Vấn đề định lượng thiệt hại trong bộ luật hình sự việt nam

Việc nghiên cứu đề tài: “Vấn đề định lượng thiệt hại trong Bộ Luật hình sự Việt Nam” nhằm đạt được những mục đích sau: - Đưa ra khái niệm định lượng thiệt hại trong BLHS; - Nghiên cứu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là do bản thân thực hiện Các thông tin được sử dụng trong luận văn là có nguồn gốc và được trích dẫn rõ ràng Luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nghiên cứu khoa học nào khác

Tác giả luận văn

Đinh Thị Thúy

Trường Đại học Luật Hà Nội đã giảng dạy, chỉ bảo và tạo điều kiện để tôi hoàn thành chương trình thạc sĩ luật học tại trường

Đặc biệt, tôi xin gửi lòng biết ơn sâu sắc đến TS Hoàng Văn Hùng, người đã tận tình giúp đỡ và hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành đề tài luận văn tốt nghiệp

Tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn ủng hộ, động viên tôi trong suốt thời

gian học tập và thực hiện đề tài luận văn tốt nghiệp thạc sĩ

Một lần nữa, tôi xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH LƯỢNG THIỆT HẠI TRONG LUẬT HÌNH SỰ 5

1.1 Khái niệm định lượng thiệt hại trong Luật hình sự 5

1.2 Cơ sở lý luận và của việc quy định định lượng thiệt hại trong BLHS 8

1.2.1 Nhận thức về định lượng thiệt hại dưới góc độ triết học 8

1.2.2 Nhận thức về định lượng thiệt hại dưới góc độ khoa học luật hình sự 15

1.3 Cơ sở thực tiễn của việc quy định định lượng thiệt hại trong BLHS.15 1.4 Dấu hiệu định lượng và định lượng thiệt hại trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam 19

1.4.1 Dấu hiệu định lượng và định lượng thiệt hại trong pháp luật hình sự thời kì phong kiến 20

1.4.2 Dấu hiệu định lượng và định lượng thiệt hại trong pháp luật hình sự nước ta thời kì 1945 – 1985 22

1.4.3 Dấu hiệu định lượng và định lượng thiệt hại trong pháp luật hình sự nước ta thời kì từ năm 1985 đến nay 24

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 26

CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH VỀ ĐỊNH LƯỢNG THIỆT HẠI TRONG BLHS VIỆT NAM 28

2.1 Quy định về định lượng thiệt hại trong BLHS năm 1985 28

2.2 Quy định về định lượng thiệt hại trong BLHS năm 1999 32

2.3 Quy đinh về định lượng thiệt hại trong BLHS một số nước 45

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 47

CHƯƠNG 3 THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ ĐỊNH LƯỢNG THIỆT HẠI VÀ PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN 49

3.1 Thực tiễn áp dụng các quy định về định lượng thiệt hại 49

3.2 Phương hướng hoàn thiện các quy định về định lượng thiệt hại và một số

giải pháp cụ thể 57

3.2.1 Phương hướng hoàn thiện các quy định về định lượng thiệt hại 57

3.2.2 Một số giải pháp hoàn thiện vấn đề định lượng thiệt hại 61

KẾT LUẬN 66

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 70

PHỤ LỤC 74

2 GTTS GIÁ TRỊ TÀI SẢN

3 CTTP CẤU THÀNH TỘI PHẠM

4 TANDTC TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Đấu tranh phòng và chống tội phạm là trách nhiệm chung của toàn xã hội nhưng trước hết là trách nhiệm của các cơ quan bảo vệ pháp luật Để cuộc đấu tranh này có hiệu quả, Đảng và Nhà nước đã sử dụng nhiều biện pháp về chính trị, tư tưởng, kinh tế, văn hóa, pháp luật…Trong toàn bộ các biện pháp tác động bằng pháp luật thì pháp luật hình sự là một công cụ sắc bén đóng một vai trò quan trọng

Đất nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện về mọi mặt, việc đổi mới hệ thống tư pháp nói chung và đổi mới, hoàn thiện pháp luật hình sự nói riêng được đặt ra như một yêu cầu cấp bách Trong thời gian gần đây, chúng ta đã đạt được những bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện pháp luât hình sự, mà biểu hiện rõ nhất là sự ra đời của Bộ Luật hình sự (BLHS) năm 1999 Kế thừa BLHS năm 1985, BLHS năm 1999 đã ghi nhận nhiều nét đổi mới quan trọng, trong

đó phải kể đến việc các nhà làm luật đã “lượng hóa” nhiều tội danh trong luật Đó là việc cụ thể hóa các quy định về thiệt hại mà tội phạm trong BLHS gây ra bằng các định lượng cụ thể để xác định ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm, phân loại tội phạm xác định khung hình phạt cho người phạm tội Thiệt hại mà tội phạm gây ra có thể được lượng hóa bao gồm: thiệt hại về thể chất, thiệt hại về vật chất hoặc các biến đổi khác của đối tượng vật chất Việc quy định định lượng thiệt hại trong Bộ luật hình sự đã giúp cho quá trình nhận thức và áp dụng pháp luật được thống nhất tránh sự tùy tiện

Định lượng thiệt hại là một thuật ngữ khá mới, song trong thực tiễn pháp lý hình sự của nước ta, không phải đến bây giờ mới có quy định về định lượng mà đã

có quá trình lâu dài với mức độ khác nhau Tuy nhiên, việc quy định định lượng thiệt hại một cách phổ biến như hiện nay lại đặt ra nhiều vấn đề lý luận như: Dựa trên cơ sở khoa học nào mà chúng ta có thể lấy một mức định lượng về hậu quả nhất định để phân biệt tội phạm với hành vi không phải là tội phạm cũng như để định khung hình phạt? Liệu chúng ta có thể định lượng thiệt hại được tất cả mọi tội phạm hay không? Nếu không thì tiêu chí của một tội phạm để có thể“lượng hóa” là

gì? Trong thực tiễn áp dụng, các quy định về định lượng thiệt hại cũng đặt ra nhiều vấn đề bức xúc cần giải quyết như: các vướng mắc về định lượng thiệt hại về thể chất, việc định lượng giá trị tài sản thực tế, trong trường hợp tài sản không còn hoặc

đã bị tiêu hủy, tiêu thụ, vấn đề xác định giá để định lượng một cách chính xác trong khi giá cả thị trường luôn biến động; việc giám định, xác định trọng lượng các chất

ma túy v.v…Việc chưa có cách giải quyết thống nhất và thấu đáo đang thực sự gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng Không những thế, việc quy định định lượng thiệt hại trong BLHS còn bộc lộ một số mâu thuẫn về mặt lý luận Tất cả những vấn đề trên đặt ra yêu cầu rằng có nên tiếp tục quy định định lượng thiệt hại ngay trong BLHS hay không? Vấn đề định lượng thiệt hại là vấn đề khá mới và phức tạp, cần thiết phải có sự nghiên cứu một cách toàn diện và kĩ lưỡng

Chính vì những lý do trên đây, tác giả đã quyết định chọn đề tài “Vấn đề định lƣợng thiệt hại trong Bộ Luật hình sự Việt Nam” để nghiên cứu làm luận

văn thạc sỹ của mình Tuy nhiên, do đề tài còn khá mới mẻ, trừu tượng trong khi khả năng nghiên cứu, đánh giá vấn đề còn hạn chế, nên tác giả rất mong nhận được

sự đóng góp ý kiến của quý Thầy, Cô để luận văn được hoàn thiện hơn

2 Tình hình nghiên cứu

Định lượng thiệt hại là một vấn đề mới, hiện nay chưa có một công trình, đề tài nghiên cứu nào nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về vấn đề này Tuy nhiên, vấn đề định lượng nói chung trong Bộ Luật hình sự đã có một số tác giả nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau, cụ thể là: Tác giả Phạm Quang Huy trong

luận án tiến sĩ “Ranh giới giữa tội phạm và không phải tội phạm trong Luật hình

sự Việt Nam” có đề cập đến định lượng như một yếu tố quan trọng về mặt khách

quan để phân biệt tội phạm với hành vi không phải tội phạm Tác giả Nghiêm Xuân

Cường trong luận văn thạc sĩ luật học năm 2004 “Vai trò của yếu tố định lượng tài

sản trong việc phân biệt tội phạm với hành vi không phải tội phạm trong pháp luật hình sự Việt Nam” đã nghiên cứu một cách sâu sắc hơn về việc phân biệt tội

phạm với hành vi không phải tội phạm thông qua yếu tố định lượng tài sản Trong

bài viết “Bàn về định lượng trong Bộ luật hình sự năm 1999”, tác giả Đặng Anh

đã khái quát chung và phân nhóm định lượng, đồng thời có nêu lên một số vấn đề

như: giá cả tài sản biến động theo thời gian, vùng miền; những khó khăn nảy sinh khi tài sản không còn hoặc trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt;

khả năng bỏ lọt tội phạm nếu định lượng “cứng”v.v…Trong bài viết “Vấn đề định

lượng tài sản bị chiếm đoạt”, tác giả Lê Thúy Phượng đã nêu các vấn đề như: thủ

tục xác định giá tài sản; một số trường hợp khó xác định giá tài sản Trong bài viết

“Về dấu hiệu định lượng trong Bộ Luật hình sự”, Tiến Sỹ Lê Thị Sơn cũng đã

nhóm các quy định có dấu hiệu định lượng trong Bộ Luật hình sự thành ba loại, đưa

ra một số vướng mắc trong thực tiễn áp dụng và phương hướng hoàn thiện

Ngoài ra, còn có một số bài nghiên cứu trao đổi khác về vấn đề định lượng trong BLHS Tuy nhiên, hiện nay chưa có tác giả nào nghiên cứu một cách sâu sắc

và có hệ thống về vấn đề vấn đề định lượng thiệt hại

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài: “Vấn đề định lượng thiệt hại trong Bộ Luật hình sự

Việt Nam” nhằm đạt được những mục đích sau:

- Đưa ra khái niệm định lượng thiệt hại trong BLHS;

- Nghiên cứu và phân tích được cơ sở của việc quy định định lượng thiệt hại

trong Bộ Luật hình sự;

- Nghiên cứu môt cách tương đối có hệ thống các quy định về định lượng thiệt

hại trong các Bộ Luật hình sự;

- Nghiên cứu việc áp dụng các quy định về định lượng thiệt hại trong BLHS,

xác định những hạn chế, đưa ra phương hướng hoàn thiện và một số giải pháp khắc phục hạn chế

Luận văn đi sâu nghiên cứu về vấn đề định lượng thiệt hại trong BLHS Việt Nam

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

Luận văn dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lê Nin là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; kết hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật

(b) Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể là: phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh, Phương pháp lịch sử, phương pháp điều tra khảo sát, phương pháp thống kê v.v…

5 Những kết quả mới đạt đƣợc của luận văn

Việc nghiên cứu đề tài đạt được những kết quả mới sau:

- Luận văn đưa ra khái niệm định lượng thiệt hại trong BLHS

- Luận văn nghiên cứu một cách có hệ thống về vấn đề định lượng thiệt hại trong BLHS: xác định cơ sở lý luận và thực tiễn của việc quy định định lượng thiệt hại, so sánh các quy định về định lượng thiệt hại qua các BLHS

- Luận văn phân tích tương đối đầy đủ về một số vấn đề vướng mắc trong thực tiễn áp dụng các quy định về định lượng thiệt hại và đưa ra phương hướng, một

số giải pháp hoàn thiện các quy định này trong BLHS Việt Nam,

6 Bố cục của luận văn

Luận văn được chia làm 3 chương:

Chương 1 Một số vấn đề chung về định lượng thiệt hại;

