BÁO cáo TỔNG kết đề tài điều TRA NGHIÊN cứu tảo độc hại tại BA VÙNG NUÔI NGAO tập TRUNG tại THÁI BÌNH, NAM ĐỊNH và THANH HOÁ

Dinophysis caudata Mat dé các loài Dionophysis khác Hàm lượng độc tố DSP trong thịt ngao Mối quan hệ giữa nhóm tảo sinh độc tố và hàm lượng độc tố DSP trong ngao Thành phần loài tảo sinh

BO THUY SAN VIEN NGHIEN CUU HAI SAN

mm

BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI

DIEU TRA NGHIEN CUU TAO BOC HAI TAI BA VUNG NUOI NGAO TAP TRUNG TAI THAI BINH, NAM DINH VA THANH HOA

Cơ quan chủ quản: Bộ Thuỷ sản

Cơ quan chủ trì: Viện nghiên cứu Hải sản

Chủ nhiệm đề tài: ThS Nguyễn Văn Nguyên

Thời gian thực hiện: tháng 05/2002 - 12/2003

Hải Phòng, tháng 06/2004

DANH SÁCH THÀNH VIÊN THAM GIA ĐỀ TÀI

Chủ nhiệm đề tài:

Các thành viên tham gia:

Danh mục các báo cáo khoa học, chuyên đề, luận văn là sản phẩm của đề tài

1 Nguyen Van Nguyen, Dao Viet Ha, Le Thanh Tung, Vu Minh Hao, Nguyen Cong Thanh and Truong Van Tuan, 2003 Pseudo-nitzschia spp in the coastal waters of northern Vietnam during 2002-2003 First joint seminar on coastal oceanography Japanese Society for Promotion of Sciences and the National Research Council of Thailand Chiang Mai, Thailand December 2003

2 Đào Việt Hà, 2003 Kết quả nghiên cứu ba nhóm độc tố ASP, DSP và PSP trong thịt ngao nuôi tại Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá năm 2002-2003 Viện Hải dương học Nha Trang

3 Đặng Thị Minh Thu, 2003 Bước đầu nghiên cứu khu hệ thực vật phù du trong

khu vực nuôi ngao tập trung tại huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình Luận văn tốt

nghiệp đại học ngành nuôi trồng thuỷ sản Viện nghiên cứu Nuôi trồng Thuỷ sản 1, Trường Đại học Nông nghiệp 1, tháng 9/2003

4 Phạm Hiền Hoà, 2003 Thành phần tảo đáy ở ba vùng nuôi ngao tập trung tại Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá Báo cáo khoa học

5 Phạm Hiền Hoà, 2003 Thành phần tảo độc tìm thấy trong hệ tiêu hoá của ngao nuôi tại Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá Báo cáo khoa học

6 Báo cáo kết quả nghiên cứu nhóm tảo độc có khả năng sinh độc tố PSP tại vùng ven biển Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá Báo cáo khoa học Viện nghiên cứu Hải sản (người viết: Đào Duy Thu)

7 Báo cáo kết quả nghiên cứu nhóm tảo độc có khả năng sinh độc tố DSP tại vùng ven biển Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá (người viết: Lại Duy Phương, Nguyễn Văn Nguyên, Lê Thanh Tùng)

8 Báo cáo kết quả nghiên cứu một số loài tảo gây hại tại Thái Bình, Nam Định

và Thanh Hoá (người viết: Lê Thanh Tùng, Nguyễn Văn Nguyên)

9 Báo cáo kết quả nghiên cứu các yếu tố môi trường vùng ven biển Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá (người viết: Lê Doãn Dũng, Nguyễn Văn Nguyên)

10.Kết quả nghiên cứu khu hệ tảo độc hại tại một số khu vực nuôi trồng thuỷ sản

ven biển Quảng Ninh và Hải Phòng (người viết: Đào Duy Thu)

11.Đào Việt Hà, 2003 Độc tố ví tảo — nguồn gốc, bản chất, hiệu ứng sinh học và

sự tích luỹ của chúng trong nhuyễn thể hai mảnh vỏ Nghiên cứu tổng quan

Viện Hải dương học Nha Trang

12.Đào Duy Thu, 2003 Cấu tạo hệ tiêu hoá và đặc tính ăn lọc của nhuyễn thể hai mảnh vỏ Nghiên cứu tổng quan.

MUC LUC

DANH MUC CAC BANG

DANH MUC CAC HINH

DANH MUC CAC PHU LUC

1

2

3

MỞ ĐẦU

ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Thiết kế hệ thống trạm thu mẫu

3.2 Tần xuất thu mẫu

3.3 Phương pháp thu, bảo quản và phân tích mẫu

3.3.1 Phương pháp thu và phán tích mẫu môi trường

3.3.2 Phương pháp thu và phân tích mẫu tảo độc phù du

3.3.3 Phương pháp thu và phân tích tảo độc trong ruột ngao

3.3.4 Phương pháp thu và phán tích thành phần tảo trong trầm tích

-_3.3.5 Phương pháp thu mẫu và phân tích độc tố trong thịt ngao

3.3.5.1 Thu và bảo quản mẫu

3.3.5.2 Chiết rút độc tố

3.3.5.3 Thử nghiệm sinh học trên chuột (MBA, AOAC 1990)

3.3.5.4 Phân tích bằng sắc khí lỏng cao áp (HPLC)

3.3.6 Phương pháp xử lý số liệu

KET QUA NGHIEN COU VA THẢO LUẬN

4.1 Một số thông số khí tượng thuỷ văn của khu vực trong thời gian nghiên

cứu

4.1.1 Nhiệt độ không khí

4.1.2 Số giờ nắng trong ngày

4.2 Kết quả nghiên cứu các yếu tố môi trường

4.2.1 Nhiệt độ nước

4.2.2 Độ mặn

4.2.3 DO và pH

4.2.4 Chất rắn tổng số

- 4.2.5 Ham lượng các muối dinh dưỡng

4.3 Thành phần loài tảo độc hại ghỉ nhận

4.4 Phân bố, biến động nhóm tảo có khả năng sinh độc tố ASP và hàm

lượng độc tố ASP trong thịt ngao

4.4.1 Thành phần loài tảo sinh déc té ASP (Chi Pseudo-nitzchia)

4.4.2 Bién déng mat dé Pseudo-nitzchia

4.4.3 Ham lượng độc tố ASP

444, Moi quan hệ giữa hàm lượng độc tố ASP với mật độ Pseudo-nit¿chia

4.4.5 Mối quan hệ giữa Pseudo-nitcchia với các yếu tố môi trường

4.4.5.1 Phân tích tương quan và hồi quy giữa Pseudo-nitzchia với một số

yếu tố môi trường

4.4.5.2 Vai trò của nhiệt độ và độ mặn

4.4.5.3 Vai trò của ánh sáng

4.4.5.4 Vai trò của muối dinh dưỡng (SiO;”)

4.5 Nhóm tảo có khả nang sinh độc tố DSP (chỉ Dinophysis)

Dinophysis caudata Mat dé các loài Dionophysis khác

Hàm lượng độc tố DSP trong thịt ngao Mối quan hệ giữa nhóm tảo sinh độc tố và hàm lượng độc tố DSP trong ngao

