bài giảng một số vấn đề lý luận và thực tiễn về hoạt động xuất bản

Mục đích của hoạt động xuất bản được Luật Xuất bản 2012 xác định: “Hoạt động xuất bản thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng nhằm phổ biến, giới thiệu tri thức thuộc các lĩnh vực của đời sống

BÀI GIẢNG

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN

( Trình bày trong 2 giờ cho Lớp bồi dưỡng biên tập viên báo chí, xuất bản tháng 10/2017 tại Học viện báo chí tuyên truyền)

Chọn vấn đề

A Lý luận: tóm tắt về vị trí, vai trò, tính chất và mục đích

xủa xuất bản

B Thực tiễn:

a) Một số nét chính về xuất bản khu vực và thế giới

b) Về xuất bản Việt Nam

+ Thành tựu và kết quả

+ Hạn chế, khuyết điểm

+ Một số vấn đề cần quan tâm nghiên cứu, có biện pháp, giải pháp tháo gỡ

+ một số lỗi thường gặp trong xuất bản và xử lý sai phạm trong xuất bản mấy năm gần đây

A Tóm tắt về vị trí, vai trò, tính chất và mục đích của xuất bản

Đảng và Nhà nước ta luôn nhận thức đúng đắn về vị trí, vai trò

và tầm quan trọng của hoạt động xuất bản Chỉ thị 42/CT-TƯ

ngày 25/8/2004 xác định: “Sự nghiệp xuất bản là một lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và nhân dân”

và “Là một bộ phận quan trọng của nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”

Mục đích của hoạt động xuất bản được Luật Xuất bản 2012 xác định:

“Hoạt động xuất bản thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng nhằm phổ biến, giới thiệu tri thức thuộc các lĩnh vực của đời sống xã hội, giá trị văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại, đáp

ứng nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân, nâng cao dân trí, xây dựng đạo đức và lối sống tốt đẹp của người Việt Nam, mở rộng giao lưu văn hóa với các nước, phát triển kinh tế - xã hội, đấu tranh chống mọi tư tưởng và hành vi làm tổn hại lợi ích quốc gia, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.”

Trên cơ sở nhận thức khoa học và cách mạng đó, Đảng và Nhà

nước ta đề ra chủ trương phải “Xây dựng Ngành xuất bản thành ngành kinh tế - công nghiệp phát triển toàn diện vững chắc”.

Như vậy, xuất bản cùng lúc có hai sứ mệnh: là lĩnh vực tư tưởng sắc bén, bộ phận quan trọng của nền văn hóa và đồng thời là ngành kinh tế - kỹ thuật phát triển toàn diện Nói cách khác, vấn đề lớn nhất, mâu thuẫn lớn nhất của xuất bản là phải làm tốt chức năng tư tưởng – văn hóa, đồng thời phải đạt hiệu quả kinh tế cao trong cơ chế thị trường

Đây là đòi hỏi rất cao đối với xuất bản, nếu không có hệ thống pháp luật và chính sách hỗ trợ phù hợp, có thể nói đó là nhiệm

vụ bất khả thi với đa số nhà xuất bản Nếu không giải quyết được vấn đề này, xuất bản nước ta sẽ tiếp tục yếu kém, không hội nhập được với khu vực và thế giới, sẽ phát sinh những căn bệnh mới

Xử lý mối quan hệ giữa nhiệm vụ chính trị và hiệu quả kinh tế cũng là nhận định của TBT Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Trung ương 5 khóa XII về các mâu thuẫn trong lĩnh vực kinh tế hiện nay khi nói về hạn chế của doanh nghiệp nhà nước

Tính chất của xuất bản

Tính chất đa diện của xuất bản (có giáo trình gọi là tính chất hai mặt)

Theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng, Nhà nước ta thì xuất bản không phải thuần túy là hoạt động kinh tế mà trước hết là hoạt động văn hóa tư tưởng Ngày nay, khi cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 (hay còn gọi là nền kinh tế thông minh) và kinh tế tri thức trở thành động lực thì xuất bản có tính chất công cụ trí tuệ có tính dẫn dắt

a) Xuất bản là hoạt động văn hóa tinh thần

- Từ hoạt động tư duy của cá nhân thông qua xuất bản được tạo thành tác phẩm hoàn chỉnh phổ biến đến xã hội, qua sàng lọc của nhận thức và cảm thụ của con người trở thành di sản của thời đại

b) Tính chất sản xuất hàng hóa

Ngày nay, xuất bản phẩm đã trở thành hàng hóa, loại hàng hóa đặc biệt Nó đặc biệt bởi giá trị sử dụng không phục vụ trực tiếp các nhu cầu có tính vật chất của con người mà đáp ứng các nhu cầu văn hóa tinh thần Để tạo nên xuất bản phẩm phổ biến đế nhiều người, phải thông qua quá trình sản xuất vật chất, nghĩa

là có sự tác động của con người và hệ thống thiết bị làm biến đổi nguyên vật liệu, từ chỗ không mang thông tin có thể nhận biết được thành vật mang thông tin, hình thành nên sản phẩm sách và các xuất bản phẩm khác Quá trình này tuân theo những quy luật của kinh tế hàng hóa, quy lật giá trị, quy luật cung cầu của thị trường