Chương 2 Quy đinh định lượng thiệt hại trong Bộ Luật hình sự Việt Nam; Chương 3 Thực tiễn áp dụng các quy định về định lượng thiệt hại và phương hướng hoàn thiện

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH LƯỢNG THIỆT HẠI

TRONG LUẬT HÌNH SỰ 1.1 Khái niệm định lượng thiệt hại trong Luật hình sự

Xét về bản chất, nội dung chính trị xã hội và nội dung pháp lý, tội phạm là hiện tượng xã hội có tính lịch sử, được đặc trưng bởi tính nguy hiểm cho xã hội, tính có lỗi và trái pháp luật hình sự Xét về mặt cấu trúc, tội phạm được hợp thành bởi những yếu tố nhất định, tồn tại không tách rời nhau, bao gồm chủ thể của tội phạm, mặt khách quan của tội phạm, mặt chủ quan của tội phạm và khách thể của tội phạm Tính nguy hiểm đáng kể của tội phạm thể hiện ở chỗ: nó gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ Sự gây thiệt hại này là một nội dung biểu hiện của yếu tố mặt khách quan của tội phạm Đó là hậu quả của tội phạm - hậu quả của hành vi nguy hiểm cho xã hội Về hình thức, hậu quả của tội phạm được biểu hiện qua sự biến đổi tình trạng bình thường của đối tượng tác động của tội phạm Căn cứ vào tính chất của sự biến đổi của đối tượng tác động của tội phạm cũng như đặc điểm của đối tượng tác động, có thể phân loại hậu quả nguy hiểm cho xã hội thành: Hậu quả nguy hiểm cho xã hội dưới dạng thiệt hại

về thể chất như hậu quả chết người, hậu quả thương tích v.v…; Hậu quả nguy hiểm cho xã hội dưới dạng thiệt hại về vật chất như hậu quả tài sản bị hủy hoại, hậu quả tài sản bị chiếm đoạt v.v…; Hậu quả nguy hiểm cho xã hội dưới dạng thiệt hại về tinh thần như hậu quả nhân phẩm, danh dự bị xúc phạm v.v…; Hậu quả nguy hiểm cho xã hội dưới dạng các biến đổi nguy hiểm khác như tình trạng nguy hiểm trong hoạt động giao thông, lĩnh vực an toàn phóng xạ v.v… [14, 72]

Tính chất và mức độ của hậu quả được xác định bởi tính chất và mức độ biến đổi của các đối tượng tác động và được biểu hiện dưới dạng các thiệt hại Vậy làm thế nào để xác định hậu quả của tội phạm hay nói cách khác là mô tả các thiệt hại

do hành vi nguy hiểm cho xã hội gây ra? Trong các quy định của pháp luật hình sự, thiệt hại của tội phạm có thể được mô tả dưới dạng định lượng hoặc mô tả có tính định tính Trong đó mô tả có tính định lượng là cách mô tả xác định cụ thể các thiệt hại do hành vi nguy hiểm cho xã hội gây ra

Định lượng là vấn đề xuất hiện trong rất nhiều ngành khoa học như khoa học

tự nhiên, khoa học xã hội nhân văn…., trong khoa học luật, vấn đề này cũng đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam Có thể hiểu đơn giản, định lượng nghĩa là xác định về số lượng

Theo đại từ điển Tiếng Việt do tác giả Nguyễn Như Ý chủ biên thì định lượng được hiểu theo hai nghĩa:

- “Là xác định về một số lượng hoặc biến đổi số lượng, phân biệt với định

tính”;

- “Là lượng đã quy định” [45, 242]

Theo nghĩa phổ biến, định lượng được hiểu là sự xác định một đối tượng nhất định theo độ lớn của một yếu tố nào đó thuộc đối tượng đó Sự xác định này dựa trên những đơn vị đo lường nhất định hoặc thể hiện một cách khái quát tương

đối

Trong khoa học pháp lý hình sự, thuật ngữ định lượng được dùng để chỉ hoạt động cụ thể hóa các đặc điểm định tính thông qua các đại lượng số học hoặc các đại lượng tương đối làm cơ sở để truy cứu trách nhiệm hình sự Tuy nhiên, do không phải điều luật nào cũng có thể định lượng được nên các nhà làm luật đã sử dụng khái niệm định tính để xác định tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi Nhưng việc

áp dụng nó trong thực tế lại gặp nhiều khó khăn vì bản thân nó không có một công thức hay tiêu chí cụ thể nào mà đòi hỏi khả năng phân tích đánh giá của người tiến hành tố tụng, nên đôi khi mang lại tính chủ quan Có thể nhận thức, định lượng trong luật hình sự là việc đưa ra những mức thiệt hại cụ thể (lượng hóa – số học) do hành vi phạm tội gây ra cho xã hội, có thể xác định chính xác thông qua các thiết bị

kỹ thuật, phương tiện đo lường nhằm đánh giá mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi làm cơ sở, căn cứ để xác định trách nhiệm hình sự [20, 8] Vậy sự giống nhau và khác nhau giữa định lượng và định tính trong luật hình sự là gì? Định tính

là tiêu chí đánh giá tính chất nguy hiểm do hành vi nguy hiểm cho xã hội nhằm xác định thiệt hại gây ra (bao gồm cả thiệt hại vô hình) cho xã hội của hành vi đó làm căn cứ để xác định trách nhiệm hình sự Như vậy, cả vấn đề định lượng và định tính

trong luật hình sự đều nhằm đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, làm cơ sở cho việc xác định tội phạm, quyết định loại và mức hình phạt đối với người phạm tội Định lượng nghĩa là có thể xác định được chính xác bằng một con số tuyệt đối thông qua mắt nhìn hoặc những thiết bị kỹ thuật, đo lường và được áp dụng với các vật chất có thể thấy thông qua giác quan con người, còn định tính nghĩa là chỉ đánh giá được về tính chất mà không đưa ra được một lượng cụ thể Định lượng và định tính trong pháp luật hình sự có mối quan hệ mật thiết, biện chứng với nhau, bổ sung cho nhau, mỗi cái đều có những ưu điểm, hạn chế riêng

chứ không loại trừ nhau

Theo Đại từ điển tiếng Việt, “thiệt hại” là mất mát, hư hỏng nặng nề về người

và của [45, 872] Trong pháp luật hình sự thì thiệt hại xảy ra có thể là về người hoặc tài sản… do hành vi xâm phạm trái pháp luật của người phạm tội Thiệt hại trong

“định lượng thiệt hại” là chỉ thiệt hại gây ra cho khách thể, tức là hậu quả của tội

phạm Nghiên cứu mặt khách quan của cấu thành tội phạm, chúng ta thấy hậu quả của tội phạm gây ra có thể là thiệt hại hữu hình hoặc thiệt hại vô hình hay còn gọi là thiệt hại về vật chất hoặc thiệt hại về tinh thần Thực tiễn cho thấy, chỉ những thiệt hại hữu hình (các thiệt hại về vật chất như thương tích, hư hại, mất mát tài sản) mới

có điều kiện và cơ sở cho việc xác định định lượng thông qua các phương tiện kỹ thuật, hay các thiết bị đo lường Còn những thiệt hại vô hình (các thiệt hại về tinh thần được thể hiện dưới dạng uy tín, danh dự, nhân phẩm, lòng tin,…) sẽ không thể cân, đong, đo, đếm một cách cụ thể, mà đòi hỏi phải thông qua hoạt động tư duy trừu tượng trên cơ sở tổng hợp của nhiều yếu tố, gắn với từng vụ việc, điều kiện, hoàn cảnh xảy ra cụ thể… Trong những trường hợp này, việc quy định về định lượng thiệt hại hết sức khó khăn Để xác định tính chất mức độ nguy hiểm của hành

vi phạm tội, các nhà làm luật không thể “định lượng” được mà chỉ sử dụng các khái

niệm “định tính”

Từ phân tích trên cho thấy, chỉ những thiệt hại hữu hình (thiệt hại vật chất) mới

là đối tượng của việc định lượng Khi nghiên cứu các quy định trong phần các tội phạm của BLHS và các văn bản hướng dẫn, việc định lượng cụ thể của một đối

tượng nào đó (như thương tích, tài sản, ma túy)được xác định theo đại lượng số học nhất định (như tỷ lệ phần trăm, số đồng, số gam) Đây chính là biểu hiện rõ ràng nhất của định lượng thiệt hại trong BLHS

Như vậy, có thể hiểu, định lượng thiệt hại trong BLHS là việc xác định độ lớn

theo các đại lượng số học của những hậu quả thiệt hại về mặt vật chất như tỷ lệ thương tích, tổn hại sức khỏe; tiền, tài sản bị chiếm đoạt hoặc bị thiệt hại; giá trị,

số lượng hàng hóa hoặc các đối tượng vật chất khác bị tội phạm tác động đến… trong cấu thành tội phạm để làm căn cứ định tội và/hoặc định khung hình phạt

Từ định nghĩa trên đây, có thể thấy rằng định lượng thiệt hại là một vấn đề quan trọng và phức tạp Định lượng thiệt hại nghĩa là phải xác định được độ lớn của thiệt hại mà hành vi phạm tội gây ra, đó có thể là thiệt hại về thể chất, thiệt hại về tài sản hoặc sự biến đổi của các đối tượng vật chất bị hành vi phạm tội tác động đến Dấu hiệu định lượng thiệt hại trong rất nhiều trường hợp là yếu tố bắt buộc trong cấu thành tội phạm, đặc biệt là trong những tội phạm có cấu thành vật chất, với mỗi loại tội phạm khác nhau nội dung dấu hiệu định lượng thiệt hại là khác nhau Dấu hiệu định lượng thiệt hại có thể với vai trò là yếu tố phân biệt độc lập hoặc với vai trò là yếu tố phân biệt kết hợp với yếu tố khác, làm căn cứ để xác định hành vi là tội phạm hay chỉ là vi phạm pháp luật khác Ngoài ra dấu hiệu định lượng thiệt hại còn là cơ

sở để xác định khung hình phạt

1.2 Cơ sở lý luận của việc quy định định lƣợng thiệt hại trong BLHS

1.2.1 Nhận thức về định lượng thiệt hại dưới góc độ triết học

Các nguyên lý, các quy luật và các cặp phạm trù của chủ nghĩa duy vật biện chứng là cơ sở lý luận để nhận thức và giải thích mọi sự vật hiện tượng trong tự nhiên, xã hội và tư duy Vì vậy, cũng giống như bất kì vấn đề khoa học nào, khi nghiên cứu về định lượng nói chung và định lượng thiệt hại nói riêng trong BLHS, chúng ta đều dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác – Lênin Dưới góc độ triết học, việc quy định đinh lượng trong BLHS là biểu hiện rõ

nhất của một trong ba quy luật cơ bản, đó là “quy luật chuyển hóa từ những sự thay

đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại” hay còn gọi là quy luật

“lượng - chất”

Quy luật khẳng định: Mọi sự vật hiện tượng đều có lượng và chất cùng tồn tại khách quan Chất và lượng là hai mặt không thể tách rời trong một sự vật Cũng như bản thân sự vật, chất và lượng luôn luôn vận động phát triển, nhưng không biệt lập với nhau mà có quan hệ qua lại Trong mối quan hệ đó, lượng là yếu tố linh động, thường xuyên thay đổi, còn chất thì tương đối ổn định hơn Trong một giới hạn nhất định, sự thay đổi về lượng chưa làm thay đổi căn bản về chất, sự vật vẫn còn đó, chưa biến thành cái khác Cái khuôn khổ mà trong đó sự thay đổi về lượng

chưa làm thay đổi về chất thay đổi gọi là “độ” Nhưng nếu lượng thay đổi đến một

lúc nào đó, chất sẽ không còn ổn định được nữa mà biến đổi nhảy vọt thành chất

mới, khi đó điểm giới hạn gọi là “điểm nút” Khi lượng đạt tới “điểm nút” sẽ thực hiện “bước nhảy”, ra đời chất mới với lượng mới tương ứng với nó, và thống nhất

với nhau trong một độ mới Cứ theo cách đó, sự vật luôn đi từ sự thay đổi về lượng đến sự biến đổi nhảy vọt về chất [5, 68]

