khoa học
và những điều cần lưu ý trong quá trình điều tra Đây là cuốn
sách có giá trị nghiên cứu, tham khảo tốt, không chỉ đối với
những người tiến hành thiết kế điều tra, làm ra số liệu, mà còn
Trang 7cả những người sử dụng số liệu điều tra phục vụ cho mục đíchriêng của từng lĩnh vực Những nội dung tác giả trình bàytrong các chương đã được Nhà xuất bản dịch theo đúngnguyên tác bản tiếng Anh Trong cuốn sách có một số kháiniệm có tính chất chuyên ngành, chúng tôi đã đối chiếu với từđiển chuyên ngành để dịch được sát hơn Tuy nhiên, cũngkhông tránh khỏi còn những khiếm khuyết Nhà xuất bản vàdịch giả mong nhận được những ý kiến đóng góp để lần xuấtbản sau được hoàn chỉnh hơn.
Nhà xuất bản xin giới thiệu cuốn sách với bạn đọc
Tháng 7 năm 2006
Nhà xuất bản Chính trị quốc gia
Trang 8Lời nói đầu xvii
Lời cảm ơn xix
Các từ viết tắt xxi
Chương 1.
Xem xét kỹ hơn việc tiến hành điều tra 1
Chương 2.
Quản lý điều tra: Một cái nhìn tổng quan 11
Thiết kế chương trình tổng thể 12
Thiết kế bảng hỏi, thí điểm và mẫu nhập dữ liệu 13
Lựa chọn công ty điều tra 14
Mẫu điều tra 22
Huấn luyện 24
Điều tra thực địa và kiểm soát chất lượng dữ liệu 24
Chương 3.
Việc hỏi câu hỏi sai dễ như thế nào 31
Các gợi ý thực tế cho việc thiết kế bảng hỏi 33
Cách diễn đạt câu hỏi 35
Kiểu câu hỏi 50
Loại câu hỏi 57
Chuỗi câu hỏi 86
Độ dài của bảng hỏi 91
Cách trình bày bảng hỏi 94
Thử 101
Chương 4.
Một cách tiếp cận thực tế để chọn mẫu 111
Xác định cỡ mẫu trong chọn mẫu ngẫu nhiên
đơn giản (SRS) 112
Xác định cỡ mẫu trong chọn mẫu phân tầng 116
ix
Trang 9Làm sao để tiến hành chọn mẫu hệ thống 122 Làm sao để thực hiện phương pháp lựa chọn tỷ lệ tương xứng với quy mô 125
Làm sao để giải quyết các vấn đề khung tổng thể 129 Những tác động của việc sáp nhập, mua lại và
chia tách đối với hệ số chọn mẫu 135 Điều chỉnh hệ số và hậu phân tầng 140 Chọn mẫu trong thực tế: Làm sao để tối đa hóa tính đại diện của mẫu trong khi tối thiểu hóa chi phí điều tra thông qua việc sử dụng hậu phân tầng 151
Tài liệu tham khảo 261
Phụ lục 3 Kết quả những thông số của Điều tranhững tác động cố định lên các doanh nghiệp,phần các câu hỏi khách quan 279
Phụ lục 4 Bảng phân phối zα/2 theo các mức ý nghĩakhác nhau của α 295
Trang 10Phụ lục 5 Bảng số ngẫu nhiên 297
Phụ lục 6 Các thông tin mở trong phần giới thiệu
cuộc điều tra 299
Phụ lục 7 Những dữ liệu tối thiểu khi đi điều tra 301
Hộp
1.1 Một cuộc điều tra, nhiều cách giải thích 6
2.1 Tiêu chí xem xét khi chọn công ty điều tra 15
2.2 Các đối tượng chủ yếu và chức năng của họ trong
một cuộc điều tra môi trường đầu tư điển hình 18
2.3 Trách nhiệm phải được xác định rõ trong quá trình
phỏng vấn 25
3.1 Danh sách các câu hỏi bảng hỏi đưa ra cho chuyên gia
thử nghiệm đánh giá 106
4.1 Đơn vị chọn mẫu trong các cuộc điều tra kinh doanh 114
4.2 Tư vấn cho ngài Thị trưởng 117
4.3 Tại sao việc sử dụng hệ số trong chọn mẫu phân tầng
lại quan trọng 142
4.4 Sử dụng SAS để chọn mẫu 166
6.1 Cách ký hiệu nhận dạng (ID) bảng hỏi 230
Hình
2.1 Ai đang hỏi cái gì? 21
2.2 Biểu đồ Gantt minh họa thời gian các hoạt động điều tra 28
3.1 Trình độ học vấn của các đối tượng điều tra IC 34
3.2 Thay đổi một từ có ảnh hưởng lớn đến kết quả 35
3.3 Phân bổ tỷ lệ trả lời khi trình tự hỏi bị đảo ngược 40
3.4 Các câu hỏi khẳng định làm giảm yêu cầu cho việc
phân loại 47
3.5 Câu hỏi đa nghĩa làm tăng yêu cầu cho việc phân loại 49
3.6 Tác động về tỷ lệ trả lời của danh sách câu hỏi lặp lại dài 52
3.7 Các cuộc phỏng vấn do cơ quan chính phủ tiến hành
làm giảm số lượng và trả lời về tham nhũng 61
3.8 Chỉ số sai sót trí nhớ theo cách thức phỏng vấn 64
3.9 Độ chính xác của khả năng nhớ lại giảm theo thời gian 69
3.10 Ảnh hưởng của thời gian đến thời kỳ nằm viện
không được ghi chép đầy đủ 70
3.11 Đối tượng điều tra trả lời "không biết" tăng lên với lựa chọn
không tham gia 72
Trang 113.12 Tác động của thang số đến mẫu câu trả lời 73 3.13 Các từ tích cực và tiêu cực có ảnh hưởng khác nhau đến đối tượng điều tra 79
3.14 Tác động ảnh hưởng của sự kiện: dạng câu hỏi đóng không phát hiện ra được các cú sốc bên ngoài 87 3.15 Mối quan hệ giữa độ dài bảng hỏi và tỷ lệ trả lời 93 3.16 Ảnh hưởng của các thuật ngữ không rõ ràng đến
kết quả điều tra 102 3.17 Trả lời các câu hỏi có thuật ngữ không rõ ràng tốn nhiều thời gian hơn 103
3.18 Tỷ lệ các vấn đề được nhận biết bằng các phương pháp thử nghiệm khác nhau 105
5.1 Các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia điều tra 172 5.2 Tỷ lệ tham gia điều tra tính theo số lượng tiền thưởng 176 5.3 Độ dài của cuộc phỏng vấn ảnh hưởng không đáng kể
đến việc tham gia phỏng vấn 177 5.4 Chỉ số các lỗi trả lời tính theo những đặc điểm của điều tra viên 189
5.5 Những ảnh hưởng của đào tạo điều tra viên đối với chất lượng và số lượng dữ liệu 191
5.6 Những ảnh hưởng của số lượng các luận cứ đến quá trình thuyết phục 198
5.7 Những ảnh hưởng của chất lượng các luận cứ đến quá trình thuyết phục 199
5.8 Những ảnh hưởng của số lượng và chất lượng các luận cứ đến quá trình thuyết phục 200
5.9 Tỷ lệ tham gia chủ động của những người được phỏng vấn tỏ thái độ miễn cưỡng lúc đầu 211
5.10 Mức độ trả lời chính xác với phong cách phỏng vấn chuẩn mực và linh hoạt 218
5.11 Các cách thức kiểm nghiệm 222
6.1 Sự khác nhau giữa NA, NP, REF, DK và 0 227 6.2 Sự phân biệt không rõ ràng giữa 0 và không áp dụng được ảnh hưởng đến tính chính xác của dữ liệu 236 6.3 Nỗ lực nhận thức của người trả lời theo kiểu câu hỏi 239 6.4 Các câu hỏi không chủ đích có thể tạo ra những câu trả lời không nhất quán 241
6.5 Số lượng câu hỏi 246
Trang 126.6 Cấu trúc câu hỏi 247
6.7 Những câu trả lời không nhất quán (1) 247
6.8 Những câu trả lời không nhất quán (2) 249
6.9 Những câu trả lời không nhất quán (3) 249
6.10 Các câu hỏi về xuất khẩu 251
6.11 Cấu trúc câu hỏi 251
6.12 Những mâu thuẫn trong câu hỏi 252