Thành phần loài tảo sinh đọc tố PSP ở vùng nuôi ngao Thái Bình,

Nam Định và Thanh Hoá

Biến động thành phần loài

Mật độ Alexandrium Hàm lượng độc tố PSP tích luỹ trong ngao nuôi tại khu vực Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá

Mối liên quan giữa mật độ của nhóm tảo sản sinh độc tố PSP với

hàm lượng PSP tích luỹ trong ngao Mối quan hệ giữa mát độ Alexandrium với một số yếu tố môi trường

Phân bố và biến động của Alexandrium tại một số ao đầm nuôi tôm

4.6.7.1 Tại các đầm nuôi tôm thuộc Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá

46.72 Alexandrium Ó một số vùng nudi hdu (Crassostrea rivularis) 6

Quảng Ninh và Hải Phòng 4.7 Mat độ và khả năng gây hại của một số nhóm có khả năng gây hại khác

Gonyaulax Nocticula Các nhóm khác

Ceratium furca và hiện tượng thuỷ triêu đỏ ở Cát Bà vào tháng 6

năm 2002

4.8 Khái quát hoá mối quan hệ giữa tảo độc và môi trường

4.9 Thành phần vi tảo đáy ghỉ nhận tại Thái Bình, Nam Định và Thanh

Hoá và độ phong phú tương đối

4.10 Thành phần tảo phù du trong hệ tiêu hoá của ngao tại Thái Bình, Nam

DANH MUC CAC BANG BIEU

Giá trị trung bình, cao nhất và thấp nhất của nhiệt độ và độ mặn tại các

trạm trong suốt thời gian thu mẫu

Ham lượng muối dinh dưỡng biển Việt Nam qua các nghiên cứu trước

Trung bình độ mặn và hàm lượng các muối dinh dưỡng tại ba mặt cắt Thái

Bình, Nam Định và Thanh Hoá trong thời gian nghiên cứu (6/2002-

Ham lugng trung binh cua P va Si 6 dang mudi hoa tan va ty s6 Si:P 6 cdc

tram nghiên cứu vùng Thái Bình, Nam Định va Thanh Hoá (Số liệu trung

bình cho toàn thời gian nghiên cứu)

Danh mục những loài tảo có khả năng sinh độc tố hoặc gây hại tiểm tàng

bắt gặp tại khu vục Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá

Kết quả phân tích hàm lượng độc tố ASP trong Äeretrix meretrix bằng

phương pháp MBA và HPLC

Đặc điểm phân bố của Dinophysis caudatz qua các nghiên cứu

Mật độ cao nhất của D cawdafa ghi nhận tại các vùng biển khác nhau và

Phân bố của các loài Alexandrium qua các nghiên cứu

Số loài Aiexandrium ghỉ nhận được ở các trạm nghiên cứu

Mật độ cao nhất và trung bình của Alexandrium tại ba mặt cắt tại Thái

Bình, Nam Định và Thanh Hoá và so sánh với những vùng khác và so với

ngưỡng an toàn do Bộ Thuỷ sản quy định

Tỷ lệ trung bình về mật độ của từng loài tảo sinh độc tố PSP (đơn vị: %

tổng mật độ các loài thuộc chỉ Alexandrium)

Hàm lượng độc tố PSP tích luỹ trong ngao nuôi tại Thái Bình, Nam Định

và Thanh Hoá trong thời gian nghiên cứu (đơn vị: pgSTX/100 thit ngao)

Ngưỡng nhiệt độ và độ mặn tối ưu với Alexandrium ghỉ nhận qua các

nghiên cứu

Thành phần các loài Alexandrium ở các khu vực nuôi tôm Thái Bình, Nam

Định và Thanh Hoá

Mật độ của Alexandrium spp ở các khu nuôi tôm Thái Bình (TB), Nam

Dinh (ND) va Thanh Hoá (TH)

Biến động thành phần các loài thuộc chỉ Prorocentrum theo các trạm và

tầng nước ở ba vùng nghiên cứu

Các trạm ghi nhận sự có mặt của Anabaenopsis arnoldii, thời gian và điều

kiện nhiệt độ, độ mặn ghỉ nhận

Các đợt thuỷ triều đỏ ở khu vực tây Thái Bình Dương do loài C furca

Số loài của các ngành tảo trong khu hệ đáy tại Thái Bình, Nam Định và

DANH MUC CAC HINH TRONG BAO CAO

Khu vực thu mẫu

Biến động nhiệt độ không khí trung bình và số giờ nắng trong ngày tại trạm

Sầm Sơn từ tháng 6/2002 đến tháng 10/2003 (Nguồn: Đài Khí tượng thuỷ

văn biển, trạm Sâm Sơn)

Độ mặn tại ba mặt cắt Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá

Biến động nhiệt độ nước, hàm lượng DO và độ pH tại trạm số 3 của các mặt

cắt Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá trong thời gian từ tháng 5/2002 đến

tháng 12/2003

Hàm lượng chất rắn tổng số trung bình cho mặt cắt Thái Bình, Nam Định và

Thanh Hoá từ tháng 6/2002 — 12/2003

Biến động các yếu tố môi trường tại trạm số 3 của các mặt cắt Thái Bình,

Nam Định và Thanh Hoá trong thời gian từ tháng 6/2002 đến tháng

12/2003

Phân bố hàm lượng các muối dinh dưỡng theo mặt cắt vuông góc với bờ tại

Thái Bình, ngày 28-09-2002

Tương quan giữa độ mặn và các muối dinh dưỡng NH,*, NO,, NO,, PO,*

và Si,O, tại các mặt cắt Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá trong thời

gian từ tháng 6/2002 đế tháng 12/2003

Ảnh vệ tỉnh ham luong chlorophyll a tai khu vực ven biển phía tây vịnh Bác

bộ ngày 20/1/2003 (Nguồn NASA, 2003)