Vận dụng quy luật “lượng – chất” vào việc nghiên cứu hành vi VPPL có thể

thấy những biểu hiện rõ nét Tội phạm và các hành vi vi phạm khác được phân biệt với nhau ở điểm cơ bản nhất, nổi bật nhất, đó là tính nguy hiểm cho xã hội Tính nguy hiểm “đáng kể” cho xã hội là thuộc tính khách quan, là nội dung bên trong, là

cái làm nên bản chất của tội phạm, nên nó là cái “chất” của tội phạm Với những

loại hành vi vi phạm khác, tuy cũng nguy hiểm cho xã hội nhưng mức độ “không đáng kể” và thấp hơn tội phạm Tính nguy hiểm luôn biểu hiện trong trường hợp cụ thể với mức độ nguy hiểm cụ thể, mức độ này phụ thuộc nhiều yếu tố cấu thành của hành vi cũng như các tình tiết liên quan, cho nên rất linh động Đó là các thuộc tính, yếu tố như: tầm quan trọng của khách thể, mức độ lỗi, động cơ, mục đích của chủ thể, thủ đoạn vi phạm, thời gian, địa điểm vi phạm, hậu quả thiệt hại xảy ra… [38, 68] Tổng hợp tất cả những yếu tố đó cho phép nhận thức được một mức độ nguy

hiểm nhất định của hành vi, với tư cách là “lượng” cụ thể của một “chất” nguy hiểm nào đó, “đáng kể” hoặc “không đáng kể” Trong những yếu tố quy định về “lượng”

nói trên, có những yếu tố chỉ thể hiện vai trò một cách trừu tượng và chúng ta chỉ

biết được sự tác động của nó đến “lượng” nguy hiểm thông qua sự đánh giá tổng thể

những thuộc tính, những mối liên hệ với các yếu tố khác Những yếu tố như vậy

tạm gọi là những yếu tố “định tính” Trái lại, có những yếu tố được biểu hiện qua độ

lớn của những đại lượng, thậm chí là những số liệu số học chính xác, ví dụ như lượng thiệt hại về tài sản do hành vi phạm tội gây ra Đối với những yếu tố này, có

thể nhận thức sự ảnh hưởng, tác động đến “lượng” nguy hiểm của hành vi thông

qua việc nhận thức độ lớn của những đại lượng số học đó Nói cách khác, trong nhiều trường hợp, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi vi phạm pháp luật biểu hiện qua độ lớn của một vài yếu tố quan trọng dưới dạng những đại lượng, con số

cụ thể Những trường hợp này tạm gọi là những trường hợp “có thể định lượng

được” Trong những trường hợp như vậy, nếu đã có thể căn cứ vào định lượng của

một yếu tố nào đó, ví dụ như thiệt hại tội phạm gây ra, để đánh giá mức độ nguy

hiểm của hành vi, thì tất yếu cũng xác định được “điểm nút” nơi xảy ra sự chuyển

hóa, bằng một giá trị nhất định của yếu tố được định lượng đó Khi yếu tố được

định lượng chưa đạt giá trị của “điểm nút” thì mức độ nguy hiểm cho xã hội của

hành vi được coi là chưa đáng kể, do đó hành vi chưa phải là tội phạm Nhưng khi

yếu tố đó đạt giá trị của “điểm nút” thì mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi đã

đủ lớn để coi là đáng kể, do đó hành vi trở thành tội phạm [6, 19] Tuy nhiên, giữa điểm nút của định lượng với điểm nút thực sự của mức độ nguy hiểm thường tồn tại một khoảng cách nhất định, chúng chỉ trùng lên nhau khi không bị những yếu tố

khác ảnh hưởng đến Mức định lượng làm “điểm nút” này thường được gọi là “mức

tối thiểu” để truy cứu trách nhiệm hình sự

Quy định về định lượng nói chung và định lượng thiệt hại nói riêng có cơ sở

triết học của nó, đó là quy luật “lượng chất” của Chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác

- Lênin Theo đó, “chất” là tính nguy hiểm cho xã hội, còn “lượng” là mức độ cụ thể của tính nguy hiểm đó Trong một số trường hơp, “lượng” được biểu hiện ra qua

định lượng của một yếu tố thuộc mặt khách quan là hậu quả của tội phạm Khi mức

độ nguy hiểm được biểu hiện chủ yếu qua hậu quả của tội phạm, thiệt hại xảy ra,

tăng lên, đạt và vượt qua “điểm nút” sẽ làm cho “chất” nguy hiểm cho xã hội biến

đổi căn bản, làm cho hành vi vi phạm trở thành tội phạm Ngoài ra, trong một

“chất” nguy hiểm như vậy, mỗi lượng thiệt hại cũng là một biểu hiện của một mức

độ nguy hiểm khác nhau

1.2.2 Nhận thức về định lượng thiệt hại dưới góc độ khoa học luật hình sự

Như đã nói trên, thiệt hại của tội phạm có thể tác động đến mức độ nguy hiểm của hành vi thông qua độ lớn về định lượng của nó, qua đó xác định hành vi

có phải tội phạm hay không và xác định đường lối xử lý Dưới góc độ khoa học luật hình sự thì việc quy định định lượng thiệt hại trong BLHS xuất phát từ cơ sở nhất định

Theo luật hình sự Việt Nam thì giữa hành vi bị coi là tội phạm với hành vi không phải là tội phạm được phân biệt với nhau qua các dấu hiệu nhất định: tính nguy hiểm cho xã hội, tính có lỗi và tính trái pháp luật hình sự Nguy hiểm cho xã hội, về khách quan có nghĩa là gây ra hoặc đe dọa gây ra thiệt hại đáng kể cho quan

hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ Trong quy định của luật hình sự, nó được biểu

đạt một cách trừu tượng, tương đối với các cấp độ khác nhau như: “nguy hại không

lớn”, “nguy hại lớn”, “nguy hại rất lớn”, “nguy hại đặc biệt lớn”, tựu chung lại là

nguy hiểm “đáng kể” cho xã hội Biểu hiện cụ thể trong trường hợp cụ thể của tính

nguy hiểm là mức độ nguy hiểm, theo đó trong cùng một cấp độ của tính nguy hiểm

có vô số mức độ nguy hiểm, phản ánh tính đa dạng, phức tạp của tội phạm trong thực tế Tính nguy hiểm cho xã hội hoàn toàn là một thuộc tính khách quan của tội phạm và việc quy định một hành vi là tội phạm trong BLHS chỉ là sự chính thức thừa nhận thực tế khách quan về hành vi đó mà thôi Tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm, mà trong trường hợp cụ thể là mức độ nguy hiểm của tội phạm, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của nhà làm luật mà phụ thuộc những yếu tố cấu thành của bản thân nó Để nhận thức đúng mức độ nguy hiểm của tội phạm thì phải đánh giá tổng thể các yếu tố, các tình tiết cụ thể của hành vi hoặc liên quan đến hành vi Theo GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa, những yếu tố, tình tiết đó trước hết phải

kể đến là:

- “Tính chất của quan hệ xã hội bị xâm hại hoặc bị đe dọa xâm hại;

- Mức độ thiệt hại gây ra hoặc bị đe dọa gây ra cho quan hệ xã hội bị xâm hại;

- Tính chất của hành vi khách quan, trong đó bao gồm cả tính chất của phương pháp, thủ đoạn, của công cụ và phương tiện phạm tội;

- Tính chất và mức độ lỗi;

- Mục đích, động cơ của người có hành vi phạm tội;

- Hoàn cảnh chính trị - xã hội lúc và nơi hành vi phạm tội xảy ra;

- Nhân thân của người có hành vi phạm tội;” [14, 21]

Tất cả những yếu tố, những tình tiết ảnh hưởng đến mức độ nguy hiểm của tội phạm kể trên, không phải tình tiết nào cũng có khả năng định lượng được, tức là chỉ có một số tình tiết có thể biểu hiện sự ảnh hưởng của mình đến mức độ nguy hiểm của hành vi thông qua định lượng nhất định Xét về mặt khách quan, định lượng là một vấn để cụ thể, một biểu hiện của nhận thức cảm tính Hiển nhiên, người ta chỉ có thể định lượng được những gì thuộc về thế giới vật chất, những vật thể có thật, có thể cân đong, đo, đếm được, mà không thể định lượng những đối tượng trừu tượng Xuất phát từ nhận thức này, nghiên cứu các yếu tố trên có thể thấy hậu quả của tội phạm là yếu tố có khả năng khách quan định lượng nhiều nhất

và có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định tội phạm, định khung hình phạt, bởi vì mọi tội phạm đều gây ra hoặc đe dọa gây ra thiệt hại cho khách thể được bảo vệ của luật hình sự và hầu hết hậu quả của các tội phạm đều mang tính trực quan, cảm tính,

là những thực thể trong thế giới vật chất nên con người có thể nhận thức được thông qua việc đo, đếm chúng Tuy nhiên, cũng cần nói thêm rằng, điều quan trọng không phải ở chỗ có thể định lượng được chúng xét trên phương diện khách quan, kỹ thuật hay không, mà chủ yếu ở chỗ việc định lượng hậu quả thiệt hại như vậy có ý nghĩa trong việc đánh giá đúng mức độ nguy hiểm của tội phạm không Ví dụ, trộm cắp cuộn dây cáp thông tin khi nó còn trong kho thì việc định lượng giá trị thực tế của cuộn dây cáp để xác định hậu quả thiệt hại của tội phạm là cần thiết và quan trọng

trong việc xác định có phạm tội “trộm cắp tài sản” hay không cũng như để định

khung hình phạt Nhưng nếu cuộn dây cáp đó được lắp đặt trong hệ thống viễn

thông quốc gia, thì việc định lượng giá trị thực tế của cuộn dây cáp đó không có ý nghĩa trong việc xác định mức độ nguy hiểm của tội phạm nữa, bởi vì cuộn dây cáp

đó trong trường hợp này là đối tượng tác động của tội “phá hủy công trình, phương

tiện quan trọng về an ninh quốc gia”, việc định lượng tài sản bị phá hủy không thể

hiện hết mức độ nguy hiểm của tội phạm này, vì vậy, Điều 231 Bộ luật hình sự không quy định định lượng của tài sản bị phá hủy [6, 28]

Khi xác định được việc định lượng thiệt hại có ý nghĩa trong việc xác định mức độ nguy hiểm của tội phạm thì có thể thấy biểu hiện sự tác động của nó đến mức độ nguy hiểm của tội phạm là rất rõ ràng: lượng thiệt hại càng lớn thì mức độ xâm hại khách thể càng cao, do đó mức độ nguy hiểm nguy hiểm tăng lên Ngược lại, lượng thiệt hại càng nhỏ thì khách thể càng ít bị biến đổi, mức độ nguy hiểm cũng giảm đi

Định lượng thiệt hại chính là một cách mô tả dấu hiệu phản ánh hậu quả của tội phạm Như chúng ta đã biết, luật hình sự quy định tội phạm cụ thể qua việc

xác định và mô tả các dấu hiệu có tính đặc trưng của từng tội dưới hình thức cấu

thành tội phạm (CTTP) “Trong BLHS Việt Nam, một số tội phạm cụ thể không

được mô tả hoặc không được mô tả đầy đủ như tội giết người, trộm cắp tài sản còn lại các tội phạm cụ thể khác đều được mô tả tương đối đầy đủ Tuy nhiên, mức