6.13 Những câu hỏi biệt lập được sử dụng để kiểm tra chéo 252
6.14 Làm sạch dữ liệu 253
6.15 Các câu hỏi cho những người trả lời khác nhau 254
6.16 Phân bổ các câu trả lời cho câu hỏi XV.11 (Q15.11), XV.12
(Q15.12), và VI.11 (Q6.11) trước khi được làm sạch 254
6.17 Phân bổ các câu trả lời đến câu 15.12 khi
câu 15.11 = “không” 256
6.18 Phân bổ các câu trả lời giữa các câu XV.11 (Q15.11)
và XV.12 (Q15.12) sau khi được làm sạch 257
6.19 Phân bổ các câu trả lời giữa các câu XV.11 (Q15.11), XV.12
(Q15.12) và VI.11 (Q6.11) sau khi được làm sạch 259
Bảng
1.1 Thái độ và sự mập mờ đối với nền dân chủ ở Mỹ Latinh
(phần trăm người trả lời) 2
1.2 Cùng một câu hỏi (dẫn đến) các câu trả lời khác nhau 3
2.1 Phần trăm chi phí điều tra trong các cuộc điều tra
hộ gia đình 23
2.2 Các báo cáo hàng tuần cho phép nhà quản lý
giám sát tiến độ 30
3.1 Hành vi được ghi lại khi dùng phạm vi trả lời thấp
và cao 39
3.2 Các cuộc phỏng vấn do cơ quan chính phủ và công ty
quốc tế tiến hành có ảnh hưởng đến kết quả điều tra 60
3.3 Độ chính xác cao hơn đối với các câu hỏi có kết thúc mở 61
3.4 Khi tần suất sự kiện giảm thì việc dùng phương pháp
liệt kê tình tiết tăng lên 66
3.5 Tần suất sự kiện cao hơn sẽ có tác động tiêu cực
đến độ chính xác 66
3.6 Thời gian trả lời và phương pháp liệt kê tình tiết
có ảnh hưởng tích cực đến độ chính xác 68
Trang 133.7 Giá trị phần trăm thu được liên quan đến các từ ngữ mô tả 77
3.8 Các cuộc phỏng vấn do cơ quan chính phủ tiến hành và công ty tư nhân quốc tế tiến hành làm giảm xác suất đánh giá các cản trở chính 81
3.9 Một câu hỏi đóng và câu hỏi mở dẫn đến kết quả trả lời khác nhau 85
4.1 Điều chỉnh hệ số trong trường hợp không bao quát hết 130 4.2 Hệ thống lựa chọn của Kish 134
4.3 Độ chính xác của khung và hệ số chọn mẫu: Trường hợp sáp nhập, mua lại và chia tách trong các cuộc điều tra kinh doanh 136
4.4 Thiết kế mẫu: chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng 144 4.5 Các thành phần điều chỉnh hệ số cho tầng A 148 4.6 Các thành phần điều chỉnh hệ số cho tất cả các tầng 149 4.7 Ước tính hệ số cuối cùng 150
4.8 Phân bố tổng thể theo ngành, vùng và quy mô 152 4.9 Yêu cầu về cỡ mẫu với độ tin cậy 90% 153
4.10 Phân tầng và cỡ mẫu mong muốn với độ tin cậy 90%
và sai số 5% 155 4.11 Phân bố mẫu theo ngành và vùng 158 4.12 Mục tiêu tổng thể (4 vùng và 5 ngành) và mẫu cần thiết 159 4.13 Tổng thể cuối cùng (4 vùng và 4 ngành) và cỡ mẫu
cần thiết 159 4.14 Cỡ mẫu mong muốn và độ tin cậy về mặt thống kê 160 4.15 Phân tầng theo ngành và vùng 163
4.16 Mẫu, thay thế và tổng các yếu tố rút ra 165 4.17 Mẫu cuối cùng và các hệ số 168
4.18 Hậu phân tầng theo sở hữu 169 6.1 Phân bổ các câu trả lời nhất quán và không nhất quán 242 6.2 Có nhiều câu trả lời không nhất quán 243
A3.1 Kết quả điều tra “Những khoản chi không chính thức”
trong khuôn khổ Điều tra những tác động cố định lên doanh nghiệp 280
A3.2 “Những khoản hối lộ tương ứng với phần trăm giá trị của các hợp đồng ký kết với Chính phủ” 281 A3.3 “Phần trăm ước tính của tổng doanh thu tự kê khai để tính thuế” 282
Trang 14A3.4 “Phần trăm thời gian nhà quản trị cấp cao giải quyết công việc
với Chính phủ” 283
A3.5 “Tổng số ngày làm việc với các cán bộ thanh tra thuế” 284
A3.6 “Số ngày trung bình làm xong thủ tục hải quan cho hàng hóa
nhập khẩu” 285
A3.7 “Số ngày trung bình làm xong thủ tục hải quan cho hàng hóa
xuất khẩu” 286
A3.8 Mức lao động tối ưu so với mức hiện tại (%) 287
A3.9 “Số ngày thiếu điện/hoặc có điện nhưng chập chờn” 288
A3.10 “Số ngày thiếu nguồn cung cấp nước” 289
A3.11 Số ngày dịch vụ đường dây điện thoại chính không hoạt
động/bị gián đoạn 290
A3.12 “Phần trăm doanh thu thất thoát do bị thiếu điện/hoặc điện
chập chờn” 291
A3.13 “Phần trăm doanh thu thất thoát do thiếu nguồn cung cấp nước
trong năm trước” 292
A3.14 “Phần trăm doanh thu thất thoát do dịch vụ đường dây điện
thoại chính không hoạt động trong năm trước” 293
A3.15 “Phần trăm trung bình giá trị hàng hóa thất thu
khi vận chuyển” 294
Trang 15Phần lớn các số liệu sử dụng trong nghiên cứu kinh tế, phân
tích, xây dựng chính sách đều lấy từ các cuộc điều tra – các điều
tra về hộ gia đình, doanh nghiệp, trường học, bệnh viện và các
thành viên tham gia thị trường Trong thế giới ngày nay chúng
ta dễ dàng lên mạng và tải về tất cả các loại số liệu - tỷ lệ tử
vong trẻ em, xu hướng lạm phát, mức đói nghèo, mức độ bất
bình đẳng, tốc độ tăng trưởng của đầu tư và GDP Hầu hết
những người dùng các số liệu này không quan tâm nhiều đến
nguồn gốc của chúng Nhưng họ nên biết về nguồn gốc của
chúng Hãy xem xét một thông tin được coi là khá đơn giản, đó
là tổng lượng đầu tư vào Trung Quốc năm 2004: Câu trả lời đích
thực cho câu hỏi này là tất cả những phí tổn, những nỗ lực của
các hộ gia đình, các doanh nghiệp và chính phủ đã bỏ ra trong
năm để thúc đẩy hoặc làm tăng giá trị của đất đai, nhà xưởng,
máy móc dùng để sản xuất hàng hóa và dịch vụ Việc này cực
kỳ tốn kém - có thể không thực hiện được - để tính chính xác
tất cả các hoạt động này Do vậy, trên thực tế các nhà nghiên
cứu, các quan chức và các thành viên tham gia thị trường thường
dựa vào kết quả dự đoán của các cuộc điều tra hộ gia đình hoặc
doanh nghiệp Độ chính xác của dự đoán trên phụ thuộc vào
chất lượng của cuộc điều tra
Cuốn sách này trình bày cả về “cách thức” tiến hành các cuộc
điều tra chất lượng cao, đặc biệt trong môi trường đầy khó khăn
của các nước đang phát triển, đồng thời “hướng dẫn cho người
dùng” cho tất cả những ai sử dụng số liệu thống kê trên vào bất
cứ mục đích gì Cuốn sách sẽ cung cấp cho bạn đọc các số liệu
sâu về những vấn đề hoặc những khuynh hướng nào cần phải
tìm kiếm ở các nguồn số liệu khác dựa trên các phương pháp
xvii
Trang 16điều tra chính được dùng để tạo ra các số liệu trên Với ý nghĩađó cuốn sách này là một “gợi ý số liệu” vô giá.