- Cần lý giải thêm sự khác biệt xuất bản với báo chí:

+ Báo chí cung cấp thông tin , trong đó thông tin thời sự là quan trọng và chủ yếu (báo), thông tin chuyên ngành có phạm vi hẹp hơn mang tính nghề nghiệp (tạp chí);

+ Xuất bản cung cấp tri thức nền tảng (sách giáo khoa, dạy nghề, kỹ năng sống, các công trình nghiên cứu khoa học, các tác phẩm sáng tác, nghiên cứu về văn học nghệ thuật góp phần bồi dưỡng tâm hồn, hun đúc nên bản lĩnh, góp phần hình thành nhân cách, lẽ sống đối với các thế hệ người đọc); Như vậy, xuất bản cùng lúc có nhiệm vụ tuyên truyền như báo chí (Gương người tốt việc tốt, tập tài liệu phòng chống dịch bệnh, hướng dẫn kỹ năng sống v.v ); mặt khác mang đến cho người đọc những tác phẩm và công trình nghiên cứu như đã nói ở trên

Về loại hình và mô hình tổ chức cũng khác biệt: báo chí là đơn vị sự nghiệp (chưa thấy có doanh nghiệp báo chí ở nước ta); còn xuất bản có khoảng 1/3 là doanh nghiệp, 2/3 là đơn

vị sự nghiệp công lập Không có loại hình tổ chức khác

B.Thực tiễn hoạt động xuất bản những năm gần đây

B.1 Vài nét về xuất bản thế giới

-a) Vai trò của xuất bản ngày nay được coi trọng: Xuất bản với chiến lược “sức mạnh mềm”

- b) Nhà nước hỗ trợ xuất bản dưới nhiều hình thức

- c) Sự phát triển của nền kinh tế thông minh (thời kỳ công nghiệp 4.0) mà trực tiếp là công nghệ thông tin tác động mạnh đến xuất bản

- d) Thói quen và mục đích đọc sách của bạn đọc trên thế giới đang thay đổi mạnh mẽ

Từ bối cảnh chung đó, có những thay đổi man tính xu hướng như sau:

a) Xuất bản điện tử - loại hình xuất bản đang phát triển mạnh

mẽ, tuy hiện nay có phần chững lại về tốc độ tăng trưởng b) Xu hướng chuyên nghiệp hóa và chuyên ngành hóa của xuất bản thế giới

c) Xu hướng xuất bản theo yêu cầu và tự xuất bản

d) Việc quảng bá sách ngày càng quyết định tới hiệu ứng xã hội và hiệu quả kinh tế của xuất bản

Một vài số liệu về xuất bản một số nước:

- Nhật Bản có gần 4500 nhà xuất bản, phần lớn là NXB nhỏ

và vừa, duy nhất có 1 cơ quan Gọi là Cục in ấn của Bộ Tài chính thuộc sở hữu nhà nước; tổng số lao động 97000, 80% tập trung ở Tokyo, 10% ở Osaka và Kyoto, còn lại phân bố rải rác ở các nơi

Doanh thu hàng năm khoảng 2000 tỷ Yên (20 tỷ USD tương đương 440000 tỷ USD),

- Hàn Quốc có khoảng 30000 NXB, ½ là là NXB nhỏ (khoảng

5 nhân viên) và loại NXB trung bình (30-40 nhân viên) Ở Hàn Quốc có một số tổ hợp xuất bản lớn có thể gồm 10 NXB nhỏ trự thuộc 1 công ty mẹ với trên 100 nhân viên

Thị trường sách Hàn Quốc đạt khoảng 4 tỷ USD/năm (22000

tỷ VND)

- Trung Quốc

Đến 2010 có 579 NXB, trong đó có 220 NXB TW, 359 NXB TW Xuất bản 274 123 tên sách (có 148 978 sách mới) Với 7,062

tỷ bản, doanh thu theo giá bìa là 80,245 tỷ NDT (250 000 tỷ VND)