A,B,C: Biến động nhiệt độ nước và độ mặn và D,E,F: Biến động mật độ tảo

Pseudo-nitzschia spp va hàm lượng độc tố ASP trong ngao tại trạm 3 của

các mặt cắt Thái Bình, Nam Định và Thanh Hóa trong thời gian tháng

6/2002 - 12/2003

Ảnh hưởng của ánh sáng đến phan b6 cia Pseudo-nitzschia trong cột nước

(A) tại mặt cắt Thái Bình, ngày 16/2/03 với 4,5 giờ nắng trong ngày và (B)

tại Nam Định ngày 17/2/03 với 0 giờ nắng trong ngày

Sắc ký đồ độc tố ASP trong ngao Meretrix meretrix

Biến động hàm lượng độc tố ASP bằng phương pháp HPLC (Hg/100g thịt

ngao) theo thời gian tại ba vùng nuôi ngao tập trung Thái Bình, Nam Định

và Thanh Hoá trong thời gian nghiên cứu

Mối quan hệ giữa ánh sáng và mật độ trung bình Pseuio-nitzschid tại mặt

cắt Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá Số liệu ánh sáng từ trạm khí tượng

thuỷ văn Sầm Sơn Các đợt bùng phát đều rơi vào thời kỳ nhiều nắng

Biến động của mật độ Pseudo-nitzschia, độ mặn và hàm lượng muối SiO;?

tại trạm 5 tầng mặt của mặt cắt Nam Định

Tương quan giữa mật độ trung bình của Psewdo-nitzschia với trung bình các

yếu tố môi trường: Nhiệt độ nước, độ mặn, hàm lượng chất rắn tổng số, hàm

lượng NH,*, NO,, NO,;, PO,*, va SiO,” tai khu vuc

Biến động mật độ trung bình Dinophysis caudata trén nén bién dong của

tảo silíc tổng số tại ba mặt cắt, Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá từ tháng

6/2002 đến tháng 12/2003

Phân bố mật độ Dinophysis caudata theo các thông số môi trường nhiệt độ,

độ mặn, chất rắn tổng số, Si;O;, PO,”, NH¿!, NO; và NO;

Biến động của mật độ các loài Dinophysis theo nhiệt độ và độ mặn

Biến động hàm lượng độc tố DSP nug/100g) theo thời gian tại Thái Binh, Nam Định và Thanh Hoá trong thời gian nghiên cứu

Sắc ký đồ độc tố DSP trong ngao nuôi tại khu vực Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá trong thời gian nghiên cứu

Biến động mật độ trung bình Dinophysis caudata, Dinophysis tổng số và hàm lượng độc tố DSP ghi nhận được trong ngao tại ba vùng nghiên cứu từ tháng 6/2002 đến tháng 12/2003

Biến động mat d6 Alexandrium spp theo thời gian tại trạm 3 Thái Bình (A), Nam Định (B) và Thanh Hoá (C)

Biến động mật độ trung bình của Alexandrium spp theo mặt cất vuông góc với đường bờ tại mặt cắt Thái Bình (A), Nam Định (B) và Thanh Hoá (C)

Sac ký đồ của độc tố các độc tố PSP (a) STXs và (b) GTXs trong ngao Meretrix meretrix nuôi tại Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá

Biến động hàm lượng PSP cùng với mật độ Alexandrium spp theo thời gian tại trạm 3 vùng nuôi ngao Thái Bình (A) Nam Định (B) và Thanh Hoá (C)

Biến động mật độ Álexandrium spp trong ba vùng nuôi trồng thuỷ sản tập trung tại Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá theo các thông số môi trường

nhiệt độ, độ mặn, Si;O;, NH,`, NO,,, PO,*

Biến động mật độ Aiexandrium spp theo thời gian tại vùng nuôi tôm ven

biển Nam Định (A: trong đầm nuôi tôm; B: khu vực cống thải )

Mật độ trung bình Prorocentrum minimum tại mặt cắt Thái Bình, Nam Dinh

và Thanh Hóa trong thời gian nghiên cứu

Mat độ Prorocentrum minmum và các thông số môi trường ghi nhận được

Biến động mật độ loài Prorocentrum micans tại 3 mặt cắt Thái Bình, Nam Định và Thanh Hóa

Biến động mật độ (tb/I) theo nhiệt độ và độ mặn của Trichodesmiun spp tại khu vực nghiên cứu

Biến động mật độ của loài Skeletonema costatum theo nhiệt độ và độ mặn

Biến động mật độ theo nhiệt độ và độ mặn của loài Nofiluca scintillans

Hàm lượng trung bình chiorophyll a từ 26-6 đến 30-6/2002 tại vùng vịnh Bắc bộ

Số lượng cá chết khi xảy ra thủy triều đỏ tại Cát bà

Diễn biến của mức độ bất thường của nhiệt độ (so với nhiệt độ trung bình nhiều năm) tại khu vực Thái Bình Dương (từ kinh độ 140E đến 100 W) trong thời gian từ năm 1986 đến 2004 Nguồn: NOOA (2004) Mũi tên chỉ

thời điểm xảy ra thuỷ triểu đỏ do C furca

Ham lugng chlorophyll-a ngay 12/1/2003 va 15/7/2003 tại vịnh Bác Bộ

Ham lugng chlorophyll a

Số giờ nắng trong ngày và nhiệt độ không khí trung bình trong ngày ghi nhận tại trạm Sâm Sơn, Thanh Hoá trong tháng 9/2003

Mật độ trung bình tảo silíc tổng số và tảo giáp tổng số tại mặt cắt Thanh

Tảo độc hại từng gây ra những thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế, môi trường va sức khoẻ con người Điều đáng lo ngại là một số loài có thể gây hại ngay ở mật độ rất thấp thông qua những độc tố của chúng

Độc tố do vi tảo sinh ra gồm nhiều nhóm Chúng được tích luỹ trong thịt của động vật thuỷ sinh thông qua chuỗi thức ăn và là nguyên nhân trực tiếp của nhiều dạng ngộ độc như:

se Ngộ độc gây liệt cơ PSP (paralytic shellfish poisoning) do các loài Alexandrium

tamarense, A fundyense, Gymnodinium catenatum ,

e Ngộ độc tiêu chảy DSP (diarrhetic shellfish poisoning) do một số loài thuộc chị