Là người đưa ra các số liệu thông qua các cuộc điều tra,Giuseppe Iarossi đã viết cuốn sách hướng dẫn rất thực tế vàthẳng thắn về cách thiết kế và thực hiện điều tra Cuốn sáchhướng dẫn này được viết dựa trên nhiều năm kinh nghiệm tiếnhành các cuộc điều tra về doanh nghiệp trong nhiều lĩnh vực ởchâu Phi, Đông Á và Nam Á của ông Đây là một quyển sáchđáng tham khảo vì nó bao hàm các vấn đề như cách viết bảngcâu hỏi, đào tạo người kê bảng biểu, các cách diễn đạt câu hỏiđiều tra, lựa chọn mẫu, số liệu đầu vào và cách làm sạch số liệu.Người dùng có thể bỏ qua một số phần nhất định khi đi vàochi tiết kỹ thuật Nhưng tình tiết chung của cuốn sách là cái màbất kỳ ai làm việc với những số liệu thống kê cũng cần phải nhậptâm Cũng như bất cứ ai đã từng đi thăm một nhà máy sản xuấtxúc xích sẽ không bao giờ có cảm giác tương tự khi ăn xúc xích,sau khi đọc cuốn sách này độc giả cũng sẽ không bao giờ sửdụng những dữ liệu họ có được theo cách trước đây Cuốn sáchnày sẽ cho bạn biết mức độ khó khăn để có được những đánhgiá tin cậy về thực trạng kinh tế, xã hội quan trọng và do vậy sẽkích thích bạn tiếp cận với các đánh giá một cách thận trọng
David DollarTrưởng đại diện WBtại Trung Quốc
Trang 17Tôi rất biết ơn tất cả các nhà nghiên cứu và những người thực
hiện các phương pháp điều tra được đề cập trong cuốn sách này
về những đóng góp của họ Tôi xin cảm ơn các đồng nghiệp của
tôi tại Ngân hàng Thế giới, nếu không có sự giúp đỡ của họ về
kinh nghiệm, chắc tôi đã không viết ra được cuốn sách này Tôi
đặc biệt biết ơn Rita Almeida, Demba Ba, Sergiy Biletsky,
Amanda Carlier, George Clarke, Linda Cotton, Antonie De Wilde,
Simeon Djankov, David Dollar, Pablo Fajnzylber, Ana Fernandes,
Aurora Ferrari, Alvaro Gonzalez, Mona Haddad, Luke Haggarty,
Mary Hallward - Driemeier, Sriyani Hulugalle, Philip Keefer,
Thomas Kenyon, Veselin Kuntchev, Sergio Kurlat, Esperanza
Lasagabaster, Ying Li, Syed Mahmood, Jean Michel Marchat,
Melanie Mbuyi, Taye Mengistae, Jorge Meza, Hisaaki Mitsui,
John Nasir, Axel Peuker, Ismail Radwan, Vijaya Ramachandran,
Menhaz Safavian, Federica Saliola, Hyak Sargsian, Luis Serven,
Stefka Slavova, Andrew Stone, Mona Sur, Giovanni Tanzillo,
Tilahun Temesgen, Son Thanh Tran, Colin Xu, Yutaka Yoshino
và Albert Zeufack Tôi cảm ơn những người làm việc tại Ngân
hàng Phát triển châu Á như Abuzar Asra, Gemma Estrada, V.N
Ghanathurai, Rana Hasan Kanokpan Lao-Araya và Ernesto
Pernia Tôi cũng bày tỏ lòng biết ơn tới các chuyên gia tư vấn
và các quan chức chính phủ mà tôi đã làm việc nhiều năm tại
Bangladesh, Brazil, Costa Rica, Ethiopia, Guyana, Ấn Độ,
Indonesia, Malawi, Malaysia, Philippines, Cộng hòa Triều Tiên,
Sri Lanka, Thái Lan và Việt Nam Tôi xin cảm ơn Mary
Hallward-Driemeir, Phil Keefer, Yusuf Mohammed, Federica
Saliola, Giovanni Tanzillo và Veselin Kuntchev về nhận xét hữu
ích của họ đối với các bản thảo đầu tiên Rina Bonfield, Polly
Means, Hedy Sladovich và Tourya Tourougui đã có những hiệu
xix
Trang 18đính rất quý giá Nguồn động lực quan trọng nhất giúp tôi hoànthành cuốn sách này đó là vợ tôi – Izabella và anh trai Nicolacủa tôi Tôi cảm ơn sự giúp đỡ về mặt tài chính của Chươngtrình đối tác Ngân hàng Hà Lan và Nhóm phát triển lĩnh vực tưnhân của Ngân hàng Thế giới tại khu vực châu Phi
Những quan điểm thể hiện trong cuốn sách này hoàn toànđều là quan điểm của tác giả và chúng không phải là quan điểmcủa Ngân hàng Thế giới Mong muốn của tôi là cuốn sách nàysẽ giúp nâng cao độ chính xác của các số liệu được thu thậptrong các cuộc điều tra về môi trường đầu tư và từ đó đưa racác gợi ý chính sách cho các nước đang phát triển trên conđường giảm đói nghèo của họ
Trang 19ACS Hiệp hội tin học điều tra
BEEPS II Điều tra môi trường kinh doanh và quá trình thực
thi của doanh nghiệp lần II
BOSS Ngắn gọn, mục đích, đơn giản và cụ thể
DCF Dòng tiền mặt không tính đến
IC Cuộc điều tra về năng suất và môi trường đầu tư
LCU Đồng tiền địa phương
LSMS Tiêu chuẩn sống và nghiên cứu cách đánh giá
NA Không áp dụng được
NP Không được cung cấp
NPV Giá trị hiện tại dòng
PPS Tỷ lệ xác suất về kích cỡ
REF Từ chối trả lời
ROE Lợi tức cổ phần
SAS Hệ thống phân tích thống kê
SRS Phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên giản đơn
TOR Các điều khoản tham vấn
UNDP Chương trình phát triển Liên hợp quốc
xxi
Trang 20Khi tôi còn là học sinh phổ thông, tôi thường
bị lôi cuốn bởi sự mập mờ của các kết quảđiều tra Liệu có phải do chính trị, kinh tế và thậm chí là hành
vi của con người đã dẫn đến sự đối lập trong các kết quả điều
tra, đôi khi ngay cả trong một cuộc điều tra Cho đến nay thì
điều này cũng chưa có nhiều thay đổi Một cuộc bỏ phiếu tín
nhiệm theo kiểu Latinh năm 2004 cho thấy trong khi phần lớn
(63%) người dân Mỹ Latinh không ủng hộ việc có một chính
quyền quân sự, thì có tới 55% ủng hộ một chính phủ phi dân
chủ nếu nó giải quyết được các vấn đề kinh tế (xem Bảng 1.1)
Nhiều năm đã trôi qua kể từ khi tôi có thể giải quyết rắc rối
này Nếu chúng tôi tiến hành một cuộc điều tra hôm nay và hỏi
rằng “Bạn có ủng hộ việc khuyến khích tài chính cho các nước
nghèo không?” thì sẽ có rất nhiều câu trả lời đồng ý là có Do
vậy, kết quả của cuộc điều tra này sẽ khác nếu chúng ta đặt
câu hỏi “Bạn có ủng hộ việc trợ cấp tài chính cho các nước
nghèo không?” Các thí nghiệm đã chứng minh rằng chỉ một từ
khuyến khích hoặc trợ cấp có thể làm thay đổi kết quả của một
cuộc điều tra
Cách thức câu hỏi được đưa ra thường dẫn đến kết quả câu
trả lời sẽ thế này hoặc thế kia Ảnh hưởng này là rất lớn, có thể
thay đổi tới 30% thái độ Do vậy, như tôi nghĩ ban đầu là nguyên
nhân sự trái ngược giữa các kết quả điều tra không phải là do
đối tượng mà là do người thiết kế câu hỏi Người được hỏi
không phải là không có lý trí Ngược lại, người thiết kế bảng hỏi
thường có đủ kỹ xảo (đủ kinh nghiệm) để khai thác hoặc nắm
bắt được các “mẹo” của công tác điều tra Tôi đã thử một trong
1Xem xét kỹ hơn
việc tiến hành điều tra
Trang 21những mẹo này khi dạy một khóa học về phương pháp điều tra