- Hoa Kỳ

Hiện có khoảng 86 000 NXB sách, trong đó có 6 NXB lớn đều tập trung ở New York, khỏang 4000 NXB vừa, 80000 NXB nhỏ (trong đó 20 000 hoạt động kinh doanh, 60 000 phi lợi nhuận) Hằng năm gần 10000 NXB thành lập và giải thể Mỗi năm xuất bản khoảng 328 000 tên sách

Biên tập viên hầu như quyết định tất cả trên cơ sở phân quyền và trách nhiệm rất rõ

Thu nhập của nam biên tập viên khoảng 96 600USD/năm, nữ khoảng 66 000USD/ năm

- Thái Lan

Năm 2004 có 433 NXB đến 2010 517 NXB, chia làm 3 loại lớn (trên 100 triệu Bạt), trung bình (trên 30 triệu BẠt) và nhỏ (dưới 30 triệu Bạt)

Mỗi năm 1 NXB ấn hành khoản 26-30 tên sách (khoảng 15

000 tên sách cả nước)

B.2 Về xuất bản Việt Nam

- Thành tựu và kết quả

+ Những thành tựu về kinh tế, xã hội của công cuộc đổi mới đất nước đã tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất bản vượt qua những khó khăn, thách thức khi chuyển đổi cơ chế, đạt được những chỉ tiêu cơ bản, tiếp tục khẳng định vị trí, vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, từng bước thích nghi với cơ chế thị trường và có bước phát triển mới trong đổi mới công nghệ và nâng cao đời sống, thu nhập của người lao động

Từ một quốc gia thiếu sách, Việt Nam đã vươn lên trở thành một nước có nền xuất bản độc lập, tự chủ, cung cấp đủ sách

cho nhu cầu xã hội, trước hết là sách giáo khoa cho các bậc học phổ thông với chất lượng nội dung và hình thức không ngừng nâng cao, cung cấp một khối lượng kiến thức sâu rộng, thông tin bổ ích về nhiều lĩnh vực, góp phần giữ vững

ổn định chính trị, nâng cao dân trí, làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, đóng góp tích cực vào công cuộc đổi mới toàn diện của đất nước

+ Kết quả

Kết quả quan trọng nhất sau hơn 10 năm thực hiện chỉ thị 42-CT/TW là ngành xuất bản đã phục vụ hiệu quả các nhiệm

vụ chính trị, có bước phát triển mới về năng lực hoạt động, thích ứng tốt hơn với cơ chế thị trường, đáp ứng bước đầu nhu càu đọc của các tầng lớp nhân dân, tiếp tục khẳng định

vị thế trong hệ thống các thiết chế văn hóa tư tưởng của Đảng, Nhà nước và nhân dân, là bộ phận của nền văn hóa Việt Nam tiến tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Cụ thể:

Nhịp độ phát triển được duy trì

Nếu như năm 2002 xuất bản được 13.515 cuốn thì đến năm

2016 đạt 29390 cuốn (tăng 117,46%); số bản sách tăng từ 217,48 triệu bản năm 2002 lên 328,337 triệu bản (tăng 50,9%);

số bình quân bản sách trên đầu người ở Việt Nam đạt 3,6 bản sách/người/năm (2016) Những con số trên cho thấy, hoạt động xuất bản sách về cơ bản đã đáp ứng nhu cầu của xã hội

Hệ thống tổ chức các nhà xuất bản được giữ vững, năng lực của một số nhà xuất

bản có bước phát triển

Từ 48 nhà xuất bản năm 1999, đến nay đã có 61 nhà xuất bản hoạt động, trong đó tăng nhiều nhất là khối các nhà xuất bản thược các trường đại học Mặc dù có nhiều khó khăn về vốn, cơ

sở vật chất nhưng các chỉ tiêu kinh tế như tổng số vốn huy động, doanh thu, nộp ngân sách, lợi nhuận đều tăng

Lực lượng lao động tại các nhà xuất bản có sự phát trển mới cả

về số lượng và chất lượng

Tổng số lao động tại các NXB khoản 6500 người (tăng gần 2

lần so với 2004), gần 1200 biên tập viên, tăng 1,2 lần/2004), hầu hết có bằng đại học hoặc trên đại học

Đã tổ chức xuất bản được một số tác phẩm, công trình khoa học có giá trị cao và khá đồ sộ như Nhật ký Đặng Thùy Trâm,