Dinophysis, ProrocentrumO,

e - Ngộ độc gây mất tri nh6 ASP (amnesic shellfish poisoning) do mét sé loai thuộc chỉ Pseudo-nitzschia, và gần đây phát hiện thêm hai chỉ khác là Amphora (Skov et al., 1999) va Nitzschia (Kotaki et al., 2000)

¢ Ngo d6c cd ran san hé CFP (ciguatera shellfish poisoning) do nhém tảo giáp sống đáy nhu Gambierdiscus spp, Prorocentrum spp., Ostreopsis spp., Coolia

Các đợt nở hoa rải rác khắp nơi trên thế giới đã gây thiệt hại lớn về kinh tế mà hậu quả chủ yếu tập trung vào nghề nuôi trồng thuỷ sản Năm 1983, nở hoa tảo độc gây

ra đợt bùng nổ PSP ở Philippine khiến nước này phải cấm hoàn toàn việc khai thác, buôn bán động vật vỏ cứng (shellfish) trong vòng 8 tháng và ngay lập tức khiến Nhật Bản và Singapore cấm hoàn toàn nhập khẩu tôm từ Philippine (Hallegraeff, 1993) Năm 1984, đợt bùng phát ngộ độc DSP ở Thụy Điển khiến nước này phải đóng cửa nghề sản xuất vẹm trong vòng một năm Thời kỳ tháng 3-4 năm 1998, đợt nở hoa

1

của các loài tao Gyrodinium aureolum, Alexandrium sp va Cochlodinium

polykrikoies ở một số vùng biển Hồng Kông và Trung Quốc đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến nghề nuôi cá lồng ở đây với tổng thiệt hại khoảng 42 triệu USD

Cũng cần phải thừa nhận rằng hiện tượng tự nhiên tảo nở hoa trong đó có các nhóm loài gây hại và sinh độc tố bùng phát tảo độc hại là hiện tượng tự nhiên đã có từ thời

xa xưa, khi mà con người chưa tác động nhiều đến các hệ sinh thái ven biển Tuy nhiên, các khảo sát mới đây cho thấy, tần suất các đợt nở hoa tảo độc (dẫn đến sự gia tăng mạnh các trường hợp bùng phát ngộ độc hải sản) và mức độ thiệt hại có xu hướng gia tăng trong khoảng hai thập niên vừa qua (GEOHAB, 2001) Đương nhiên một phần là vì nhận thức khoa học về vấn để này đang ngày được nâng lên (Ngày càng có nhiều chương trình nghiên cứu với sự tham gia của nhiều nhà khoa học và các hệ thống quan trắc cũng được tăng cường hơn nên chúng ta có nhiều số liệu khẳng định sự hiện diện và bùng phát của tảo độc hại) Nhưng những thống kê lâu năm cho thấy, thực sự có sự gia tăng đến mức đáng lo ngại về tần suất xuất hiện và mức độ thiệt hại do các đợt nở hoa tảo độc gây ra Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng này nhưng theo Hallegraeff (1993) chung quy lại là do các hoạt động của con người, Cụ thể là:

(a) Sự thay đổi bất thường của khí hậu

(b) Giao thông biển và vận chuyển giống nuôi thuỷ sản mang theo bào tử nghỉ của tảo độc từ nơi này đến nơi khác

(c) VA nguyén nhan quan trọng nhất phải kể đến là sự gia tăng hàm lượng các muối dinh dưỡng trong các thuỷ vực ven biển do các hoạt động nuôi trồng thuỷ sản và nước thải sinh hoạt

Như vậy, các hoạt động của con người nói chung và các hoạt động nuôi trồng thuỷ sản ven biển nói riêng đã góp phần làm thay đổi tần suất xuất hiện các đợt bùng phát tảo độc hại Cùng với sự phát triển của nghề nuôi trồng thuỷ sản, khả năng gia tăng tần suất và mức độ nguy hại của tảo độc hại trong các vùng nuôi trồng thuỷ sản là điều khó tránh khỏi

Ở hầu hết các nước, vấn để an toàn thực phẩm đang được đặt ra rất nghiêm ngặt Các tiêu chuẩn được đưa ra với từng giai đoạn của quá trình sản xuất thuỷ sản, từ vực nước nuôi (mật độ tảo độc có trong vùng nuôi) đến sản phẩm (hàm lượng độc tố có trong sản phẩm thuỷ sản) Tới nay có ít nhất 33 quốc gia ven biển đã thiết lập hệ thống quan trắc tảo độc hại thường xuyên (Andersen, 1996) Hàng năm các nước này

bỏ ra hàng trăm ngàn đô la (1-1,5% tổng sản lượng thu hoạch) cho các chương trình qưan trắc, giám sát chặt chẽ tình hình tảo độc hại tại các vùng nguyên liệu hải sản nhằm đảm bảo an toàn thực phẩm Cộng đồng châu Âu (EC) yêu cầu các vùng nguyên liệu thân mềm hai mảnh vỏ nhập khẩu vào thị trường của khối liên minh này phải được quan trắc thường xuyên Trong đó, hàm lượng độc tố PSP không được vượt quá 80ug / 100g thịt và độc tố DSP không được quá 20ug / 100 g thịt (Cộng đồng

EU, 1991)

Vấn để tảo độc hại ở Việt Nam mới bất đầu được quan tâm nghiên cứu trong vài năm gần đây Kết quả ban đầu đã ghi nhận sự hiện diện của khoảng 30 loài tảo độc hại tiém tang trong các vực nước ven biển (Chu Văn Thuộc, 2002; Nguyễn Ngọc Lâm,

2

2002; Nguyễn Văn Nguyên, 2001) và đạt mật độ khá cao ở một số vùng nước Các nhóm nghiên cứu cũng đã bắt gặp một số trường hợp các loài tảo độc phát triển làm đổi màu nước ở một số vùng như Vịnh Văn Phong, Nha Trang (Nguyễn Ngọc Lâm

và Doan Như Hải, 1996; Nguyễn Ngọc Lâm, 1999) hay trong một ao lắng nuôi tôm

ở Đồ Sơn, Hải Phòng Độc tố ASP (domoic acid) cũng đã được Kotaki và ctv (2000) khẳng định tìm thấy trong thanh tảo Nizschia phân lập từ biển Việt Nam Độc tố PSP cũng đã được tìm thấy trong vẹm xanh thu ở vịnh Cam Ranh (Đào Việt Hà, 2001) và độc tố CEP (ciguatoxin) đã được tìm thấy trong cá rạn san hô (Phạm Xuân