độ cụ thể của việc mô tả có sự khác nhau giữa các tội phạm Việc mô tả các dấu hiệu của tội phạm trong CTTP có thể là sự mô tả có tính định tính và có thể là sự

mô tả có tính định lượng” [41, 47] Trong đó, mô tả có tính định tính là sự mô tả

chủ yếu dựa vào tính chất, ví dụ như dấu hiệu “gây hậu quả nghiêm trọng”, “có

quy mô lớn”.v.v…Mô tả định lượng là sự mô tả một cách cụ thể, rõ ràng hơn vì các

dấu hiệu có sự lượng hóa Xu hướng chung trong việc xây dựng CTTP là cố gắng hạn chế sự mô tả có tính trừu tượng, tăng cường sự mô tả có tính định lượng Hậu quả của tội phạm là sự gây thiệt hại cho khách thể của tội phạm và thường được thể hiện qua sự biến đổi tình trạng của bộ phận cấu thành khách thể Các bộ phận của khách thể có thể bị tác động là : chủ thể của quan hệ xã hội; Nội dung của các quan hệ xã hội hoặc đối tượng của quan hệ xã hội (sự vật, lợi ích mà

qua đó quan hệ xã hội phát sinh và tồn tại) Đối với những CTTP đòi hỏi phải mô

tả hậu quả của tội phạm thì dấu hiệu này thường được mô tả qua dấu hiệu phản ánh

sự biến đổi tình trạng bình thường của đối tượng tác động Cụ thể, hậu quả của tội phạm có thể được mô tả qua: sự biến đổi tình trạng bình thường của thực thể tự nhiên của con người, sự biến đổi này thường được gọi là thiệt hại về thể chất; Sự biến dạng xử sự của con người; Sự biến đổi từ tình trạng an toàn sang tình trạng nguy hiểm; Sự biến đổi tình trạng bình thường của đối tượng vật chất là khách thể của quan hệ xã hội, sự biến đổi này thường được gọi là thiệt hại vật chất; Đặc điểm

về chất hoặc về lượng của đối tượng vật chất bị hành vi phạm tội tác động đến, ví

dụ tính chất và giá trị của tài sản có thể quy định mức độ thiệt hại gây ra cho khách thể như trường hợp tài sản bị chiếm đoạt, bị sử dụng trái phép hoặc chiếm giữ trái phép… [14, 133-135] Tuy nhiên, không phải sự biến đổi nào của đối tượng tác động cũng có thể định lượng được, dấu hiệu phản ánh hậu quả trong cấu CTTP có thể là dấu hiệu mang tính định lượng về: Thiệt hại về thể chất; Thiệt hại về vật chất; Biến đổi khác của đối tượng vật chất

Trong BLHS, dấu hiệu định lượng được quy định lần đầu tiên ở một số tội phạm thuộc các tội xâm phạm sở hữu xã hội chủ nghĩa và sở hữu của công dân, một

số tội phạm về kinh tế, một số tội phạm về chức vụ và một số tội phạm về ma túy theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLHS (1985) được Quốc hội thông qua ngày 10/05/1997 Đến BLHS năm1999, định lượng thiệt hại vẫn là một cách mô tả dấu hiệu phản ánh hậu quả của tội phạm Dấu hiệu định lượng phản ánh mức độ khác nhau của hậu quả của tội phạm có thể là dấu hiệu định tội trong CTTP cơ bản, cũng có thể là dấu hiệu định khung tăng nặng trong CTTP tăng nặng

Tóm lại, dưới góc độ luật hình sự thì việc quy định định lượng thiệt hại trong

Bộ luật hình sự có những cơ sở nhất định của nó Hậu quả thiệt hại của tội phạm là yếu tố có thể biểu hiện sự ảnh hưởng của mình đến mức độ nguy hiểm của hành vi thông qua định lượng nhất định Có những cách khác nhau để mô tả hậu quả của tội phạm và định lượng thiệt hại chính là một cách mô tả dấu hiệu phản ánh hậu quả của tội phạm – dấu hiệu thuộc mặt khách quan của CTTP

1.3 Cơ sở thực tiễn của việc quy định định lượng thiệt hại trong BLHS

Pháp luật hình sự là công cụ hữu hiệu trong việc đấu tranh phòng chống tội phạm, đảm bảo yêu cầu pháp chế Trong điều kiện hiện nay, thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm được đặt trong mối quan hệ với thực tiễn chung của đất nước, đó là thực tiễn của thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Về mặt pháp luật, đó là quá trình thực hiện chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 được thể hiện trong Nghị quyết số 49 – NQ/TW với mục tiêu xuyên suốt là xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý…nhằm tạo sự chuyển biến mang tính đột phá trong công cuộc đấu tranh bảo vệ công lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, đẩy mạnh công tác phòng và chống tội phạm Tất cả những nét đặc trưng

đó của tình hình thực tiễn đã tác động, tạo cơ sở cho việc xây dựng pháp luật hình

sự một cách phù hợp và hoàn thiện hơn

Việc quy định về định lượng thiệt hại dựa trên những cơ sở thực tiễn sau:

Thứ nhất, do nhu cầu thống nhất về nhận thức và áp dụng các quy định về các dấu hiệu định tội, định khung hình phạt để xác định tội phạm và khung hình phạt Trong thực tế nhiều dấu hiệu định tội hoặc dấu hiệu định khung chỉ

được nêu ra mà không được mô tả hoặc mô tả định tính, vì vậy dẫn đến việc nhận thức sai bản chất hoặc áp dụng một cách tùy tiện, mang tính chủ quan trong thực

tế Ví dụ: Ở các tội xâm phạm sở hữu quy định các tình tiết định khung “gây hậu

quả nghiêm trọng”, “gây hậu quả rất nghiêm trọng”, “gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng” nhưng việc hướng dẫn giải thích không đầy đủ thống nhất nên đã gây khó

khăn trong việc áp dụng pháp luật

Với các quy định định lượng thiệt hại, luật hình sự có tính xác định cao hơn, thể hiện từ khâu lập pháp đến hướng dẫn áp dụng Để xác định một quy định thì không gì rõ ràng hơn là sử dụng những số lượng chính xác, vấn đề chỉ là đưa những con số đó vào các quy định sao cho phù hợp mà thôi Việc quy định định lượng thiệt hại trực tiếp trong BLHS thể hiện rõ nét nhất sự rõ ràng, minh bạch, nhờ vậy có thể

tránh được nhiều trường hợp tranh cãi “nên” hay “không nên” truy cứu trách nhiệm

hình sự đối với một hành vi cụ thể nào đó nữa Ngay cả các quy định định lượng tương đối cũng đã thể hiện tính rõ ràng, và việc hướng dẫn áp dụng bằng cách

“lượng hóa” càng thể hiện rõ hơn tính minh bạch, tính chính xác cao của pháp luật

hình sự Trong thời gian qua, phần lớn các nội dung “thỉnh thị” yêu cầu giải thích pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng đều xoay quanh việc làm rõ những quy định tương đối như “hậu quả nghiêm trọng”, “số lượng lớn”…và kết quả giải thích của các cơ quan có thẩm quyền cũng thường là những mức định lượng cho mỗi trường hợp Từ thực tiễn đó, việc đưa định lượng thiệt hại vào BLHS cũng chỉ là sự thừa nhận, với giá trị pháp lý cao hơn, những quy định định định lượng đã tương đối ổn định và được thực tiễn kiểm nghiệm, ví dụ như các quy định có định lượng

tỷ lệ thương tích ở tội “cố ý gây thương tích” Cùng một định lượng như nhau thì dù

cơ quan tiến hành tố tụng nào, ở đâu cũng dễ dàng nhận thức giống nhau, do đó hệ quả tất yếu là sự thống nhất áp dụng pháp luật trên toàn quốc Ngoài ra chính những quy định định lượng thiệt hại cũng góp phần quan trọng đưa pháp luật hình sự vào đời sống quảng đại quần chúng nhân dân Ngày nay, hầu hết người dân đã nhận thức được rằng trộm cắp từ 2 triệu đồng trở lên, gây thương tích từ 11% trở lên là phạm tội Như vậy việc quy định định lượng thiệt hại trong luật không những xuất phát từ nhu cầu nhận thức và áp dụng thống nhất luật mà còn đáp ứng được yêu cầu của việc tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa

Thứ hai, xuất phát từ thực tiễn xét xử và những hướng dẫn thực tiễn xét

xử được đúc kết từ thực tiễn xét xử đề cập đến vấn đề này

Có thể nói vấn đề định lượng nói chung và định lượng thiệt hại nói riêng trong luật hình sự đã xuất hiện từ khá lâu và chứa đựng những yếu tố hợp lý của nó Trước khi được đưa vào BLHS thì dấu hiệu định lượng thiệt hại đã được hướng dẫn tại các văn bản dưới luật Cụ thể là, việc hướng dẫn định lượng các dấu hiệu định tính đã được thể hiện ở các văn bản hướng dẫn áp dụng một số quy định trong phần các tội phạm của BLHS năm 1985 và các văn bản hướng dẫn một số tội phạm cụ thể Các văn bản hướng dẫn có thể đến là: NQ 04/HĐTP ngày 29/11/1986

hướng dẫn áp dụng một số điều trong phần các tội phạm; CV 03/TATC ngày 22/12/1987 hướng dẫn về Điều 109 BLHS; NQ 01/HĐTP ngày 19/4/1989 hướng dẫn bổ sung việc áp dụng một số quy định của BLHS; TTLN 08-TTLN ngày 19/8/1990 của TANDTC,VKSNDTC, BTP, BNV hướng dẫn việc xử lý các hành vi nhập khẩu trái phép, buôn bán thuốc lá điếu của nước ngoài; TTLN 11-TTLN ngày 20/11/1990 của TANDTC, VKSNDTC, BTP, BNV hướng dẫn xử lý một số loại tội phạm…

Nhìn chung, qua các văn bản nêu trên, có thể thấy rõ xu hướng của các nhà giải thích luật là cố gắng lượng hóa nhằm mô tả một cách chính xác nhất có thể dấu hiệu phản ánh hậu quả của tội phạm, góp phần làm cơ sở truy cứu trách nhiệm hình

sự Hầu hết các đối tượng vật chất khác đều được quy đổi ra một tài sản ngang giá chung là gạo, với các mức thường thấy như: 5 tấn gạo là số lượng lớn, 15 tấn gạo là

số lượng rất lớn, 45 tấn gạo là số lượng đặc biệt lớn Các quy định định lượng không những được mở rộng về số lượng mà còn được chính xác hóa bằng con số tuyệt đối Do yêu cầu đấu tranh, thực tiễn xét xử, tình hình lạm phát, giá cả không

ổn định nên sự hướng dẫn định lượng trong các văn bản hướng dẫn có nhiều thay đổi trong một thời gian ngắn Ví dụ:

So sánh giữa hai Nghị quyết hướng dẫn áp dụng BLHS: NQ 04 ngày 29/11/1986 hướng dẫn áp dụng một số điều trong phần các tội phạm và NQ 01/HĐTP ngày 19/4/1989 hướng dẫn bổ sung việc áp dụng một số quy định của BLHS, cho thấy việc định lượng dấu hiệu thiệt hại đã có sự thay đổi, từ định lượng bằng đơn vị “đồng”, sau đó thay đổi định lượng thiệt hại thông qua việc quy đổi thành gạo, xăng dầu…Ngoài ra mức thiệt hại cũng có sự thay đổi đáng kể