Tủ sách hơn 150 tên sách về Thăng Long –Hà Nội ngàn năm văn hiến, Toàn tập Hồ Chí Minh, Đại thực lục 10 tập, Bộ sách Lịch sử tư tưởng quân sự Việt Nam, Bộ sách các tác phẩm được giải thưởng Hồ CHí Minh, Tuyển tập tác phẩm văn học Viêt Nam thế kỷ XX rất đồ sộ (30 tên sách với gần 30000 trang khổ lớn) v.v Đây cũng là thời kỳ ra đời nhiều tiểu thuyết lịch sử có giá trị như Tám triều vua Lý, Bão táp triều Trần (Hoàng Quốc Hải),

Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn (Nguyễn Xuân Khánh), trong đó nhiều tác phẩm, công trình được trao Giải thưởng cao nhất của Giải thưởng Sách Việt Nam Có thể nói rằng, dù gặp rất nhiều khó khăn nhưng đây vẫn là khoảng thời gian công bố được nhiều bộ sách, công trình có giá trị và chưa bao giờ thị trường sách Việt Nam có sự phong phú, đa dạng, cập nhật và đẹp như bây giờ

- Hạn chế, khuyết điểm

Về tư duy, nhận thức và phương thức tổ chức, quản lý

+ Vẫn còn tư duy bao cấp, trông chờ vào nhà nước và cơ quan chủ quản, nhận thức về cơ chế thị trường còn mơ hồ

+ Chưa nắm vững vị trí, tính chất mục đích của hoạt động xuất bản, bị áp lực kinh tế của cơ chế thị trường chi phối nên một số NXB vi phạm pháp luật ở các mức dộ khác nhau

+ Cơ quan quản lý tuy có nhiều cố gắng tạo thuận lợi về cơ chế, chính sách đối với hoạt động xuất bản song vẫn có lúc, có

cơ quan, có địa phương chưa làm tròn chức năng kiến tạo, hành động, phục vụ doanh nghiệp và người dân như chỉ đạo của Chính phủ Một ví dụ cụ thể:

Gần đây, bộ Công thương trình Chính phủ ban hành Nghị định 94/2017/ND-CP ngày 10/8/2017 có hiệu lực thi hành từ tháng 10/2017 về Danh mục sản phẩm, dịch vụ và địa bàn độc quyền nhà nước, trong đó có xuất bản phẩm Nhìn vào bản Danh mục hàng hóa, dịch vụ, địa bàn thực hiện độc quyền nhà nước trong

hoạt động thương mại quy định rất cụ thể 20 loại hàng hóa, dịch vụ do nhiều bộ, ngành quản lý nhà nước, còn về địa bàn thì không có gì khác nhau, đều trên địa bàn cả nước

Tuy nhiên, cần đối chiếu với các luật chuyên ngành để khi thực thi sẽ đồng bộ mà không có sự phủ định lẫn nhau hoặc khó áp dụng trong thực tiễn Ở đây chỉ xin nói về mục số 18 trong bản Danh mục 20 hàng hóa, dịch vụ nói trên, đó là Xuất bản phẩm (cột hàng hóa, dịch vụ) và Xuất bản ( được xếp vào cột Hoạt động thương mại độc quyền nhà nước)

Theo quy định tại điều 3 Luật Xuất bản “Hoạt động xuất bản thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng nhằm phổ biến, giới thiệu tri thức thuộc các lĩnh vực của đời sống xã hội, giá trị văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại, đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân, nâng cao dân trí, xây dựng đạo đức và lối sống tốt đẹp của người Việt Nam, mở rộng giao lưu văn hóa với các nước, phát triển kinh tế - xã hội, đấu tranh chống mọi tư tưởng và hành vi làm tổn hại lợi ích quốc gia, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”

Như vậy, Xuất bản không phải là hoạt động thương mại, mà là hoạt động thuộc lĩnh vực văn hóa tư tưởng Thậm chí, tại Chỉ thị

số 42/CT-TƯ ngày 25/8 2004 còn phê phán “ hiện tượng thương mại hóa trong hoạt động xuất bản”

Mặt khác, tại Điều 1 luật Xuất bản quy định: “Hoạt động xuất bản bao gồm các lĩnh vực xuất bản, in và phát hành xuất bản phẩm.” Do đó, nói đến hoạt động xuất bản là đề cập đến 3 lĩnh vực xuất bản, in, phát hành xuất bản phẩm, trong đó cả 3 lĩnh vực đều đã được pháp luật cho phép các thành phần ngoài nhà nước tham gia với mức độ khác nhau Đối với lĩnh vực in và phát hành xuất bản phẩm, tư nhân được lập doanh nghiệp theo Luật doanh nghiệp và tham gia in và phát hành hầu hết ấn phẩm, trong đó có xuất bản phẩm, trừ in và phát hành tiền và tem bưu chính