Kỳ và nnk, 1999) Tuy mức độ độc còn phụ thuộc vào hàm lượng và độc lực của các độc tố có trong tảo và lượng độc tố mà sinh vật biển hấp thụ, nhưng những số liệu trên cho thấy thực sự có mối nguy hiểm tiểm tàng của tảo độc hại trong các vực nước ven biển nước ta Bởi vậy vấn để đảm bảo an toàn thực phẩm hải sản xuất khẩu là

cần thiết và cấp bách

Nghiên cứu đầu tiên đi sâu về tảo độc hại là một đề tài của Trung tâm Khoa học Tự

nhiên và Công nghệ Quốc gia nghiên cứu khu hệ tảo độc hại ở vùng ven biển Đề tài

này do nhóm nghiên cứu của Phân viện Hải dương học Hải Phòng và Viện Hải dương học Nha Trang tiến hành từ 1996-1999 và đã thu được một số dẫn liệu ban đầu về thành phần loài, mật độ của một số nhóm tảo tiểm tàng gây hại ở vùng ven

bờ Tuy nhiên, với một lượng kinh phí hạn hẹp và được tiến hành trong khoảng thời gian ngắn, kết quả mới chỉ dừng lại ở mức nghiên cứu bước đầu, tập trung vào việc khám phá thành phần khu hệ tảo độc hại ven biển Việt Nam

Dự án HABViet được sự hỗ trợ của chính phủ Đan Mạch “nghiên cứu cơ bản tảo độc hại để bảo vệ nguồn lợi sinh vật biển Việt Nam” thu mẫu ở một số điểm thuộc biển Hải Phòng, Huế, Vịnh Nha Trang và cửa sông Sài Gòn Đây là một chương trình nghiên cứu cơ bản (định loại và ghi nhận thành phần loài), với tiêu chí đi sâu vào phân loại các nhóm tảo độc hại, trong đó, tập trung chủ yếu vào tảo giáp và tảo roi (Haptophyta) Sản phẩm quan trọng nhất của đề án này là cuốn sách nghiên cứu về tảo độc hại tại Việt Nam (đang ấn hành) và hai luận án tiến sỹ sinh học với rất ít số liệu về mật độ của tảo độc hại

Từ năm 1995, vấn đề tảo độc hại cũng được hệ thống trạm quan trắc quốc gia đưa vào chương trình “quan trắc và phân tích môi trường biển phục vụ công tác quản lý

và cảnh báo môi trường quốc gia” tiến hành đồng thời với các yếu tố môi trường khác Tuy nhiên, với tần suất quan trắc rất thưa thớt (4 đến 6 lần thu mẫu/năm) khó

có thể phản ánh được tính bất thường của hiện tượng nở hoa tảo độc hại với chu kỳ phát triển và suy tàn rất ngắn, không quá 15 ngày Hơn nữa, với số lượng trạm rất hạn chế (15 trạm ven bờ và 5 tram ngoài khơi) được rải đều trên cả nước và mục đích quan trắc chỉ phục vụ cho việc quản lý chất lượng môi trường nước khu vực biển du lịch, không quan tâm đến các vùng nguyên liệu hải sản nên kết quả của chương trình quan trắc này không gắn với hoạt động nuôi trồng thuỷ sản Kết quả cũng không đánh giá được ảnh hưởng của tảo độc tới nuôi trồng thuỷ sản, không đưa ra được những giải pháp thiết thực hỗ trợ cho nuôi trồng thuỷ sản

Song song với các nghiên cứu trên, Trung tâm Kiểm tra Chất lượng và Vệ sinh Thuỷ sản, Bộ Thuỷ sản (NAFIQACEN) đã và đang quan trắc tảo độc hại và độc tố trong ngao nuôi tại một số bãi nghêu thuộc các tỉnh Bến Tre, Trà Vinh, TP Hồ Chí Minh

3

nhằm phục vụ mục đích xuất khẩu Nhưng đây không phải là chương trình nghiên cứu mà là hoạt động quan trắc với quy trình chuẩn nhằm kiểm soát một số lượng hạn

chế các sản phẩm ngao xuất khẩu Chương trình này cũng không nghiên cứu các yếu

tố môi trường nên khó có thể giải đáp được những mối quan hệ của môi trường với

sự bùng phát của tảo

Như vậy, trước nghiên cứu này, vấn đề khả năng xuất hiện và nguy cơ bùng phát của tảo độc hại trong các vùng nuôi trồng thuỷ sản trọng điểm vẫn chưa được quan tâm nghiên cứu Cần có một nghiên cứu về biến động của khu hệ vi tảo độc hại kết hợp chặt chẽ với các yếu tố môi trường của khu vực để ghi nhận hiện tượng bùng phát tảo độc hại trong các vùng trọng điểm nuôi trồng thuỷ sản, nhìn nhận từ góc độ ngành thuỷ sản để khuyến cáo các biện pháp quản lý, hạn chế tác hại của tảo độc hại trong các vùng nước thuỷ sản

Trên những cơ sở thực tiễn trên, Bộ Thuỷ sản đã cho phép triển khai đề tài Điều tra nghiên cứu tảo độc hại ở ba vùng nuôi ngao tập trung tại Thái Bình, Nam Định

và Thanh Hođ” trong thời gian từ tháng 5/2002 đến tháng 9/2003 với mục tiêu là nắm được phân bố và biến động của thành phần loài và mật độ tảo độc hại, biến động của một số yếu tố môi trường nước quan trọng ảnh hưởng đến sự phát triển của tảo độc hại trong 3 khu vực nuôi ngao tại Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá

2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Từ những kết quả nghiên cứu trên cho thấy, phần lớn những nhóm có khả năng gây hại thuộc ngành tảo giáp Ngành tảo silic hầu như mới chỉ ghi nhận về thành phần loài Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, đối tượng nghiên cứu bao gồm:

e Những loài tảo độc hại gây ra hiện tượng ngộ độc ASP, DSP va PSP trong ngao tại ba khu vực nuôi trồng thuỷ sản trọng điểm ven biển miền Bắc Trong