ở trường Đại học Johns Hopkins Ngày đầu lên lớp, tôi chia sinhviên làm 2 nhóm và hỏi từng sinh viên của mỗi nhóm trả lờicùng một câu hỏi, với cách hỏi khác nhau như trong Bảng 1.2 Ýđịnh bí mật của tôi là dẫn dắt sinh viên nhóm thứ nhất đến câutrả lời A và nhóm sinh viên thứ hai đến câu trả lời B Từ thínghiệm đơn giản này, tôi học được cách làm thế nào để dễ dànggây ảnh hưởng đến đối tượng điều tra
Bảng 1.1
Thái độ và sự mập mờ đối với nền dân chủ ở Mỹ Latinh (phần trăm người trả lời)
ủng hộ chính quyền phi dân chủ nếu nó giải quyết
Trang 22Câu trả lời của đối tượng không bị giới hạn bởi cách diễn đạt
câu hỏi Việc đối chiếu các kết quả điều tra trên thế giới hiện
nay là phổ biến Tuy nhiên, khi tiến hành đối chiếu, điều quan
trọng là phải xem xét cách thức cuộc điều tra được tiến hành ở
mỗi quốc gia và điều này ảnh hưởng đến các kết quả điều tra
của từng quốc gia như thế nào Ví dụ chúng ta đều biết rằng các
báo cáo kết quả thường không chính xác khi một quan chức
chính phủ hỏi các câu hỏi về tham nhũng và thuế má Do vậy,
nếu chúng ta muốn có được một sự đối chiếu quốc tế chính xác
về những hiện tượng trên thì chúng ta phải tìm hiểu và kiểm
soát những ảnh hưởng cố định của những cuộc điều tra như vậy
Kết quả điều tra thường được sử dụng, kết hợp và lấy làm đại
diện mà không có sự quan tâm thích đáng đến phương pháp
dùng để thu thập số liệu Người ta thường không quan tâm đến
ai đang hỏi và cách thức đặt câu hỏi và do đó họ thường kết hợp
những câu trả lời khác nhau Trừ khi những ảnh hưởng cố định
này được xác định và điều chỉnh hợp lý nếu không thì các kết
quả điều tra sẽ bị sai lệch Ví dụ, đối lập với những gì mà Tổ
chức Transparency International đưa ra, El Salvador dường như
Bảng 1.2
Cùng một câu hỏi (dẫn đến) các câu trả lời khác nhau
Bạn đồng ý nhất với những ý kiến nào sau đây
Nguồn: Tác giả.
a Dân chủ là hình thái tốt nhất của chính phủ
hơn bất kỳ hình thái chính phủ nào khác.
b Một chính phủ độc tài được ưa chuộng hơn
là một chính phủ được bầu cử một cách
tr.3
Trang 23là tham nhũng nhiều hơn Trung Quốc nếu chúng ta kết hợp đơnthuần các số liệu điều tra về môi trường đầu tư ở hai nước này.Một khi chúng ta quan tâm đến sự sai lệch trên (cuộc điều tra ởTrung Quốc do các quan chức chính phủ thực hiện) thì thứ tựxếp hạng điều chỉnh của El Salvador và Trung Quốc phải dựavào cách đánh giá của Transparency International.
Đó là mục đích của cuốn sách này: nhằm chỉ ra hàng loạtnhững ảnh hưởng cố định của điều tra, những ảnh hưởng nhỏnhưng cực kỳ quan trọng đối với các kết quả điều tra Cuốn sáchnày được trình bày dưới dạng bản thảo và đưa đến tay trực tiếphai đối tượng độc giả: những người dùng số liệu điều tra (đa số)và những người làm ra các số liệu điều tra Những người sửdụng số liệu điều tra nên đọc Chương 3 về cách thiết kế bảngcâu hỏi và phần cuối của Chương 4 về cách lấy mẫu Thôngthường thì các kết quả điều tra sẽ được lấy làm đại diện chophần lớn dân số trong khi đó phần nhỏ dân số thực sự đại diệnthì lại không được xác định rõ, đồng thời mức độ chính xác vàchắc chắn thường không được tiết lộ
Do sự liên quan trực tiếp đến việc đưa ra các số liệu điều tranên công việc này đòi hỏi phải có được nguồn thông tin súc tíchvà thống nhất trong tất cả các khâu tiến hành điều tra từ lập kếhoạch cho đến xử lý số liệu Mặc dù quá trình viết tác giả chú
ý đến các cuộc điều tra kinh doanh, đặc biệt các cuộc điều tramôi trường kinh doanh do Ngân hàng Thế giới và các thể chếtài chính quốc tế tiến hành nhưng những người quản lý các cuộcđiều tra cũng sẽ thấy cuốn sách này cực kỳ hữu ích
Chương 2 nói về quản lý điều tra cung cấp cho ta tổng quannhững khó khăn chủ yếu về mặt tổ chức cần phải giải quyết khilập kế hoạch điều tra Chương 5 về đào tạo gồm một cuộc thảoluận hấp dẫn về một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất củangười phỏng vấn - thuyết phục đối tượng tham gia vào cuộcđiều tra Nó điểm qua những yếu tố tâm lý ảnh hưởng đếnquyết định tham gia cuộc điều tra Cuối cùng, Chương 6 về sànglọc, xử lý số liệu theo tôi là một nỗ lực đầu tiên để thể hiện mộtcách hệ thống phương pháp để cải thiện độ chính xác sau khicông việc điều tra đã hoàn tất
Trang 24Dù chúng ta có thích nó hay không thì các cuộc điều tra vẫn
là một phần tất yếu của cuộc sống Thậm chí ngay cả những cư
dân sống ở một ngôi làng xa xôi nhất cũng bị ảnh hưởng bởi các
cuộc điều tra nếu họ quan tâm đến vấn đề lạm phát do sự thay
đổi của giá cả được các cuộc điều tra đem lại Sau khi đọc
chương thiết kế bảng câu hỏi, bạn có thể nhận ra sự khéo léo
của các nhà thiết kế câu hỏi để thu hút đối tượng hướng đến
một câu trả lời và bạn sẽ thận trọng hơn trong việc lấy kết quả
từ các cuộc điều tra khác nhau Hơn nữa, bạn sẽ thận trọng khi
giải thích các kết quả điều tra được đưa trên các phương tiện
thông tin đại chúng
Trang 25Hộp 1.1
Một cuộc điều tra, nhiều cách giải thích
Ngày 19-1-2005, bản tin đài BBC đã công bố kết quả điều tra sau cuộc bầu cử ở Mỹ Tâm điểm của cuộc điều tra là “Hơn một nửa số người được hỏi trong cuộc điều tra của đài BBC World Service nói rằng sự tái cử của Tổng thống Mỹ George W.Bush làm cho thế giới càng lâm vào nguy hiểm hơn.” Theo kết quả điều tra này “chỉ có 3 trong số 21 quốc gia được hỏi cho rằng thế giới ngày nay
an toàn hơn” (xem Bảng hộp 1.1.1)
Bảng hộp 1.1.1
Kết quả điều tra thế giới của BBC
Hỏi: Như bạn biết, George Bush vừa tái đắc cử Tổng thống nước Mỹ Bạn có nghĩ rằng điều này sẽ có tác động tiêu cực hay tích cực đối với hòa bình và an ninh của thế giới? (phần trăm trả lời)
Nước và vùng
Trang 26Hộp 1.1 (Tiếp)
Những kết quả trên có thực sự đúng không? Có hai câu hỏi cần phải đặt ra: Những quốc gia trên có đại diện cho cộng đồng thế giới không? Những người được phỏng vấn có đại diện cho dân số thế giới không?
Để xác định việc lấy mẫu này có đại diện cho thế giới không thì các quốc gia phải được chọn một cách ngẫu nhiên Chẳng thấy ở đâu trong phần tiêu đề, hay trong phương pháp đề cập đến 21 quốc gia trên là được chọn một cách ngẫu nhiên trong số 191 quốc gia trên thế giới.