Ngay cả đối với lĩnh vực xuất bản, tư nhân cũng được tham gia liên kết xuất bản theo quy định tại điều 23 Luật Xuất bản:

’’ 1 Nhà xuất bản được liên kết với tổ chức, cá nhân (gọi chung

là đối tác liên kết) sau đây để xuất bản đối với từng xuất bản phẩm:

a) Tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả;

b) Nhà xuất bản, cơ sở in xuất bản phẩm, cơ sở phát hành xuất bản phẩm;

c) Tổ chức khác có tư cách pháp nhân

2 Hình thức liên kết của nhà xuất bản với đối tác liên kết bao gồm:

a) Khai thác bản thảo;

b) Biên tập sơ bộ bản thảo;

c) In xuất bản phẩm;

d) Phát hành xuất bản phẩm

3 Việc liên kết chỉ được thực hiện khi có đủ các điều kiện sau đây:

a) Có văn bản chấp thuận của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm, tài liệu được liên kết xuất bản;

b) Có hợp đồng liên kết xuất bản giữa nhà xuất bản và đối tác liên kết Hợp đồng liên kết phải có các nội dung cơ bản theo quy định của Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông;

c) Trường hợp liên kết biên tập sơ bộ bản thảo, ngoài việc phải

có đủ điều kiện quy định tại điểm a và điểm b khoản này, đối tác liên kết phải có biên tập viên

4 Đối với tác phẩm, tài liệu có nội dung về lý luận chính trị, lịch

sử, tôn giáo, chủ quyền quốc gia, hồi ký thì nhà xuất bản không được liên kết biên tập sơ bộ bản thảo ”

Có thể thấy, Luật Xuất bản 2012 đã kế thừa Luật Xuất bản

2004 cho phép tư nhân (mà thực chất là thừa nhận thực tế, dù các cơ quan quản lý biết rằng tư nhân còn làm nhiều hơn thế) tham gia liên kết cả khâu biên tập sơ bộ bản thảo, trừ một số loại có nội dung quy định tại khoản 4 trên đây

Như vậy, theo Luật Xuất bản hiện hành thì tư nhân cũng được tham gia liên kết ngay trong lĩnh vực xuất bản, và không thể nói độc quyền nhà nước được Và có thể nói, Nghị định 94 đã có quy định trái với Luật Xuất bản hiện hành

Mặt khác, nếu loại bỏ “xuất bản phẩm” và “xuất bản” khỏi danh mục kèm theo Nghị định 94 nói trên thì càng chứng tỏ chủ trương xây dựng một chính phủ kiến tạo, hành động, phục vụ nhân dân, phục vụ doanh nghiệp đã được thực thi trong hành động Và thực tế nhiều năm nay, hằng năm đã có trên 50% xuất bản phẩm là do liên kết với tư nhân, có năm còn lên đến 70%

+ Chưa làm tốt công tác dự báo, định hướng, quy hoạch, thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm đối với tầm vĩ mô và vi mô Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật còn thiếu những văn bản pháp quy có tính khả thi thể hiện sự quan tâm hỗ trợ của nhà nước đối với xuất bản

+ Chưa xây dựng được mô hình tổ chức phù hợp với chủ trương của Đảng và pháp luật hiện hành

Về hoạt động của các nhà xuất bản

+ Cơ quan chủ quản thiếu biện pháp và sự quan tâm cần thiết (cơ sở vật chất, nhân sự lãnh đạo chủ chốt, định hướng và sự chỉ đạo thường xuyên)

+ Một số NXB thiếu chủ động trong tìm kiếm các nguồn lực, chưa quan tâm đầy đủ đến các hoạt động nghiệp vụ cần thiết như tổ chức nghiên cứu thị trường để tổ chức công việc phát hành, quảng bá, giới thiệu sách còn thiếu chuyên nghiệp và không hiệu quả

+ Công tác đào tạo, bồi dưỡng, quy hoạch, sử dụng đội ngũ nhân sự các cấp chưa được quan tâm đúng mức (đào tạo văn bằng 2, xây dựng các định mức lao động, mô hình tác nghiệp của một số NXB chưa khoa học, thiếu gắn bó và liên kết, thúc đẩy giữa các bộ phận )

+ Trong liên kết xuất bản chưa xử lý tốt mối quan hệ NXB -đối tác liên kết về mặt vị thế pháp lý-quan hệ kinh tế-phân công trác nhiêm, còn phó mặc hoặc bị đối tác liên kết chi phối