đó, tập trung chủ yếu vào ngành tảo silíc và tảo giáp là hai ngành thường xuyên bắt gặp với mật độ cao và đóng vai trò chủ yếu trong thành phần thực vật phù du trong khu vực Ngành tảo lam cũng được xem xét khi bắt gặp Vì tảo độc nằm trong mối quan hệ tổng thể với thực vật phù đu trong vực nước nên để hiểu được nguyên nhân biến động của tảo độc hại, cần phải theo dõi cả thực vật phù du Bởi vậy, trong quá trình phân tích mẫu chúng tôi tiến hành định lượng cả các loài thực vật phù du khác trong vực nước

e Hàm lượng của các nhóm độc tố ASP, DSP và PSP trong ngao Kết quả từ những nghiên cứu trước đây vẻ độc tố ở Việt Nam cho thấy đây là ba nhóm

độc tố có hàm lượng đáng kể trong các hải sản của Việt Nam và cần quan tâm được quan tâm nghiên cứu

e Các yếu tố môi trường nước:

- _ Nhiệt độ nước, độ mặn, hàm lượng ôxy hoà tan (DO), độ pH và độ đục

- Năm thông số dinh dưỡng quan trọng trong nước là NH¿*, NO;, NO;, PO,” và SiO;

Nghiên cứu này tập trung vào tìm hiểu biến động của các yếu tố này vì những kiến thức về tảo cho thấy, chúng thường đóng vai trò quan trọng đối với sự phát

- triển của tảo

105°45° 106° 15 30° 45

Hinh 1: Ban dé khu vực nghiên cứu của đề tài

Ghi chú: TB5, NĐ5, TH§ là các trạm thu mẫu số 5 tại các mặt cắt Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá CB: khu nuôi cá lồng Cát Bà (Hải Phòng), QK: đầm nuôi tôm quảng canh tại Quý Kim (Kiến Thuy, Hải Phòng), TP: Khu nuôi tôm và ngao Trung Dũng (Đồ Sơn, Hải Phòng), HA: Đầm nuôi tôm xã Hà An (Quảng Yên, (Xiẳng Ninh

5

3 DIA DIEM VA PHUONG PHAP NGHIEN CUU

3.1 Thiết kế hệ thống trạm thu mẫu

Sơ đỏ hệ thống trạm thu mẫu được thể hiện qua hình 1 Việc lựa chọn vùng và điểm nghiên cứu được thực hiện căn cứ vào mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là “Nghiên cứu tảo độc hại trong ba vùng nuôi ngao tập trung tại Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá” Hệ thống điểm nghiên cứu được đặt tại ba vùng nuôi ngao trọng điểm này là:

1 Khu vực bãi nuôi ngao và nuôi tôm thuộc Xã Đông Minh, huyện Tiền Hải, Thái Bình (20922°628”°N; 106228°637''E)

2 Khu vực bãi nuôi ngao xã Giao Xuân và khu vực nuôi tôm tập trung của xã Giao Thiện, huyện Giao Thuỷ, Nam Định (20°12°648''N; 106235'610°*E)

3 Khu vực bãi nuôi ngao và khu đầm nuôi tôm tập trung của xã Hoằng Phụ, huyện Hoằng Hoá, Thanh Hoá (19%48°128''N; 105956”318'°E)

Đây là những khu vực nuôi ngao quan trọng nhất của miễn Bắc Với tiểm năng lớn

về diện tích nuôi, hiện tại và trong tương lai, đây là những vùng nguyên liệu xuất khẩu quan trọng Tại mỗi vùng nuôi ngao, tiến hành đặt ba trạm quan trắc vuông góc với đường bờ, ở các độ sâu khác nhau

Đồng thời với việc theo dõi tình hình tảo độc hại trong khu vực bãi nuôi ngao, chúng tôi tiến hành đặt các điểm thu mẫu tại các khu nuôi tôm tập trung gần khu vực nghiên cứu với hai trạm thu mẫu, một ở trong đâm nuôi tôm và một ở kệnh nước thải Như vậy, trong toàn bộ vùng nghiên cứu có tổng số 5 điểm thu mẫu làm thành mặt cắt bao quát toàn bộ vùng nước khu vực nghiên cứu, cho phép chúng ta nắm bắt được sơ bộ diễn biến môi trường và sự phát triển của tảo độc hại trong các ba khu vực nuôi tôm tập trung tại này

Tại các khu vực nuôi tôm tập trung, mỗi khu vực đặt hai trạm nghiên cứu là:

se Tram l: Tại đầm nuôi tôm Trạm này thu một mẫu, ở tầng mặt

e Trạm 2: Tại khu vực kênh nước thải tập trung của khu nuôi tôm, thu một

Tại các khu vực nuôi ngao tập trung phía ngoài bờ biển, mỗi khu vực đặt ba trạm nghiên cứu là trạm 3, 4 và 5 với vị trí, độ sâu và số điểm thu mẫu như sau:

e Trạm 3: tại khu vực bãi nuôi ngao, nơi có độ sâu khoảng 3m, cách bờ từ 0,5

km, thu mẫu tại một điểm là tầng mặt

e Trạm 4: ở độ sâu khoảng 7 m, cách bờ khoảng 3 km, thu mẫu ở hai tầng là

Ngoài ba khu vực nuôi trồng thuỷ sản tập trung trên, đề tài còn tiến hành thu mẫu ở một số vùng nuôi trồng thuỷ sản trọng điểm miền Bắc nhằm bổ sung số liệu, soi sáng nét phân bố của tảo độc hại trong khu vực là:

- Tai Hai Phong: (1) khu nuôi cá lồng Cát Bà, (2) Khu nuôi ngao Dé Son, (3) Dam nuôi trồng thuỷ sản tại Quý Kim, huyện Kiến Thuy Hải Phòng và

- _ Tại Quảng Ninh: (4) đầm nuôi tôm thuộc xã Hà An, huyện Quảng Yên,

Tuy vậy, trong khuôn khổ báo cáo tổng kết này, do thời gian hạn hẹp, chúng tôi

không đi vào mô tả những kết quả nghiên cứu tại các khu vực này mà chỉ sử dụng làm nguồn số liệu tham khảo

3.2 Tần suất thu mẫu

_=_ Các thông số môi trường, tảo độc phù du, tảo đáy và tảo trong ruột ngao được thu định kỳ hai lần/tháng