Tại nghị quyết số 04 ngày 29 tháng 11 năm 1986 hướng dẫn: Thiệt hại nghiêm trọng là thiệt hại về tài sản dưới 100.000 đồng và hậu quả đặc biệt nghiêm trọng là thiệt hại về tài sản từ 100.000 đồng trở lên Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian ngắn sau đó, do tình hình lạm phát, giá cả biến động nên đến NQ 01 ngày 19 tháng

4 năm 1989 thì Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lại thống nhất lại

hướng dẫn định lượng: “khoảng 5 tấn gạo, 5 tấn xăng, dầu lửa, phân đạm, 10 kg

thuốc phiện, 5 tạ mỳ chính, 2 tấn đường trắng loại 1, 2 lượng vàng, đối với tiền và các loại tài sản, hàng hóa, vật tư khác thì quy ra trị giá tương đương 5 tấn gạo - được coi là số lượng tài sản, hàng hóa, vật tư có giá trị lớn hoặc số lượng lớn, khi trị giá gấp 3 lần các mức nêu trên thì được coi là có giá trị lớn hoặc có số lượng rất lớn, nghĩa là thuộc trường hợp đặc biệt nghiêm trọng”

Thậm chí trong một năm, việc hướng dẫn định lượng thiệt hại đã có sự thay đổi ở các văn bản Ví dụ: việc định lượng thiệt hại ở tội nhập khẩu trái phép, buôn bán thuốc lá điếu của nước ngoài chẳng hạn, từ việc quy đổi giá tri thuốc lá nhập khẩu trái phép thành giá trị của gạo, nhà hướng dẫn luật căn cứ vào số bao thuốc lá phạm tội để làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự Cụ thể:

Tại TTLN 08 ngày 18 tháng 9 năm 1990 hướng dẫn: Nếu nhập khẩu trái phép, buôn bán thuốc lá điếu của nước ngoài có giá trị từ 5 tấn gạo trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, có giá trị từ 15 tấn gạo trở lên được gọi là vật phạm pháp có số lượng lớn, có giá trị từ 45 tấn gạo trở lên phải coi là trường hợp đặc biệt nghiêm trọng Tuy nhiên đến TTLN 11 ngày 20 tháng 11 năm 1990 thì hướng dẫn lại thay đổi, thiệt hại được tính bằng số bao thuốc, cụ thể: Nếu nhập khẩu trái phép, buôn bán thuốc lá điếu của nước ngoài có số lượng từ 500 bao trở lên…có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, có số lượng từ 1.500 bao đến dưới 4.500 bao được coi

là vật phạm pháp có số lượng lớn., có số lượng tử 4.500 bao trở lên phải coi là trường hợp đặc biệt nghiêm trọng Từ những dẫn chứng trên cho thấy, việc hướng dẫn định lượng trong các văn bản thường xuyên có sự thay đổi khá lớn Nguyên nhân của sự thay đổi đó là do giá cả biến động, tình hình lạm phát và tội phạm đã thay đổi, tính chất nguy hiểm ngày càng cao, phạm tội với quy mô ngày càng lớn hơn

Việc “quy ra gạo” và một số loại hàng hóa khác để tính giá trị thiệt hại của các tài sản ngày càng có những bất cập, chỉ đáp ứng được một phần của đòi hỏi thực

tế, trong khi diễn biến của tội phạm trong cơ chế thị trường ngày một phức tạp, giá trị các loại hàng hóa biến động lớn và không đáp ứng được yêu cầu thực tiễn phòng

chống tội phạm Từ thực tiễn xét xử và các hướng dẫn thực tiễn xét xử đề cập đến vấn đề này cho phép làm cơ sở thực tiễn để quy định định lượng thiệt hại trong luật

Thứ ba, việc quy định định lượng thiệt hại cũng xuất phát từ tính khả thi của việc áp dụng định lượng trên thực tế

Trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay, sau một thời gian hình thành và dần dần đi vào ổn định, các quan hệ hàng hoá, tiền tệ, các quy luật giá trị…đã cho phép đánh giá giá trị thực của tài sản thông qua giá cả trên thị trường ở một mức độ nhất định Điều này rất khác với nền kinh tế bao cấp, khi giá cả nói chung không phản ánh giá trị, việc đánh giá tài sản hoặc không khả thi, hoặc phải thông qua vật ngang giá khác (như gạo chẳng hạn) Vì vậy việc định lượng thiệt hại về tài sản tuyệt đối bằng tiền trong luật có cơ sở tồn tại để đảm bảo sự rõ ràng, thống nhất, có tính pháp lý cao Đối với các thiệt hại về thể chất, thiệt hại về sự biến đổi của các đối tượng vật chất khác như ma túy, hàng cấm, việc định lượng phụ thuộc nhiều vào

hệ thống các cơ quan giám định tư pháp Hiện nay, chúng ta đã có hệ thống các cơ quan giám định y khoa, giám định kỹ thuật hình sự rộng khắp trên cả nước, đồng thời cũng có cơ chế trưng cầu ý kiến của các chuyên gia trong một số lĩnh vực đặc thù Trong sự phát triển chung của kinh tế xã hội của cả nước, đội ngũ những người làm công tác giám định đã từng bước được củng cố, cơ sở vật chất và trang thiết bị ngày càng hiện đại, mặc dù còn một số hạn chế nhưng nói chung đã đáp ứng được

về cơ bản yêu cầu của việc định lượng một cách phổ biến Từ những điều kiện trên

sẽ giúp cho các quy định về định lượng có tính khả thi, có thể áp dụng trên thực tế

1.4 Dấu hiệu định lƣợng và định lƣợng thiệt hại trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam

Pháp luật hình sự Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, tương ứng với mỗi giai đoạn đó vấn đề định lượng cũng có sự thay đồi Để hiểu rõ hơn về định lượng thiệt hại trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam, trong nội dung phần này người viết sẽ nghiên cứu tổng quát về các hình thức định lượng trong luật hình sự ở các giai đoạn: pháp luật hình sự thời kì phong kiến, pháp luật hình sự thời kỳ 1945 –

1985 và pháp luật hình sự từ năm 1985 đến nay, từ đó đưa ra kết luận

1.4.1 Dấu hiệu định lượng và định lượng thiệt hại trong pháp luật hình sự thời

kì phong kiến

Chế độ phong kiến nước ta đã có những dấu ấn đáng kể về mặt lập pháp hình

sự trong suốt quá trình tồn tại và phát triển Nghiên cứu pháp luật hình sự phong kiến Việt Nam còn lưu giữ được, chúng ta có thể thấy có nhiều Bộ luật xuất hiện dấu hiệu định lượng Tuy nhiên, trong bài viết tác giả chỉ tập trung tìm hiểu hai Bộ luật tiêu biểu cho thành tựu lập pháp trong thời kì này, đó là Bộ Quốc Triều hình luật của triều Lê và Bộ luật Gia Long của triều Nguyễn Nhìn chung, hai Bộ luật đã

có một số quy định về định lượng nhưng chỉ xoay quanh các định lượng về tài sản chủ yếu ở các tội có tính chất tham nhũng

Chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy trong Bộ Quốc Triều Hình luật một số quy định về định lượng đáng chú ý, ví dụ định lượng của hối lộ, tại Điều 42 của chương

“vi chế” có quy định:

“ Quan ty làm trái pháp luật mà ăn hối lộ từ 1 quan đến 9 quan thì xử tội

biếm hay bãi chức, từ 10 quan đến 19 quan thì xử tội đồ hay lưu, từ 20 quan trở lên thì xử tội chém Những bậc công thần quý thần cùng những người có tài được dự vào hạng bát Nghị mà ăn hối lộ từ một quan trở lên đến 9 quan thì xử phạt tiền 50 quan, từ 10 quan đến 19 quan thì phạt tiền từ 60 quan đến 100 quan, từ 20 quan trở lên thì xử tội đồ, những tiền ăn hối lộ xử phạt gấp đôi nộp vào kho.” [25, 89]

Bên cạnh đó, Bộ luật Gia Long cũng quy định rất chi tiết về định lượng cho một số tội Cũng giống như Bộ luật Hồng Đức, Bộ luật Gia Long cũng có điều luật

định lượng “của đút lót” một cách cụ thể Một điều đáng chú ý trong bộ luật này là nhà làm luật đã định lượng theo tang vật, hay còn gọi là hình thức “tính tang luận

tội” Ví dụ tại Điều 238 quy định tội trộm cắp tài sản có định lượng theo giá trị tài

phạt 100 trượng, xử lưu (đày) 2000 dặm;110 lạng phạt 100 trượng, xử lưu (đày)

2500 dặm;120 lạng phạt 100 trượng, xử lưu (đày) 3000 dặm;120 lạng trở lên xử giảo (tử hình); Phạm tội 3 lần trở lên thì không kể tang vật (giá trị tài sản) xử giảo

[43, 245]

Như vậy, trong Bộ luật Gia Long, mặc dù điều luật không phản ánh dấu hiệu định lượng tang vật (giá trị tài sản bị chiếm đoạt ) làm cơ sở để phân biệt ranh giới giữa tội phạm và không phải tội phạm, nhưng đã có sự xuất hiện hình thức định

lượng theo “tang vật phạm tội” Việc định lượng giá trị tài sản được quy định một

cách cụ thể với khoảng cách giữa các mức là rất nhỏ, tương ứng với mỗi mức giá trị tài sản bị chiếm đoạt là một mức hình phạt duy nhất

Bên cạnh đó, khi nghiên cứu một số tội phạm gây thiệt hại về thể chất ở hai

Bộ luật, chúng ta còn có thể tìm thấy một số quy định định lượng về thương tật tương đối rõ ràng Ví dụ: Điều 1 (quyển 15 Phần “Đấu ẩu” (đánh lộn) quy định

rằng: “Phàm đánh lộn với người…, Nếu làm gãy một cái răng hay một ngón tay

hoặc ngón chân, làm mù một mắt của người ta (chưa đến nỗi đui) thì phạt một trăm trượng Làm gãy hai cái răng, hai ngón tay trở lên và cắt hết tóc người ta thì phạt sáu mươi trượng, đồ một năm…Làm đứt gân, mù hai mắt người ta, làm sẩy thai và gây thương tích bằng vật nhọn thì phạt tám mươi trượng, đồ hai năm Nếu làm gẫy ngón tay, làm cụp xương sống, làm đui một con mắt thành tàn tật thì phạt một trăm trượng, đồ ba năm [43, 121] Qua điều luật trên có thể thấy rằng, trong

pháp luật phong kiến, dấu hiệu định lượng thiệt hại về thương tật đã xuất hiện, mặc

dù nó mới chỉ ở dạng đơn giản, có thể trực tiếp đo đếm được mà không cần đến

phương tiện kỹ thuật hay thiết bị đo lường nào, như gãy một răng hay một ngón tay

hoặc ngón chân, làm mù một mắt, gãy hai cái răng, hai ngón tay trở lên…Các quy

định tuy quá cụ thể, vụn vặt nhưng lại thể hiện được tính phân hóa cao trong luật, góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt và hạn chế hành vi tiêu cực Sự tồn tại của các quy định này đã chứa đựng những hạt nhân hợp lý nhất định

Như vậy, trong hai bộ cổ luật Quốc triều hình luật và Hoàng Việt Luật Lệ, có một số hình thức định lượng, đó là hình thức định lượng theo của hối lộ, định lượng

tang vật phạm tội và định lượng thiệt hại về thể chất của tội phạm Tuy nhiên, định

lượng chỉ chủ yếu xoay quanh giá trị bằng “lượng” của tài sản hối lộ hoặc tài sản bị

chiếm đoạt Với hình thức định lượng thiệt hại về thương tật, việc lượng hóa quá tỉ

mỉ chi tiết, cứng nhắc, không có tính khái quát Tuy dấu hiệu định lượng trong luật không nhiều nhưng không thể phủ nhận rằng sự tồn tại của các quy định về định lượng trong luật hình sự đã có lịch sử lâu dài và nhất định chứa đựng hạt nhân hợp

lý Vì vậy, trên cơ sở đó, các nhà làm luật sau này mới kế thừa và phát triển trong kĩ thuật lập pháp hình sự