Thậm chí giả sử việc chọn trên là ngẫu nhiên thì chúng ta cũng phải tiếp tục tự đặt ra câu hỏi sau: Các kết quả chúng ta có được có mức độ tin cậy như thế nào? Mẫu 21 nhân tố trong số 191 cho ta mức độ chính xác là ±20% (độ tin cậy 95%) Điều này có nghĩa là số người có thái độ tiêu cực là khoảng 37-77% Do khoảng cách giữa hai mức độ chính xác bị chồng lấn nhau nên chúng ta không thể kết luận rằng sự khác nhau về thái độ quan sát được là có ý nghĩa thống kê.
Mặc dù cuộc điều tra trên không đại diện cho các quốc gia trên thế giới nhưng có thể nói rằng nó đại diện cho thái độ của dân số thế giới Tuy nhiên, nếu chúng ta theo đuổi cách suy luận này thì chúng ta phải tính đến tỷ trọng dân số của mỗi quốc gia trên trong toàn bộ dân số thế giới Chúng ta không thể đánh giá Trung Quốc, với 1,2 tỷ dân, lại có cùng tỷ trọng như Libanon với 5 triệu dân Bằng cách đưa tỷ trọng trên vào kết quả điều tra, chúng ta có thể thấy rõ có tồn tại sự khác nhau giữa thái độ tích cực và tiêu cực, thậm chí ở một mức thấp hơn, với 49% người được hỏi có thái độ tiêu cực so với 36% có thái độ tích cực.
Tuy nhiên, có một tác động cố định của cuộc điều tra rất thú vị đáng để lưu giữ tâm Về mặt phương pháp luận, dường như ở một số quốc gia điều tra được tiến hành qua điện thoại trong khi
ở một số quốc gia khác các cuộc điều tra lại được tiến hành bằng phỏng vấn trực tiếp Đối với các câu hỏi được coi là nhạy cảm với đối tượng thì phương pháp phỏng vấn có thể ảnh hưởng đến câu trả lời Cụ thể, chúng ta có thể thấy rằng tỷ lệ không có câu trả lời của phương pháp phỏng vấn trực tiếp là cao hơn so với phương pháp điều tra qua điện thoại Nếu chúng ta nhìn vào các số liệu trong cuộc điều tra của BBC chúng ta có thể thấy rõ điều gì xảy ra Đối với các cuộc điều tra bằng phỏng vấn trực tiếp, tỷ lệ không có câu trả lời cao gấp đôi (20%) so với phỏng vấn qua điện thoại Việc tỷ lệ không có câu trả lời cao như vậy có thể ảnh hưởng đến kết quả của cuộc điều tra, trừ trường hợp chúng ta giả định rằng tỷ lệ phân bố không có câu trả lời ở mỗi phương pháp là như nhau (nhưng đây là một giả thiết mạnh trong điều kiện câu hỏi nhạy cảm) Tuy nhiên, nếu chúng
ta nhìn vào kết quả điều tra của hình thức phỏng vấn trực tiếp chúng ta có thể thấy rằng khi chúng
ta tiến hành phỏng vấn trực tiếp thì sự khác biệt giữa thái độ đồng tình và phản đối sẽ không còn.
Do vậy, dường như kết quả điều tra phụ thuộc vào hình thức phỏng vấn (xem Bảng hộp 1.1.2 và Hình hộp 1.1.1).
tr.7
Trang 27Hộp 1.1 (Tiếp)
Bảng hộp 1.1.2
Điều tra của BBC theo hình thức phỏng vấn và mức độ ảnh hưởng kết quả
Hình thức phỏng vấn trực tiếp
Trang 28Hộp 1.1 (Tiếp)
Hình hộp 1.1.1
Kết quả thăm dò bằng phương thức điều tra
Các kết quả bị ảnh hưởng bởi dân số.
Nguồn: Tính toán của tác giả.
Nguồn: Dữ liệu thăm dò của đài BBC World đã được lấy ngày 25-01-2005 từ http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/
americas/4185205.stm#.
tr.9
Trang 29Lập kế hoạch cẩn thận luôn là điều kiện tiên
quyết để hoàn thành đúng thời hạn bất cứ mộtdự án nào, do đó nhiệm vụ lập kế hoạch và quản lý một cuộc
điều tra phụ thuộc vào tất cả các yếu tố từ sự thăng trầm văn hóa
cho đến điều kiện thời tiết (Warwick và Lininger 1975) Mặc dù
có hàng loạt các nhân tố (văn hóa, kinh tế, dân tộc, ngôn ngữ,
chính trị, tâm lý học, xã hội học, tôn giáo) ảnh hưởng đến việc
thực hiện một cuộc điều tra nhưng việc quản lý một dự án như
thế cũng là một nghệ thuật như một môn khoa học Vì thế, người
tổ chức điều tra cần phải có kinh nghiệm tiến hành điều tra và có
hiểu biết rõ ràng về mục đích nghiên cứu1 Trong tất cả các dự án,
người tổ chức điều tra phải lập kế hoạch, tổ chức, hướng dẫn và
kiểm soát quá trình tiến hành điều tra (Weeks 2003)
Trong toàn bộ quá trình điều tra, các quyết định về kỹ thuật
và tổ chức cần phải hài hòa giữa mong muốn lý thuyết và khả
năng thực tế (Moser và Kaltron 1971) Trong lĩnh vực này người
tổ chức điều tra phải có những trách nhiệm sau:
● Chuẩn bị chương trình điều tra tổng thể;
● Thiết kế mẫu bảng hỏi và mẫu số liệu đầu vào;
● Điều khiển việc thí điểm;
● Chọn công ty điều tra2và xác lập các thỏa thuận tài chính;
11
Quản lý điều tra:
Một cái nhìn tổng quan
Thường sẽ có sự lôi cuốn bỏ qua giai đoạn chuẩn bị điều tra để đi vào thực hiện cho nhanh Cần phải tránh sự lôi cuốn này.
— Ghislaine Delaine và các thành viên khác “Các tiêu chí xã hội của điều chỉnh điều tra”
1 Chúng tôi giả định người tổ chức điều tra là một người duy nhất Mặc dù có
thể một nhóm nhân viên đảm trách vai trò này nhưng nó không được khuyến
khích Mặc dù có sự liên kết chức năng giữa các bước chính của bất cứ cuộc điều
tra nào nhưng cũng có những yếu tố bên ngoài ủng hộ một cá nhân trở thành
nhà tổ chức điều tra Hơn nữa, một người quản lý có kinh nghiệm và được xác
định rõ ràng sẽ có thể đảm bảo rằng cuộc điều tra bao quát được các vấn đề chính
sách quan tâm cho người sử dụng số liệu (Delaine và đồng nghiệp khác 1991).
2 Công ty điều tra được ký hợp đồng để làm công việc điều tra và vào các dữ liệu.
Trang 30● Lấy mẫu;
● Đào tạo người phỏng vấn;
● Giám sát công việc điều tra và cải tiến quy trình kiểm soátchất lượng dữ liệu
Tất cả các chuỗi thời gian và sự trùng lặp của mỗi hành vicũng như các mối liên hệ chức năng cần ăn khớp với nhau mộtcách chắc chắn Sau khi một bước hoàn tất, việc quay lại sẽ ảnhhưởng đến bước kế tiếp như bước đưa ra kết luận điều tra kịpthời hay sự chính xác của các kết quả hoặc cả hai Người tổ chứcđiều tra nhìn chung sẽ được người thống kê và điều phối viênxử lý dữ liệu giúp đỡ làm những nhiệm vụ trên nhưng người tổchức điều tra vẫn phải có trách nhiệm giám sát việc thu thập cácthông tin chính xác một cách kịp thời và trong khuôn khổ ngânsách cho phép (Delaine và các đồng nghiệp 1991) Một người tổchức điều tra tốt là người có khả năng lường trước các nguyênnhân có thể xảy ra sai sót (phỏng vấn, cách hỏi, chỉnh sửa vàgiải mã) và những nguyên nhân chậm trễ có thể (các kỳ nghỉ lễ,quốc khánh, điều kiện thời tiết, lễ hội tôn giáo hoặc sự khôngchính xác của bảng hỏi mẫu) (Moser và Kalton 1971)
Thiết kế chương trình tổng thể
Giai đoạn đầu của một cuộc điều tra thường phải kiểm tra lạicác tài liệu và nói chuyện với các chuyên gia của quốc gia đó.Điều này giúp khái niệm hóa các vấn đề có khả năng phát sinh.Đồng thời, việc xem lại công việc điều tra trước đó và thảo luậnvới những điều tra viên địa phương sẽ giúp xác định phươngpháp tiếp cận tốt nhất, những giả thiết nào đã được kiểm chứng,những mục câu hỏi nào phù hợp nhất với cuộc điều tra(Warwick và Lininger 1975) Giai đoạn này cũng bao gồm việcđánh giá kết cấu hạ tầng của cuộc điều tra, tìm kiếm cẩn thậncác đối tác tiềm năng thực hiện việc điều tra và đối tác tài trợcho sáng kiến điều tra, cuối cùng lên các kế hoạch thu thập dữliệu và nhập dữ liệu đầu vào, báo cáo, thuyết trình và phổ biếnrộng rãi.3
3 Tốt nhất là giải quyết vấn đề phần mềm dữ liệu đầu vào và mã hóa ngay từ giai đoạn ban đầu mặc dù những thảo luận chi tiết và việc thực hiện những vấn đề đó chỉ có sau khi có bảng câu hỏi.