- _ Ngoài những đợt thu mẫu chính thức này, để tài còn tổ chức thu bổ sung mẫu định lượng tảo độc tại các bãi nuôi ngao nhờ sự cộng tác của ngư dân các địa

phương Tần suất thu mẫu bổ sung là hai lân/tháng, xen kế giữa hai lần thu

mẫu chính thức của để tài, nâng tần suất thu mẫu định lượng tảo độc tại khu vực nuôi ngao (trạm 3) lên bốn lần/tháng

- _ Mẫu ngao cho phân tích độc tố được thu một lần/tháng

3.3 Phương pháp thu, bảo quản và phân tích mẫu

Các đợt khảo sát được tổ chức vào những ngày biên độ thuỷ triều lớn nhất Phương pháp ấn định ngày như thế cho phép thực hiện đồng thời việc lấy mẫu thực vật phù

du vào lúc triều cường và tảo đáy và ngao vào lúc triểu kiệt Việc khảo sát, thu mẫu trên biển được tiến hành trên các tàu thuê của ngư dân địa phương

3.3.7 Phương pháp thu và phân tích mẫu môi trường

Các thông số thuỷ lý, thuỷ hoá của môi trường được đo ngay tại hiện trường bằng thiết bị đo môi trường của hãng HACH là Sension 2 cho các thông số nhiệt độ nước

và độ mặn, Sension 3 cho các thông số độ pH và hàm lượng oxy hoà tan (DO) Độ trong của nước được đo bằng đĩa sechi đường kính 30 cm

Mẫu muối dinh dưỡng được thu bằng bathomet nhựa của hãng Nikin (loại 5 lít) Ngay sau khi thu, mẫu được chuyển sang chai nhựa và bảo quản trong điều kiện lạnh, chuyển lên bờ và phân tích theo phương pháp quang phổ sử dụng máy so màu

DR 2010 của hãng HACH trong thời gian sớm nhất

3.3.2 Phương pháp thu và phân tích mẫu tảo độc phủ dư

Phương pháp thu và phân tích mẫu tảo độc tuân theo Hallegraeff et al (1995) (Manual for Harmul Algae Study - UNESCO) Cụ thể là mẫu định tính tảo độc được thu bằng lưới thực vật phù du đường kính 30 cm, kích thước mắt lưới 20 m, kéo nhiều lần từ tầng đáy lên tầng mặt Mẫu được đựng trong chai nhựa, cố định bằng dung dịch lugol trung tính với hàm lượng 3 ml/1

Mẫu định lượng tảo độc hại được thu đồng thời với mẫu đinh dưỡng bang bathomet nhựa của hãng Nikin Thể tích định lượng là 2 lít/mẫu Mẫu được đựng trong chai nhựa, được cố định tại hiện trường bằng dung dịch lugol trung tính với hàm lượng 3 mi/1 mẫu (sao cho nước có màu vàng nhạt), lắc đều và bảo quản trong bóng tối Tại phòng thí nghiệm, mẫu định lượng và định tính được để lắng, siphone và cô lại còn 5-10 ml, bổ sung thêm lugol và một lượng nhỏ formalin và bảo quản trong điều kiện nhiệt độ vừa phải, tránh ánh sáng

Khi phân tích, mẫu tảo được đếm bằng buồng đếm Sedgewick-rafter dưới kính hiển

vi huỳnh quang Nikon E600, ở độ phóng đại từ 10 đến 1000 lần

Đối với tảo giáp, việc phân tích và đếm định lượng được tiến hành bằng phương pháp huỳnh quang Mẫu được nhuộm bằng thuốc nhuộm calcoflour white và phân tích dưới ánh sáng huỳnh quang của kính hiển vi huỳnh quang Nikon E600 Nguồn sáng huỳnh quang được tạo ra từ buồng đốt huỳnh quang công suất 100w Sau khi được lọc qua màng lọc, gương, chắn các chùm ánh sáng khác sẽ được hấp thụ hết, chỉ

để lọt ánh sáng cực tím với bước sóng 330-380 nm đi qua Do cấu tạo đặc biệt của tảo giáp là được bao bọc bởi các tấm vỏ giáp phía ngoài bằng cellulose nên các cấu trúc bể ngoài hiện rõ dưới kính hiển vi huỳnh quang sau khi đã được nhuộm bằng

Đối với chỉ tảo silíc Pseudo-nitzschia, do kích thước nhỏ và rất giống nhau nên để phân tích được đến loài, cần phải thực hiện trên kính hiển vị điện tử Trong nghiên cứu này, do không có điều kiện làm việc với kính hiển vi điện tử, việc định loại chỉ dừng lại ở mức chi với một số đặc điểm ghi nhận về hình dạng

Việc phân loại tảo độc hại căn cứ vào các tài liệu:

Tài liệu trong nước: Trương Ngọc An (1993), Nguyễn Hữu Đại (1999), Chu Văn Thuộc (2002), Nguyễn Ngọc Lâm (2002)

Tài liệu nước ngoài: Balech (1995), Dodgle (1982), Dodgle (1985), Fukuyo et al (1990), Larsen & Moestrup (1999), Taylor (1976), Taylor et ai (1995), Tomas

(1996), Shirota (1996)

3.3.3 Phương pháp thu và phân tích tảo độc trong ruột ngao Tần suất thu mẫu là 2 lần/tháng, kéo dài từ tháng 5/2002 đến tháng 12/2003 Mỗi lần thu 5-10 cá thể với tổng trọng lượng 300-350 g Đối tượng được thu là ngao nuôi ngay tại vùng nghiên cứu Mẫu được cố định ngay tại hiện trường bằng formalin và bảo quản trong lọ nhựa

Tại phòng thí nghiệm, mẫu được tách vỏ cứng, tách đôi cơ thể ngao, lấy toàn bộ hệ tiêu hoá (gồm ruột và dạ dày) Hệ tiêu hoá của ngao được nghiền nát sau đó cho thêm nước biển lọc sạch Dùng pipet hút ra từng giọt mẫu cho lên lam kính và soi, phân loại dưới kính hiển vi huỳnh quang Nikon E600 ở độ phóng đại 10x10; 40x10;100x10

3.3.4 Phương pháp thu và phân tích thành phần tảo trong trầm tích Mẫu được thu vào lúc thuỷ triểu cạn, khi nước biển đã hoàn toàn rút hết khỏi bãi nuôi ngao Dùng thìa nhựa hớt nhẹ trên bể mặt một ít trầm tích bể mặt (thường có