1.4.2 Dấu hiệu định lượng và định lượng thiệt hại trong pháp luật hình sự nước

ta thời kì 1945 – 1985

Đây là một thời kỳ lịch sử khá dài với nhiều biến cố lớn lao của đất nước Tuy vậy, đứng trên góc độ lịch sử lập pháp hình sự, thời kì này được đặc trưng bởi tình trạng chưa có văn bản pháp điển hóa cao về hình sự, các quy phạm pháp luật hình sự chủ yếu có hình thức là những văn bản đơn lẻ về những tội, nhóm tội nhất định, như các Sắc lệnh, Pháp lệnh…Với mỗi giai đoạn cụ thể, pháp luật hình sự lại

có những nét đặc trưng, mà sự xuất hiện hay vắng mặt các quy định định lượng cũng có thể coi là một biểu hiện có ý nghĩa

Giai đoạn đầu (1945 – 1954): Đây là giai đoạn Nhà nước Dân chủ cộng hòa đầu tiên mới được thành lập, cuộc kháng chiến chống Pháp nổ ra ác liệt Giống như pháp luật nói chung, Pháp luật hình sự được ban hành dưới dạng Sắc lệnh của Chủ tịch nước, mà nội dung chủ yếu nhằm trấn áp những đối tượng, những hành vi nguy hại cho kháng chiến cũng như cho việc thực hiện các chính sách của chính quyền nhân dân Điều kiện như vậy, nên yêu cầu đặt ra là hình luật phải ngắn gọn, dễ hiểu,

dễ áp dụng, do đó, những quy định dấu hiệu định lượng đã xuất hiện mà chủ yếu là định lượng tài sản

Về các tội xâm phạm sở hữu, Sắc lệnh số 73 – SL ngày 17-8-1947 có quy

định: “Các tội đạo thiết, lừa đảo, biển thủ và thiện thủ, định trong các bộ Hình luật

hiện hành, nếu tang vật không đáng giá quá một trăm đồng (100 đồng) và nếu không có trường hợp tăng tội lên trọng tội, thì sẽ coi như tội vi cảnh thuộc thẩm

quyền Tòa án cấp xét xử” Như vậy, Sắc lệnh đã lấy mức định lượng 100 đồng làm

ranh giới giữa tội vi cảnh và trọng tội, đây có thể coi là quy định định lượng thiệt hại đầu tiên trong Pháp luật hình sự của chế độ mới nước ta Đây là hình thức định lượng theo giá trị tài sản là tang vật phạm tội

Ngoài ra, trong một số Sắc lệnh khác, ví dụ, Sắc lệnh số 26-SL ngày 25- 4-

2949 có quy định về tội buôn lậu như sau: “Về những vụ phạm pháp xử trước tòa án

thường, nếu giá trị hàng lậu từ 1.000đồng trở xuống, kẻ phạm pháp sẽ bị truy tố trước tòa án sơ cấp và sẽ bị phạt một số tiền không được dưới giá tổng số hàng lậu

và không được trên 2000đ Nếu giá tổng số hàng lậu trên 1000đồng thì kẻ phạm pháp sẽ bị truy tố trước tòa án đệ nhị cấp và bị phạt một số tiền không được dưới giá số hàng lậu và từ 3 tháng đến 5 năm tù hoặc một trong hai hình phạt ấy”; hoặc

Sắc lệnh số 170-SL ngày 17-11-1950 về tội đầu cơ: Uỷ ban kháng chiến hành chính tỉnh có thể phạt mà không bị truy tố trước tòa án nếu giá trị hàng phạm pháp dưới 2 ngàn đồng (2.000đ) Đó là những quy định định lượng rất rõ ràng, đơn giản trong đó

đã thể hiện lấy một mức định lượng tài sản làm ranh giới phân biệt giữa khinh tội và trọng tội (1000 đồng trong tội buôn lậu), phân biệt tội phạm với hành vi không phải

là tội phạm (2000 đồng với tội đầu cơ) Các mức định lượng cũng được quy định cụ thể làm căn cứ áp dụng khung hình phạt tương ứng với mức độ nguy hiểm của hành

vi

Giai đoạn 1954-1985, pháp luật hình sự được xây dựng ở một trình độ cao hơn, với nhiều văn bản tiêu biểu như: Pháp lệnh trừng trị các tội phản cách mạng ngày 30-10-1967; Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản xã hội chủ nghĩa ngày 21-10-1970; Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản riêng của công dân ngày 21-10-1970; Pháp lệnh trừng trị các tội đầu cơ, buôn lậu, làm hàng giả, kinh doanh trái phép ngày 30-6-1982 Tuy nhiên, trong các văn bản này không thấy có quy định nào về định lượng, chủ yếu tội phạm được mô tả định tính dưới dạng “một

số lớn” hoặc “gây hậu quả nghiêm trọng” Như vậy, trong giai đoạn này, dấu hiệu định lượng về cơ bản không được quy định trong pháp luật hình sự

Nhìn chung, trong giai đoạn 1945-1985, luật hình sự có một số quy định định lượng một cách giản đơn, chủ yếu đối với các tội phạm xâm phạm sở hữu, xâm phạm chính sách tài chính, đó đều là những tội có cùng đặc trưng là có thể định lượng mức độ nguy hiểm thông qua một số tiền nhất định Tuy nhiên, việc định lượng theo giá trị tang vật như trên dễ bị thay đổi theo hoàn cảnh khách quan của xã hội khi giá trị đối tượng định lượng thay đổi Các quy định mang tính định tính thì mang tính chất chung, cần phải có sự giải thích mới áp dụng được Vì vậy, để định lượng được chính xác, cần thiết phải có một công cụ đo chuẩn

1.4.3 Dấu hiệu định lượng và định lượng thiệt hại trong pháp luật hình sự nước

ta thời kì từ năm 1985 đến nay

Giai đoạn từ năm 1985 đến nay là giai đoạn quan trọng, đánh dấu một sự phát triển vượt bậc về trình độ lập pháp hình sự Việt Nam Đó là giai đoạn có sự xuất hiện của hai Bộ luật hình sự của nước ta: BLHS năm 1985 và BLHS năm

1999 Vấn đề định lượng thiệt hại tại hai Bộ luật này sẽ được nghiên cứu kĩ tại nội dung của chương 2

Nhìn chung, ở hai bộ luật này đã có quy định về dấu hiệu định lượng, có thể thấy rõ một xu hướng của các nhà làm luật là cố gắng “lượng hóa” các đối tượng vật chất có thể làm cơ sở truy cứu trách nhiệm hình sự Định lượng trong thời kì này được mở rộng hơn về số lượng và lần đầu tiên được chính xác hóa bằng con số tuyệt đối ngay tại quy định của Bộ luật Giai đoạn này có thể chia làm hai thời kỳ nhỏ:

Thời kỳ 1985 đến trước năm 1999: Đây là thời kì lần đầu tiên đưa BLHS vào cuộc sống để phục vụ cho công cuộc đổi mới Tại thời điểm BLHS năm 1985 ra đời, Bộ luật hình sự chưa có quy định nào về định lượng tuyệt đối mà mới chỉ được quy định theo định lượng tương đối Tuy nhiên để hướng dẫn áp dụng thống nhất

Bộ luật các cơ quan có thẩm quyền đã ban hành nhiều văn bản dưới luật, trong đó

có các quy định được chú ý “lượng hóa” từ rất sớm Ví dụ: Ngay tại Nghị quyết số

02 ngày 05-1-1986 đã hướng dẫn lượng hóa một số tội, ví dụ về thương tích: tỷ lệ thương tích từ 10% là thương tích nhẹ chưa cần xử lý hình sự; từ 11% đến 30% là thương tích cần thiết phải xử lý hình sự; từ 31% đến 60% là thương tích nặng

Ngoài ra, đối tượng được định lượng còn được mở rộng hơn, không những là định lượng giá trị tài sản bị chiếm đoạt, định lượng về tỷ lệ thương tật mà còn định lượng các đối tượng vật chất khác như hàng cấm, các chất ma túy, vũ khí quân dụng, pháo

nổ, số tiền trốn thuế…tại một số văn bản hướng dẫn như: Thông tư liên tịch số 11/TTLT ngày 20-11-1990 định lượng về một số đối tượng của tội buôn lậu, buôn bán vận chuyển hàng cấm như thuốc lá điếu của nước ngoài, kim loại màu, ngoại tệ,

ma túy; Thông tư liên ngành số 07/TTLN ngày 5-12-1992 và Thông tư liên tịch số 11/TTLT số 09/TTLT ngày 10-10-1996 định lượng về các chất ma túy; Thông tư liên ngành số 02/TTLN ngày 7-1-1995 định lượng về hậu quả trong các tội vi phạm

an toàn giao thông (gồm tỷ lệ thương tích, số người chết, thiệt hại về tài sản); v.v Trong các văn bản hướng dẫn áp dụng có nhiều quy định rất chi tiết về các mức định lượng làm căn cứ để quyết định hình phạt, theo đó các khung hình phạt và các mức định lượng luật định được chia nhỏ hơn Định lượng lần đầu tiên được lượng hóa một cách tuyệt đối và trực tiếp ngay tại Bộ luật ở lần sửa đổi bổ sung năm 1997 với đối tượng là tài sản và các chất ma túy Tổng cộng có 7 điều với 29 khoản có định lượng tuyệt đối về tài sản, 6 điều 18 khoản có định lượng tuyệt đối về trọng lượng chất ma túy

Giai đoạn 1999 đến nay, những quy định về định lượng trước đó đã tạo bước chuẩn bị, được BLHS năm 1999 kế thừa và nâng lên một trình độ mới Định lượng thiệt hại được quy định mở rộng trong Bộ luật, phản ánh dấu hiệu hậu quả của tội phạm, thể hiện ở việc định lượng thiệt hại về thể chất, định lượng thiệt hại về vật chất và định lượng các đối tượng vật chất khác bị tội phạm tác động đến

Như vậy, điểm qua lịch sử các quy định về định lượng trong pháp luật hình

sự cho phép chúng ta rút ra nhận xét rằng: định lượng nói chung và định lượng dấu hiệu phản ánh hậu quả của tội phạm là cách quy định không mới, nó đã từng được tồn tại từ lâu trong lịch sử lập pháp hình sự nước ta tuy nhiên không phải ở thời kỳ nào nó cũng được sử dụng Các dấu hiệu định lượng thiệt hại được mở rộng và hoàn thiện dần qua các giai đoạn gắn với việc hoàn thiện các quy định của pháp luật về định lượng