Trang 31Thiết kế bảng hỏi, thí điểm và mẫu nhập dữ liệu
Sau khi xác định mục tiêu điều tra thì một thách thức đầy khó
khăn xuất hiện đó là việc chuyển chúng thành các bảng hỏi được
khái niệm hóa và có ý nghĩa về mặt phương pháp luận (Warwick
và Lininger 1975) Trong cuộc điều tra môi trường đầu tư4, bảng
hỏi cốt lõi5 sẽ đại diện cho điểm khởi đầu Quá trình lập bảng
hỏi bắt đầu ngay khi kế hoạch tổng thể được lập ra và kết thúc
vài ngày sau khi tiến hành điều tra thực địa Các nhóm trọng
điểm sẽ xác định những vấn đề quan tâm và những kinh nghiệm
của bộ phận dân số mục tiêu, cũng như đánh giá các câu hỏi và
làm rõ các khái niệm (Gower 1993) Bảng câu hỏi đầu tiên
thường sẽ được chỉnh sửa nhiều lần
Điều tra thí điểm trên thực địa là một bộ phận quan trọng của
việc thiết kế bảng hỏi Tương tự, việc huấn luyện những người
thống kê số liệu được coi như bước cuối cùng của thiết kế bảng
hỏi vì nó thường giúp xác định những vấn đề xảy ra đối với cách
diễn đạt và giải thích
Ngay khi bảng hỏi được hoàn tất thì nó cần được mã hóa6
ngay lập tức và tiến hành thiết kế mẫu số liệu đầu vào Có rất
nhiều các chương trình phần mềm để nhập dữ liệu đầu vào, một
số chương trình này miễn phí.7 Một mẫu điền số liệu đầu vào
được thiết kế tốt sẽ bao gồm hai đặc điểm cơ bản Thứ nhất, nó
4 Điều tra năng suất và môi trường đầu tư hay nói ngắn gọn là Điều tra môi
trường đầu tư là các cuộc điều tra kinh doanh do Ngân hàng Thế giới thực hiện.
Các cuộc điều tra này xác định những đặc điểm chính của môi trường kinh
doanh thúc đẩy hiệu quả theo tiêu chuẩn của khu vực và tiểu khu vực (Ngân
hàng Thế giới 2003)
5 Bảng hỏi chính là một bộ các câu hỏi tiêu chuẩn được áp dụng ở tất cả các
quốc gia nhằm thu được các chuẩn mực quốc tế Có thể tìm thấy trên trang web
http://www.ifc.org/ifcext/economics.nsf/content/IC từ ngày 13-6-2005.
6 Mã hóa một bảng hỏi là việc gán một cái tên cho mỗi câu hỏi khác nhau của
bảng hỏi phù hợp với từng lĩnh vực trong bộ số liệu.
7 Một số chương trình phần mềm thương mại sẵn có (Microsoft Access ©, SPSS
©…) có thể mua được, phụ thuộc vào mức độ phức tạp mong muốn Một phần
mềm nhập số liệu đầu vào đơn giản hơn nhưng khá hiệu quả có thể tải miễn
phí ở trang web của Trung tâm ngăn chặn và kiểm soát dịch bệnh Hoa Kỳ
(www.cdc.gov/epiinfo/) hoặc Hội đồng điều tra dân số Mỹ
(www.census.gov/ipc/www/imps/index.html) Hơn nữa, Hiệp hội điều tra
bằng máy tính của Anh (ACS) cũng đã kết nối với một phần mềm có thể dùng
nhập số liệu và thực hiện các giai đoạn khác của quá trình điều tra
(http://www.asc.org.uk/Register/index.htm).
Trang 32sẽ có giao diện là một bản sao của một bảng hỏi Thứ hai, nó có
một số dấu hiệu kiểm tra thống nhất đính kèm không cho phépnhập dữ liệu không thích hợp Việc xây dựng một mẫu bảngđiền số liệu đầu vào là một quá trình tinh tế và phức tạp Mộtsố những chỉ dẫn tham khảo và dấu hiệu kiểm tra phức tạp sẽphải có trong mẫu, điều này yêu cầu phải có lập trình viênchuyên nghiệp Nhiệm vụ của người tổ chức điều tra là phải xácđịnh và nhận dạng những loại câu hỏi chất vấn và không chấtvấn nào, ở mức độ nào nên đưa vào bảng hỏi.8Việc đưa vào quánhiều hoặc quá chặt chẽ các dấu hiệu kiểm tra sẽ làm cho mẫudữ liệu đầu vào trở thành không thể, thậm chí ngay cả khi cómột số lỗi có thể dễ dàng sửa chữa Ngược lại, một hệ thống cácdấu hiệu kiểm tra quá dễ dãi sẽ làm mất mục đích của mẫu sốliệu đầu vào Cần phải cân bằng một cách tế nhị giữa haikhuynh hướng trên
Khi đã hoàn thành mẫu số liệu đầu vào cần phải đem thử nếucó thể trước khi tiến hành điều tra thực địa Việc thử này là rấtquan trọng và mọi cố gắng nhằm bỏ qua bước này sẽ làm chậmcác giai đoạn sau của cuộc điều tra.9Trong một cuộc điều tra khảnăng sinh sản trên thế giới, có tới hơn 80% sai sót tìm thấy ở lầnkiểm tra đầu tiên do những sai sót kỹ thuật và lỗi chương trình(Rattenbury 1980)
Lựa chọn công ty điều tra
Do sự phức tạp của bảng hỏi và sự phức tạp của các nhân tốchọn mẫu nên việc chọn một công ty điều tra là một trongnhững công việc khó khăn và quan trọng nhất Nó ảnh hưởng
tới cả thời gian và chất lượng của các số liệu thu được Kết cấu hạ
tầng phục vụ điều tra thường khó tiếp cận ở các nước đang pháttriển và sự lựa chọn thường liên quan đến việc đánh giá nhiềunhân tố, từ việc phân bố các văn phòng về mặt địa lý cho tới sốlượng máy tính cá nhân đang sở hữu (Hộp 2.1) Một người tổ
8 Sự phức tạp của mẫu hỏi sẽ tự động loại bỏ việc sử dụng các phần mềm đơn giản như Microsoft Excel© Excel là một phần mềm quản lý dữ liệu do đó nó không phù hợp với mục đích này.
9 Việc tạo lập mẫu và thử thường mất khoảng 2 đến 4 tuần.
Trang 33chức điều tra có kinh nghiệm có thể dễ dàng xác định khả năng
kỹ thuật của một công ty có triển vọng (Grosh và Muđoz 1996)
thông qua chất lượng của các tài liệu như các cuốn sách về điều
tra và các bảng hỏi đã làm gần đây, sự phức tạp của các cuộc
điều tra mà công ty đã hoàn tất trong vòng 2 đến 3 năm trở lại
đây và các kế hoạch trong một tương lai gần.10
10 Cuộc thăm dò ý kiến và điều tra nghiên cứu thị trường thường dễ thực hiện
hơn là một cuộc điều tra môi trường đầu tư cụ thể.
Hộp 2.1
Tiêu chí xem xét khi chọn công ty điều tra
Kinh nghiệm
Bảng hỏi
Nội dung khó như thế nào?
Sự mạch lạc về nội dung như thế nào?
Cách trình bày như thế nào?
Thời gian cuộc phỏng vấn là bao lâu?