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

1 Trong luật hình sự định lượng thiệt hại nghĩa là xác định về độ lớn của hậu

quả thiệt hại do hành vi nguy hiểm của tội phạm gây ra cho khách thể của Luật hình

sự Thiệt hại được định lượng ở đây chỉ có thể là thiệt hại hữu hình, bao gồm thiệt hại về thể chất, thiệt hại về tài sản và biến đổi khác của đối tượng vật chất Những thiệt hại vô hình (như thiệt hại về tinh thần) không là đối tượng của định lượng thiệt

hại

2 Việc quy đinh định lượng nói chung và định lượng thiệt hại nói riêng xuất

phát từ những cơ sở lý luận nhất định Dưới góc độ triết học, định lượng thiệt hại trong BLHS dựa trên quy luật “lượng -chất” của Chủ nghĩa Mác – Lê Nin Dưới góc độ luật hình sự, định lượng thiệt hại xuất phát từ tầm quan trọng của dấu hiệu hậu quả trong mặt khách quan của tội phạm Hậu quả thiệt hại là một trong những yếu tố quan trọng thể hiện mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội thông qua định lượng Vì vậy, định lượng thiệt hại là một cách mô tả dấu hiệu phản ánh hậu quả của tội phạm Ngoài ra, việc đưa định lượng thiệt hại vào ngay trong BLHS còn xuất phát từ những cơ sở thực tiễn nhất định, đó là nhu cầu thống nhất về nhận thức

và áp dụng các quy định về các dấu hiệu định tội, định khung hình phạt; từ thực tiễn xét xử và những hướng dẫn xét xử đã đề cập đến vấn đề nay; xuất phát từ tính khả thi của việc áp dụng các quy định này Tất cả những cơ sở trên đã tạo bước chuẩn

bị, được BLHS kế thừa và nâng các quy định về định lượng thiệt hại lên một trình

độ mới

3 Quy định các dấu hiệu định lượng đã xuất hiện từ lâu trong pháp luật hình

sự Việt Nam Thực chất của việc định lượng đó là xác định yếu tố nào đó một cách

cụ thể nhất thông qua một đại lượng Bên cạnh sự rõ ràng, cụ thể của dấu hiệu định lượng là sự cứng nhắc và không ổn định Định lượng dễ bị thay đổi theo hoàn cảnh khách quan của xã hội Định lượng theo giá trị hàng hóa như gạo, xăng dầu…rõ ràng là không có sự ổn định cao vì giá các hàng hóa này có thể biến động, các giai đoạn khác nhau là khác nhau Ngay cả việc định lượng theo đơn vị tiền (Đồng Việt

Nam), sau một thời gian cũng có thể mất giá, dẫn tới ý nghĩa của định lượng cũng bị giảm đi Vì vậy, để định lượng một cách chính xác cần một công cụ đo chuẩn

4 Hậu quả thiệt hại chỉ là một trong các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ nguy

hiểm cho xã hội Vì vậy, định lượng thiệt hại chỉ là một nội dung trong các nội dung xác định mức độ và đánh giá tính chất nguy hiểm cho xã hội của tội phạm Chính vì thế, để đánh giá một cách khách quan và chính xác một hành vi nguy hiểm cho xã hội đã trở thành tội phạm hay chưa, cần kết hợp với các yếu tố khác để tránh xu hướng phiến diện, tuyệt đối hóa định lượng mà coi nhẹ các yếu tố khác

5 Nghiên cứu sự phát triển của các quy định về định lượng nói chung và

định lượng nói riêng có thể thấy, định lượng là cách quy định đã từng tồn tại từ lâu trong lịch sử lập pháp hình sự của nước ta Tuy nhiên, cũng có những thời kỳ không thấy sử dụng và khó có thể đánh giá đây là bước tiến bộ hay thụt lùi của kỹ thuật lập pháp, bởi lẽ, mỗi một giai đoạn sẽ có những điều kiện lịch sử và hoàn cảnh thực tiễn khác nhau Trong giai đoạn gần đây, các quy định về định lượng và định lượng thiệt hại xuất hiện ngày càng nhiều, với các hình thái khác nhau, có xu hướng ngày càng chi tiết và hoàn thiện hơn Tuy nhiên, việc có tiếp tục phát triển và mở rộng hơn nữa các quy định về định lượng thiệt hại ngay trong BLHS hay không là vấn đề cần phải xem xét và cân nhắc hơn nữa

6 Về lý luận, định lượng làm tăng khả năng minh bạch hóa, cụ thể hóa và

chuẩn hóa các quy định của luật hình sự Ngoài ra, việc quy định định lượng thiệt hại trong BLHS có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định tội phạm và áp dụng hình phạt, xác định mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội và là căn cứ để xác định mức độ bồi thường thiệt hại Như vậy, việc định lượng cụ thể thiệt hại do tội phạm gây ra giúp chúng ta xác đinh và xử lý chính xác hành vi phạm tội, tránh được sự tùy tiện trong điều tra, truy tố, xét xử, bảo đảm áp dụng thống nhất luật pháp trong hoạt động phòng chống tội phạm

CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH VỀ ĐỊNH LƯỢNG THIỆT HẠI TRONG BLHS

VIỆT NAM 2.1 Quy định về định lượng thiệt hại trong BLHS năm 1985

BLHS năm 1985 là Bộ luật hình sự đầu tiên của nước ta, thể hiện sự phát triển vượt bậc về trình độ lập pháp hình sự BLHS năm 1985 bao gồm 280 Điều được chia thành 12 chương và qua bốn lần sửa đổi bổ sung: năm 1989, năm 1991, năm

1992 và năm 1997 Nhìn chung dấu hiệu định lượng đã được đưa vào bộ luật, khẳng định được vai trò của nó trong việc phân biệt tội phạm với các vi phạm khác và định khung hình phạt Tại thời điểm BLHS năm 1985 có hiệu lực (1/1/1986), chưa có một điều luật nào quy định về định lượng tuyệt đối, hậu quả thiệt hại của tội phạm chủ yếu chỉ được mô tả đinh tính như “hậu quả nghiêm trọng”, “hậu quả rất nghiêm trọng”, “hậu quả đặc biệt nghiêm trọng”…, để thống nhất cho việc áp dụng, các cơ quan có thẩm quyền đã ban hành một số văn bản dưới luật nhằm “lượng hóa” tuyệt đối các quy định đó Các tội danh được lượng hóa trong BLHS năm 1985 cũng không nhiều, được quy định trong các lần sửa đổi bổ sung sau này mà chủ yếu là lần sửa đổi năm 1997 với 13 tội danh chủ yếu ở nhóm tội tham nhũng và các tội phạm

về ma túy Ở các tội danh được lượng hóa này, dấu hiệu hậu quả chủ yếu được mô

tả qua đặc điểm về chất và lượng của đối tượng vật chất bị hành vi tội phạm tác động đến Cụ thể:

Ở nhóm tội tham nhũng: Các tội danh được lượng hóa bao gồm: Tội tham ô (Điều 133 BLHS năm 1985); Tội lợi dụng chức vụ quyền hạn lừa đảo chiếm đoạt tài sản XHCN (Điều 134a BLHS năm 1985); Tội lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản của công dân (Điều 156 BLHS năm 1985) Ở ba tội này đều định lượng về giá trị tài sản bị chiếm đoạt với mức lượng hóa (ở khung cơ bản) phổ biến

là từ 5 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng, ở các khung tăng nặng 2, 3, 4 giá trị tài sản được định lượng tương ứng với các mức từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng, từ 300 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng và mức 500 triệu đồng trở lên Tội lập quỹ trái phép (Điều 175 BLHS năm 1985) giá trị tài sản lập quỹ trái phép được lượng hóa ở khung cơ bản cao hơn, từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng Như

vậy, dấu hiệu hậu quả của tội phạm được mô tả qua giá trị của tài sản bị chiếm đoạt,

bị sử dụng trái phép, tính chất và giá trị tài sản có thể quy định mức độ thiệt hại gây

ra cho khách thể của tội phạm Việc bước đầu quy định dấu hiệu định lượng như vậy có ý nghĩa quan trọng trong việc áp dụng thống nhất BLHS

Ở nhóm tội ma túy: BLHS năm 1985 khi chưa sửa đổi quy định việc đánh giá tính chất, mức độ nghiêm trọng của tội phạm căn cứ vào đại lượng khá trừu

tượng và rất chung chung như các thuật ngữ “Hàng phạm pháp có giá trị lớn, thu

lợi bất chính lớn” hoặc “phạm tội trong trường hợp nghiêm trọng” đã tạo nên khó

khăn, thiếu thống nhất trong việc áp dụng pháp luật Luật sửa đổi bổ sung năm 1997

đã quy định 5 điều có liên quan đến định lượng chất ma túy từ điều 185c đến điều 185e Dấu hiệu định lượng không được nêu ở khung cơ bản mà được quy định để làm tình tiết định khung Điều luật chia làm 4 khoản quy định lượng ma túy từ ít đến nhiều để làm căn cứ quy định mức hình phạt tương ứng từ thấp đến cao Có nhiều ý kiến cho rằng, việc định lượng các chất ma túy trong chương này không phải dựa trên những thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra mà là định lượng trên số lượng chất ma túy, các chất gây nghiện khác do tội phạm sản xuất, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, chiếm đoạt Tuy nhiên chúng ta biết rằng, ma túy là hiểm họa chung của toàn xã hội, tác hại của nó nằm ở chính những đặc tính độc hại của loại chất này Vì vậy, dấu hiệu hậu quả của loại tội này được mô tả qua chất và lượng

ma túy mà hành vi phạm tội đã tác động đến

Ngoài việc lượng hóa cụ thể, trong Bộ luật, một số tội danh có sử dụng cả

những cụm từ có tính chất định lượng để chỉ thiệt hại nhưng rất trừu tượng như “có

giá trị lớn”, “rất lớn”, “đặc biệt lớn”, “nghiêm trọng”, “rất nghiêm trọng”, “đặc biệt nghiêm trọng”v.v Những quy định này mang tính trừu tượng, gây khó khăn,

hạn chế nhất định đến việc nhận thức và áp dụng pháp luật Để khắc phục những tồn tại này của BLHS1985, các ngành chức năng đã ban hành một số văn bản dưới luật

để hướng dẫn thực hiện như Nghị quyết của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Thông tư liên ngành của Tòa án - Viện kiểm sát – Bộ công an – Bộ Tư Pháp

để hướng dẫn một số tội danh bức xúc, nổi cộm, trong đó có hướng dẫn về định

lượng, những văn bản đó chỉ đáp ứng được một phần của đòi hỏi thực tế Sau một thời gian áp dụng các văn bản đó dần dần cũng có khoảng cách với thực tế, chưa sát với từng thời kì, có lúc định lượng trong văn bản hướng dẫn được “quy ra gạo” trong khi diễn biến của tội phạm trong cơ chế thị trường ngày càng phức tạp, giá trị các loại hàng hóa biến động lớn, nhưng giá thóc tương đối ổn định, do vậy “quy ra gạo” để tính giá trị thiệt hại của các tài sản càng ngày càng không đáp ứng được yêu cầu thực tiễn phòng chống tội phạm

Trong BLHS năm 1985, mức độ thương tật cấu thành tội phạm trong các tội phạm này không được quy định cụ thể trong điều luật nhưng đã được ghi nhận trong các văn bản giải thích hướng dẫn Cụ thể Trong BLHS năm 1985, tội cố ý gây thương tích tại Điều 109 chưa quy định dấu hiệu định lượng thiệt hại về thể chất mà

chỉ quy định “Người nào cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của

người khác thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến một năm hoặc bị phạt tù từ ba tháng đến ba năm” Sau đó, Nghị quyết 04/HĐTP ngày 20/11/1986 của Hội đồng

Thẩm phán TANDTC hướng dẫn: “Xét riêng về thương tích, …có thể xác định: Tỷ

lệ thương tích từ 10% trở xuống, không gây cố tật là thương tích nhẹ, chưa đến mức cần thiết phải xử lý về hình sự người gây thương tích đó; Tỷ lệ thương tích từ 11% đến 30% là thương tích cần thiết phải xử lý về hình sự đối với người gây ra (theo Điều 109 khoản 1); Tỷ lệ thương tích từ 31 đến 60% là thương tích nặng hoặc tổn hại nặng đến sức khỏe (theo Điều 109 khoản 2); Tỷ lệ thương tích từ 61% trở lên là thương tích rất nặng hoặc tổn hại rất nặng đến sức khỏe (theo điều 109 khoản 3);…” Sau một thời gian áp dụng, thực tiễn xét xử cho thấy rằng việc không xử lý

về hình sự mọi trường hợp cố ý gây thương tích có tỷ lệ phần trăm thương tật từ 10% trở xuống là không hợp lý Vì vậy, Công văn số 03/TATC ngày 22/10/1987 của Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn thêm về vấn đề này như sau:

“Nếu nạn nhân được giám định xác định tỷ lệ phần trăm thương tật… từ

10% trở xuống, thì kẻ gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khoẻ của người khác vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong các trường hợp sau đây: 1 Dùng hung khí nguy hiểm …;2 Gây cố tật nhẹ cho nạn nhân… 9 Để cản trở người

thi hành công vụ hoặc vì lý do công vụ của nạn nhân Trong các trường hợp 1, 2, 3,

4, 5, 6, 7 kẻ phạm tội bị xử phạt theo khoản 1 Điều 109 Bộ Luật Hình sự

Như vậy, bước đầu định lượng thiệt hại về thể chất đã được quy định ở văn bản dưới luật Theo các văn bản hướng dẫn, đối với tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại đến sức khỏe của người khác, mức độ thương tật cấu thành tội phạm là

từ 11% trở lên (trừ một số trường hợp quy định tại Công văn số 03/TATC ngày 22/10/1987); đối với tội vô ý hoặc trường hợp gây thương tích trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh, do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, hoặc trong khi thi hành công vụ, tỉ lệ thương tật phải từ 31% trở lên (thương tích nặng) Thực tiễn xét xử những tội phạm này cho thấy mức độ thương tật để cấu thành tội phạm theo

sự hướng dẫn là phù hợp Chính vì vậy, trong BLHS năm 1999, mức độ thương tật cấu thành các tội phạm này đã được quy định ngay trong điều luật, không có gì thay đổi so với các hướng dẫn trước đây Ngoài tỷ lệ thương tích và tài sản còn xuất hiện nhiều đối tượng vật chất khác được đưa vào là đối tượng định lượng trong các văn bản hướng dẫn như: Thông tư liên tịch số 11/TTLT ngày 20-11-1990 định lượng về một số đối tượng của tội buôn lậu, buôn bán vận chuyển hàng cấm như thuốc lá điếu của nước ngoài, kim loại màu, ngoại tệ, ma túy; Thông tư liên ngành số 07/TTLN ngày 5-12-1992 và Thông tư liên tịch số 09/TTLT ngày 10-10-1996 định lượng về các chất ma túy; Thông tư liên ngành số 02/TTLN ngày 7-1-1995 định lượng về hậu quả trong các tội vi phạm an toàn giao thông (gồm tỷ lệ thương tích,

số người chết, thiệt hại về tài sản)

Như vậy, việc đưa dấu hiệu định lượng nói chung và định lượng thiệt hại nói riêng vào ngay BLHS đầu tiên của nước ta đã cho thấy tầm quan trọng của định lượng trong việc đánh giá mức độ nguy hiểm của tội phạm, làm căn cứ để truy cứu trách nhiệm hình sự và đưa ra đường lối xử lý tội phạm Dấu hiệu định lượng thiệt hại trong BLHS năm 1985 còn chưa nhiều, mới chỉ ở một số tội danh Trong BLHS năm 1985, hầu hết trong các tội phạm, yếu tố hậu quả chỉ được quy định một cách khái quát, việc cụ thể hóa được thực hiện trong các văn bản giải thích hướng dẫn áp dụng Tuy nhiên, sự giải thích hướng dẫn cũng chỉ được thực hiện đối với một số ít

tội phạm (chủ yếu là các tội xâm phạm sức khỏe, xâm phạm an toàn giao thông), một số trường hợp dù được giải thích hướng dẫn song vẫn thiếu cụ thể Tất cả những hạn chế này làm cho việc phân biệt tội phạm với vi phạm trong thực tế gặp nhiều khó khăn và dẫn đến tình trạng giữa các địa phương có những đường lối xử lý khác nhau đối với tội phạm Điển hình nhất là đối với một số tội xâm phạm sở hữu (như tội trộm cắp, lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm…), cùng chiếm đoạt một tài sản như nhau song ở địa phương này xác định là một tội phạm, ở một địa phương khác lại chỉ coi là vi phạm hành chính Ngoài ra, có trường hợp hành vi rõ ràng là tội phạm song lại được xác định là vi phạm hành chính và tiến hành xử phạt hành chính dẫn đến để lọt tội phạm Như vậy, sự hạn chế này của BLHS năm 1985 cũng đã tạo kẻ

hở để tiêu cực phát sinh trong các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử

2.2 Quy định về định lƣợng thiệt hại trong BLHS năm 1999

Trước đòi hỏi của thực tiễn và qua kinh nghiệm 15 năm áp dụng BLHS năm

1985, với quan điểm cá thể hóa hành vi phạm tội và cá thể hóa hình phạt đối với từng hành vi phạm tội, cũng như để xác định hình phạt được chính xác, thống nhất, BLHS năm 1999 đã có những bước tiến quan trọng trong việc xác định định lượng ngay trong điều luật đối với nhiều tội danh ở các mức độ khác nhau So với BLHS năm 1985, dấu hiệu định lượng thiệt hại được quy định mở rộng với nhiều tội danh

và rõ nét hơn

Nghiên cứu BLHS năm 1999 có thể thấy có nhiều cách khác nhau để phân loại định lượng thiệt hại trong BLHS Nếu căn cứ vào đối tượng bị thiệt hại, định lượng thiệt hại được phân thành: Định lượng tỷ lệ thương tích hoặc tổn hại sức khỏe của người khác; Định lượng về giá trị tài sản gây thiệt hạị; định lượng bằng cách quy định số lượng, giá trị hàng hóa, tang vật mà kẻ phạm tội mua bán, tàng trữ, vận chuyển với một định lượng cụ thể để làm căn cứ định tội, định khung Căn cứ vào mức độ của hậu quả có thể phân định lượng thiệt hại vào 2 nhóm: Dấu hiệu định lượng định tội trong CTTP cơ bản và dấu hiệu định lượng định khung tăng nặng trong CTTP tăng nặng Định lượng định tội là mức thiệt hại được quy định làm ranh giới xác định tội phạm và vi phạm pháp luật khác, ví dụ gây thương tích dưới 11%

nếu không thuộc các trường hợp quy định từ điểm a đến điểm k khoản 1 Điều 104 thì chưa cấu thành tội phạm…Còn định lượng định khung là mức thiệt hại BLHS quy định mà với mức thiệt hại đó, người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự về khung hình phạt tương ứng [20, 9]

Định lượng thiệt hại là một cách mô tả dấu hiệu phản ánh hậu quả của tội phạm Vì vậy, căn cứ vào loại thiệt hại có thể phân thành ba loại dấu hiệu định lượng thiệt hại:

Một là, dấu hiệu định lượng thiệt hại về thể chất

Trong BLHS định lượng thiệt hại về thể chất là định lượng thiệt hại liên quan đến sức khỏe của con người Dấu hiệu này đòi hỏi thiệt hại về thể chất do chủ thể của tội phạm gây ra phải đạt tỷ lệ phần trăm thương tật trong giới hạn nhất định Dấu hiệu loại này được quy định ở 17 tội danh trong BLHS, tùy từng tội danh mức lượng hóa tỷ lệ thương tật có sự khác nhau Dấu hiệu định lượng về thể chất không những nằm ở các tội xâm phạm sức khỏe mà còn ở một số nhóm tội khác trong Bộ luật hình sự Cụ thể:

- Có 11 tội xâm phạm sức khỏe có xuất hiện dấu hiệu định lượng thiệt hại, đó

là các tội tại Điều 104, Điều 105, Điều 106, Điều 107, Điều 108, Điều 109, Điều

111, Điều 112, Điều 113, Điều 114, Điều 115 Trong 11 tội danh được định lượng này có hai tội danh: Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 104) và Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 105), dấu hiệu định lượng thiệt hại vừa là dấu hiệu định tội vừa là dấu hiệu định khung tăng nặng

Tỷ lệ thương tật được lượng hóa cụ thể ở khung cơ bản tại Điều 104 là từ 11% đến 30% hoặc dưới 11% nhưng thuộc một trong các trường hợp luật định, ở khung tăng nặng là từ 31% đến 60% (khung 2) và từ 61% trở lên (khung 3) Khác với Điều 104, tại Điều 105 mức lượng hóa ở khung cơ bản là từ 31% đến 60% cao hơn tại Điều

104 và khung tăng nặng là từ 61% trở lên Sở dĩ có sự khác nhau về mức định lượng làm căn cứ định tội là do tính chất và mức độ nguy hiểm ở hai tội này là khác nhau Bốn tội tại các Điều 106, Điều 107, Điều 108, Điều 109, dấu hiệu định lượng thiệt

hại chỉ giữ vai trò là dấu hiệu định tội, mức thương tật được lượng hóa đều là 31% trở lên Các tội còn lại, dấu hiệu định lượng thiệt hại là dấu hiệu định khung tăng nặng với các mức 31% đến 60% (khung 2) và 61% trở lên (khung 3)

- Có 3 tội ở nhóm tội xâm phạm sở hữu có dấu hiệu định lượng thiệt hại về thể chất, bao gồm các tội tại Điều 133, Điều 134 và Điều 136 Ở cả ba tội này dấu hiệu định lượng thiệt hại đều là dấu hiệu định khung tăng nặng, tỷ lệ thương tích hoặc tổn hại sức khỏe được lượng hóa ở các mức giống nhau, 11% đến 30% (khung 2), 31% đến 60% (khung 3), 61% trở lên (khung 4)

- Ngoài ra còn có 2 tội phạm ma túy tại Điều 197 và Điều 200 và 1 tội xâm phạm trật tự công cộng tại Điều 256 (Tội mua dâm người chưa thành niên) có quy định dấu hiệu định lượng thiệt hại về thể chất và đều là dấu hiệu định khung tăng nặng Mức lượng hóa tỷ lệ thương tích hoặc tổn hại sức khỏe cũng tương tự các tội trên

Như vậy trong BLHS năm 1999, dấu hiệu định lượng thiệt hại về thể chất phản ánh hậu quả của tội phạm được quy định vừa là dấu hiệu định tội vừa là dấu hiệu định khung hình phạt tăng nặng ở 2 tội danh, được quy định là dấu hiệu định tội ở 4 tội danh và được quy đinh là dấu hiệu định khung hình phạt tăng nặng ở 11 tội danh Tỷ lệ thương tích hoặc tổn hại sức khỏe của người khác được lượng hóa ở các mức khác nhau và ở các tội khác nhau cũng có sự khác nhau rõ rệt Sự khác nhau nêu trên là điều đương nhiên và cần thiết bởi lẽ tỷ lệ thương tích chỉ là một căn cứ, ngoài ra chúng ta còn phải căn cứ vào động cơ, mục đích, thái độ phạm tội

Vì vậy không thể đánh đồng tỷ lệ thương tích của tội này với tội khác mà cần thiết phải có sự phân biệt để đảm bảo tính chính xác và phản ánh đúng thái độ, chính sách xử lý hình sự của Nhà nước ta, nhất là đối với những người cố ý gây thương tích với động cơ đê hèn có tổ chức, hoặc dùng thủ đoạn xảo quyệt…

Trong các văn bản hướng dẫn BLHS năm 1999, thiệt hại về thể chất được định lượng khá cụ thể trong một số tội Ví dụ, tại Nghị quyết số 02/2003/HĐTP

ngày 17 tháng 4 năm 2003, hướng dẫn tình tiết “gây thiệt hại nghiêm trọng”, gây

hậu quả đặc biệt nghiêm trọng”, “gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng” trong tội vi