Các câu hỏi nhạy cảm và các câu hỏi trí nhớ được trả lời như thế nào?
Mẫu
Đơn vị quan sát là gì?
Việc phỏng vấn đối tượng khó tới mức nào?
Mẫu được lấy rộng tới mức nào?
Mẫu được lấy có mang tính rộng khắp không?
Điều tra thực địa
Tỷ lệ giữa người giám sát và người thống kê là bao nhiêu?
Có bao nhiêu cuộc phỏng vấn lại được thực hiện?
Những người giám sát và người thống kê làm việc như thế nào?
Tỷ lệ không có câu trả lời do từ chối là bao nhiêu?
Quản lý dữ liệu
Họ chấp nhận loại bảo đảm chất lượng dữ liệu nào?
Họ dùng loại phần mềm dữ liệu đầu vào nào?
Họ tổ chức chỉnh sửa và kiểm tra dữ liệu như thế nào?
tr.15
Trang 34Một nhân tố quan trọng cần xem xét trong quá trình lựa chọnđó là cách tổ chức điều tra thực địa Việc thu thập các dữ liệucó chất lượng cao theo đúng tiến độ thời gian phụ thuộc vào việctổ chức công việc ở thực địa như thế nào Việc điều phối và tínhtoán thời gian tương tác giữa 10 người nếu không nói là 100người ở cấp độ khác nhau trong những giai đoạn khác nhau củacuộc điều tra là vấn đề quan trọng sống còn và là một công việccực kỳ phức tạp Do đó, cách thức tổ chức giải quyết các vấn đềnhân viên, lịch làm việc và điều phối đồng thời các hoạt độngcũng cần phải được đánh giá đúng mức trong quá trình lựa chọn(Weeks 2003) Một cuộc điều tra mà trong đó mỗi cá nhân đềuxác định rõ được vai trò của mình trong nhóm, ở đó tất cả các
Nguồn tài nguyên
Nhân sự
Có bao nhiêu nhân viên ở các vị trí liên quan (người giám sát, người phỏng vấn, người nhập dữ liệu đầu vào, lập trình viên)?
Trình độ học vấn của họ?
Phạm vi độ tuổi của họ?
Kinh nghiệm công tác của họ ra sao?
Những nhân viên làm việc trong các cuộc điều tra phức tạp trước đây có còn làm việc ở đây nữa không?
Trang thiết bị
Họ có các văn phòng làm việc ở quốc gia này không?
Họ có đủ khả năng trang bị máy tính cá nhân không?
Họ đang sử dụng phần mềm gì?
Họ có tài khoản thư điện tử riêng không?
Định hướng khách hàng
Dữ liệu của họ tiếp cận với chính sách nào?
Danh tiếng của họ ra sao?
Các chi nhánh kinh doanh (công ty con) chúng là những chi nhánh nào?
Hộp 2.1 (Tiếp)
tr.16
Trang 35thành viên đều nhận thức rõ vai trò và trách nhiệm của mình và
ở đó một cơ cấu tổ chức tốt tạo điều kiện cho luồng thông tin
và giải quyết các bất đồng, các nghi ngờ một cách nhanh chóng
chắc chắn sẽ có tác động tích cực đến thời gian và chất lượng
của quá trình thu thập thông tin Các đối tượng chính trong một
cuộc điều tra môi trường đầu tư điển hình và mối quan hệ chức
năng của họ được thể hiện trong Hộp 2.2
Cũng như trong tất cả các bước khác, quá trình tìm chọn đòi
hỏi phải rất chú ý đến từng chi tiết Thậm chí ngay cả một tổ
chức được đánh giá cao và có chất lượng tốt với rất ít các nhân
tố cần chú ý cũng phải được thông báo trong quá trình lựa chọn:
● Những vấn đề không mong muốn được tiên liệu và giải
quyết như thế nào;
● Những bước nào được thực hiện để đảm bảo chất lượng;
● Phương pháp nào được dùng để giải quyết theo ý muốn
những câu hỏi nhạy cảm;
● Những chiến lược dùng để kích thích sự tham gia;
● Những đặc điểm nào mà người phỏng vấn và người giám sát
có (về tuổi tác, trình độ học vấn, kinh nghiệm, nghề nghiệp).11
Các điều khoản tham vấn (TOR) do người tổ chức điều tra đưa
ra sẽ quy định hướng dẫn về các yêu cầu “kỹ thuật” của những
đề xuất mang tính cạnh tranh Những TOR không phù hợp
thường là nguyên nhân của sai sót trong đấu thầu điều tra thực
địa (Grosh và Muđoz 1996) Do vậy, người ta thường tuân theo
chiến lược hai giai đoạn Đầu tiên, TOR phải chỉ ra các mục tiêu
của dự án và cung cấp một bản sao bảng hỏi dự thảo cũng như
một bản mô tả các yêu cầu chất lượng dữ liệu tối thiểu cơ bản
Các nhà thầu sẽ tự do hình thành các phương án cụ thể để đạt
được mục tiêu điều tra Do đặc tính về văn hóa, chính trị, tôn
giáo và dân tộc của mỗi quốc gia là khác nhau nên chúng ta
không nên áp dụng phương pháp giống nhau đối với tất cả các
11 Xem Chương 5 để hiểu rõ hơn về cách xử lý đối với các đặc điểm của người
phỏng vấn.
Trang 36Hộp 2.2
Các đối tượng chủ yếu và chức năng của họ trong một cuộc điều tra môi trườngđầu tư điển hình
Hình hộp 2.2.1.
Cơ cấu tổ chức điển hình của điều tra thực địa
● Giám đốc điều tra thường là người đứng đầu tổ chức chịu trách nhiệm điều tra thực địa Họ có phong cách lãnh đạo chuyên nghiệp, điều phối chung với người tổ chức điều tra về các vấn đề tổ chức và tài chính, đồng thời hỗ trợ việc thực hiện điều tra, đặc biệt là thông qua sự hiểu biết cộng đồng.
● Người tổ chức điều tra phối hợp với Giám đốc điều tra thêm về một số vấn đề kỹ thuật của công tác điều tra Họ giúp thiết kế mẫu điều tra, lập kế hoạch và giám sát các bước hoạt động thực địa đồng thời góp phần vào việc đào tạo Họ cũng sẽ theo dõi các giám sát thực địa và những người quản lý dữ liệu (Grosh và Muđoz 1996).
● Người giám sát phân các đối tượng cho người phỏng vấn, phối hợp các nhiệm vụ của họ và đảm bảo rằng họ làm việc một cách hiệu quả Một phần trách nhiệm của người giám sát là theo dõi và kiểm tra chất lượng công việc thực địa, tiến hành những cuộc phỏng vấn thực địa không được công bố và tiến hành gọi lại cho đối tượng phỏng vấn nếu thấy cần thiết khi họ thăm người phỏng vấn với tư cách cá nhân Đội ngũ giám sát phải kiểm tra lại chất lượng của các bảng hỏi đã hoàn tất, đảm bảo chữ viết của người phỏng vấn phải rõ ràng và các mẫu nhảy hợp lý Những câu trả lời không phù hợp phải đánh dấu và gửi lại cho người phỏng vấn chỉnh sửa nếu cần thiết, thông qua các cuộc gặp thêm Cuối cùng, người giám sát tạo điều kiện để người tổ chức điều tra và các phỏng vấn viên được trao đổi thông tin, đảm bảo rằng tất cả tr.18
(Tiếp trang sau)
Trang 37quốc gia Ví dụ ở Indonesia, không cần thiết yêu cầu các cuộc
gọi điện lại vì rằng các cuộc gọi thực tế chuẩn ở mỗi mẫu đã
được người được phỏng vấn ký tên và đóng dấu Khi công ty
điều tra đã được chọn, thì TOR tổng quát và cụ thể hơn sẽ được
thỏa thuận giữa các bên
Một tiêu chí thường bị bỏ qua trong quá trình chọn công ty
đó là sai sót phương pháp đo của mỗi loại tổ chức Loại tổ chức
tiến hành điều tra thực địa - cơ quan nhà nước hoặc công ty điều
tra tư nhân - sẽ có ảnh hưởng khác nhau đến độ chính xác của
số liệu phụ thuộc vào loại câu hỏi đặt ra Những câu hỏi nhạy
cảm như về hối lộ thường không được báo cáo đúng nếu người
phỏng vấn là một cán bộ nhà nước.12 Mặc dù mức độ lớn nhỏ
của khuynh hướng này phụ thuộc vào từng câu hỏi cụ thể
nhưng ảnh hưởng của việc báo cáo sai có thể từ 0,3 - 0,6 độ lệch
chuẩn khi một cơ quan chính phủ tiến hành điều tra.13Mặc dù
những hướng dẫn của văn phòng trung tâm cần phải được truyền đạt lại cho các công nhân thực địa và đảm bảo rằng văn phòng trung tâm thường xuyên cập nhật được quá trình thu thập số liệu (Grosh và Muđoz 1996).
● Người phỏng vấn sắp đặt cuộc gặp với các đối tượng phỏng vấn được chọn mẫu và tiến hành phỏng vấn theo các quy định, các kỹ thuật và nghi thức được đề cập trong khóa đào tạo và nhắc đến trong tài liệu điều tra Nếu cần thiết họ tiến hành phỏng vấn lại các đối tượng để chỉnh sửa những thông tin đầu vào chưa đủ hoặc chưa chính xác.
● Người quản lý khâu nhập dữ liệu cùng với người tổ chức điều tra thiết kế các nghi thức kiểm soát chất lượng dữ liệu đầu vào và giám sát quá trình điền mẫu dữ liệu đầu vào Họ giám sát nhân viên nhập dữ liệu và liên lạc với người tổ chức điều tra thực địa.
● Nhân viên nhập dữ liệu mã hóa và bấm lỗ bằng máy điện tử bảng hỏi được hoàn tất trên thực địa.
Nguồn: Tác giả tổng hợp.
Hộp 2.2 (Tiếp)
12 Một mô tả chi tiết hơn về hiện tượng này được trình bày ở Chương 3, trong
việc thiết kế bảng hỏi, trong thảo luận về những câu hỏi nhạy cảm và những
câu hỏi quan điểm cá nhân.
13 Xem phụ lục 2 và 3 về bản mô tả các câu hỏi và một bộ hoàn chỉnh kết quả
hồi quy.
tr.19
Trang 38vậy, người tổ chức điều tra không nên vội vàng đi đến kết luậnrằng các công ty điều tra tư nhân luôn được ưa thích hơn Thựctế là những số liệu giống nhau cho thấy rằng sử dụng các quanchức chính phủ làm phỏng vấn viên có tác động tích cực đến độchính xác của dữ liệu thông qua việc giảm các sai sót về tínhtoán đối với các câu hỏi không nhạy cảm Dự tính của người tổchức về tốc độ tăng trưởng bán hàng là chính xác hơn14khi cácquan chức chính phủ tiến hành phỏng vấn Điều này không hềgây ngạc nhiên vì các cán bộ thống kê nhìn chung được đào tạotốt hơn và có kinh nghiệm hơn trong điều hành các cuộc phỏngvấn kinh doanh Độ lớn của việc báo cáo thấp đi (tính theo độlệch chuẩn) đối với các câu hỏi về tham nhũng khi các quanchức chính phủ thực hiện phỏng vấn dường như tương đươngvới mức độ không chính xác của số liệu tính toán khi cuộc điềutra được tiến hành bởi một công ty tư nhân (xem Biểu đồ 2.1).15Sau nhiều năm, nguồn tài chính cần để tiến hành một cuộcđiều tra ở mức độ công ty tại các nước đang phát triển đã thayđổi nhiều Một lần nữa một số các nhân tố điển hình của quốcgia được áp dụng, mỗi nhân tố có ảnh hưởng khác nhau đếnngân sách điều tra: một bảng hỏi 7 trang sẽ có giá khác so vớimột bảng hỏi gồm 20 trang, chi phí đi lại ở Brazil và ở Eritrealà không giống nhau và chuyên gia điều tra ở châu Phi thì khókiếm hơn và tiền công đắt hơn ở châu Á.
Kinh nghiệm các cuộc điều tra hộ gia đình cho thấy rằng 90% tổng chi phí điều tra được chi tiêu vào việc thực hiện điềutra trên thực địa, trong đó chi phí nhân sự và đi lại là hai nhómchi phí quan trọng nhất (xem Bảng 2.1) Chúng ta cũng cần chú
70-ý đến cấu thành nội tại của hai loại chi phí trên Việc quyếtđịnh mức lương phù hợp giữa các nhóm chuyên gia khác nhauluôn là một vấn đề gây tranh cãi Công việc điều tra yêu cầuphải làm việc cật lực hàng tháng trời và thật không thực tế nếu
14 Giá trị chính xác của sai sót là hơn 17% đối với một công ty tư nhân và gần 1,5% đối với một cơ quan chính phủ.
15 Sự chính xác dữ liệu được đo bằng độ lệch giá trị tăng trưởng bán hàng của người tổ chức báo cáo và giá trị tương tự được tính toán trong sổ sách của công ty
Trang 39cho rằng điều này không cần phải có sự khuyến khích phù hợp,
đặc biệt cho các phỏng vấn viên Chi phí đi lại, tính theo từng
ngày cũng sẽ là một nguồn gây ức chế nếu không được tính
toán thỏa đáng Đây rõ ràng là một vấn đề đặc trưng quốc gia
Tuy nhiên, việc lập kế hoạch chính xác theo nghĩa dự đoán
chính xác số lần đi lại cần thiết để hoàn tất một cuộc phỏng vấn
là hết sức cần thiết
Nhà tổ chức điều tra cần phải sử dụng sự sáng tạo, các kỹ
năng ngoại giao và khả năng chuyên gia để tìm một giải pháp
phù hợp với đặc điểm của một quốc gia trong khi vẫn giữ được
cân bằng hợp lý với các đối tác (Grosh và Muđoz 1996) Một
vấn đề thường nảy sinh không chỉ là tỷ lệ trả lương thích hợp
mà còn cả tỷ lệ thưởng tương xứng cho phỏng vấn viên theo
một đơn vị hoặc theo giờ Những người ủng hộ việc trả lương
theo đơn vị chỉ ra sự khích lệ về kinh tế mạnh mẽ đối với nhân
Hình 2.1.
Ai đang hỏi cái gì?
Kết quả khác nhau khi một quan chức chính phủ, chứ không phải
một hãng tư nhân, hỏi các câu hỏi nhạy cảm.
Nguồn: Tính toán của tác giả.
tr.21
Trang 40viên thực địa và việc sử dụng thời gian hiệu quả hơn Nhữngngười ủng hộ cách tính lương giờ chỉ trích hình thức trả lươngtheo đơn vị là một hình thức khuyến khích về số lượng hơn làchất lượng và thúc đẩy sự “bịa đặt” câu trả lời (Warwick vàLininger 1975) Một sự kết hợp giữa hai hình thức trả lương cóthể là một giải pháp tốt nhất Trong trường hợp này, với mỗibảng câu hỏi hoàn thành, một tỷ lệ nhất định sẽ được thanhtoán, tỷ lệ này tăng dần theo các nhân tố khác nhau, chủ yếuliên quan đến chi phí đi lại và chi phí hàng ngày với một tỷ lệgiảm dần khi số lần đi lại đạt đến một giới hạn đã định trước.Mối quan tâm của người tổ chức điều tra là so sánh tương quangiữa chi phí điều tra và chất lượng các dữ liệu thu được, tỷ lệcuối cùng thỏa thuận với cơ quan thực hiện điều tra phải phảnánh điều này.
Mẫu điều tra
Ngay sau khi có được quyết định tiến hành điều tra, một số cácquyết định quan trọng cần phải thực hiện như sau:
● Xác định đơn vị lấy mẫu;
● Xác định vị trí lấy danh sách dân số điều tra;
● Thủ tục thiết kế mẫu điều tra;
● Quyết định quy mô mẫu điều tra
Việc chuẩn bị lấy mẫu cần tiến hành sớm nhất có thể để xemmức độ khó khăn và thời gian cần thiết để tiến hành lấy mẫu ởnhững nước đang phát triển nhằm xác định một khung mẫuđáng tin cậy Khi kết thúc công việc điều tra thực địa cần phảiđiều chỉnh tỷ trọng dự tính để giải quyết các vấn đề khung mẫuvà việc không có câu trả lời