8

màu vàng hơi xanh), cho vào lọ nhựa và bảo quản bằng formaline Tại phòng thí nghiệm, mẫu được khấy đều trong nước biển sạch Sau đó lọc qua sàng có đường kính mắt lưới 200m để loại bổ tạp chất lớn rồi lọc qua sàng có kích thước mắt 20um Mẫu đọng lại trên sàng này được chuyển vào lọ nhựa, thêm formaline vào và bảo quản trong điều kiện nhiệt độ phòng Khi phân tích, nhỏ một lượng vừa phải mẫu (khoảng 0,1 m]) lên trên lam kính và phân tích thành phần loài trên kính hiển vi huỳnh quang Nikon E600 ở độ phóng đại 10x10; 40x10;100x10 lần

Việc phân loại dựa trên các tài liệu: Trương Ngọc An (1993), Kim Đức Tường (1965), Tomas (1996), Yamaji et al., (1973) va Shirota (1966)

3.3.5 Phương pháp thu mẫu vả phân tích độc tố trong thịt ngao

3.3.5.1 Thu và bảo quản mẫu ngao

Mẫu ngao (Meretrtx meretrb) được thu định kỳ hàng tháng, từ tháng 5/2002 đến tháng 8/2003 tại một số khu vực nuôi trọng điểm thuộc các tỉnh Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá Sau khi thu,

mẫu được rửa sạch bên ngoài bằng nước ngọt, để ráo, tách loại bỏ phần vỏ cứng, giữ trong túi

nilon plastic kin & diéu kién nhiét d6 -18°C cho đến khi các phân tích tiếp theo được tiến hành

3.3.5.2 Chiết rút độc tố

- Độc tố PSP: Hỗn hợp mẫu (100g) và HCI (100ml) được nghiền nhỏ bằng máy xay, chuyển sang cốc thuỷ tỉnh và đun sôi cách thuỷ trong 5 phút, để nguội, hiệu chỉnh pH 3 - 4, định mức đến thể tích 200ml và ly tâm lấy dịch trong Dịch này được bảo quản ở nhiệt độ ở 2-Ø?C cho thử nghiệm

sinh học trên chuột ( MBA) (giữ được 2 - 3 tháng) và -18°C cho phân tích sắc lý lỏng cao áp (

HPLC) (Oshima, 1995)

- Độc tố DSP Chiết rút trong Aceton, loại chất béo bằng n-hexan; sau d6 chiét trong Chloroform,

có chân không (Lees ef ai, 1989)

- Độc tố ASP: Chiết rút trong Methanol 50%, ly tâm lấy dịch trong (Kotaki and Kodama, 1998- tài liệu chưa công bố)

3.3.6.3 Thử nghiệm sinh học trên chuột (MBA, AOAC 1990)

Tiêm phúc mạc chuột (Swiss swiss) (cé trong lugng 20g+2g) 1ml dich chiét tho & phần a), theo dõi triệu chứng và thời gian chết của chuột (nếu xảy ra)

Tính toán độc lực tổng dựa theo đường cong chuẩn đã biết với từng loại độc tố

Các phương pháp xử lý thống kê cụ thể như sau:

So sánh trung bình mật độ giữa các vùng sử dụng phương pháp so sánh cặp đôi (paired test) lấy tiêu chí thời gian làm chuẩn để đảm bảo sự so sánh là đồng bộ giữa các vùng trong cùng thời điểm

Phân tích hồi quy (xây dựng mô hình hàm hồi quy tuyến tính giữa biến phụ thuộc là tảo độc hại và biến ngẫu nhiên là các thông số môi trường được thực hiện theo các phương pháp loại lựa chọn về phía trước (forward selection) Sokal & Rohlf (1995) Đâu tiên xác định hệ số tương quan giữa mật độ tảo với từng thông số Lần lượt lựa chọn từng thông số môi trường có hệ số tương quan cao đến thấp để đưa vào mô hình hàm hồi quy Mô hình sẽ dừng lại ở thông số môi trường nào làm cho đường hỏi quy

đủ độ tin cậy về mặt thống kê Những thông số môi trường đủ độ tin cậy được đưa vào mô hình hàm hồi quy

Độ tin cậy của hệ số tương quan đa biến (của hàm hồi quy) được kiểm chứng bằng phương pháp phân tích phương sai (ANOVA)

Trong quá trình phân tích số liệu, tất cả các số liệu về mật độ tảo được logarit hoá (transformed) bang ham logo (mật độ tảo tb/1) theo hướng dẫn của Fowler & larvis (1998) và Sokal & Rohlf (1995)

Tất cả các phép phân tích thống kê được thực hiện trên phần mềm xử lý thống kê sinh học SPSS phiên bản 10.05 (năm 1999) và được kiểm chứng trên hai phần mềm thống kê khác là STATISTICA phiên bản 99 (năm 1999) và Microsoft Excell để đảm bảo độ tin cậy của các phần mềm

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi có sử dụng một số ảnh vệ tỉnh hàm lượng chlorophyll a tại khu vực biển Việt Nam của dự án SEAWTFS, thuộc NASA Số liệu được sử dụng là dạng ảnh, được tải về hàng ngày tại trang web: http://seawifs.gsfc.nasa.gov/cgi/

4 KET QUA NGHIEN CUU VA THAO LUAN

4.1 Một số thông số khí tượng thủy văn của khu vực trong thời

gian nghiên cứu

41.1 Nhiệt độ không khí

Biến động nhiệt độ không khí trung bình ngày được trình bày trong hình 2 Nhiệt độ tăng dần từ tháng 6 và đạt đến khoảng 28-29°C vào tháng 8, sau đó giảm dần xuống dưới 20°C vào cuối tháng 11 cho đến tháng 4 Trong thời gian này, nhiệt độ biến động rất mạnh, tương ứng với những đợt gió mùa đông bắc Nhiệt độ xuống thấp vài ngày rồi lại tăng lên sau khi kết thúc đợt gió mùa Tháng 1, nhiệt thấp nhất đạt 9,5°C rồi tăng dần đến tháng 6 và duy trì ở mức độ cao từ tháng 6 đến tháng 9 Như vậy, nhiệt độ không khí tương đối ổn định vào mùa hè nhưng dao động rất lớn vào mùa đông tương ứng với các đợt gió mùa tràn xuống từ phía Bắc Thời kỳ từ đầu tháng 11/2002 đến đầu tháng 4/2003 có tới 10 đợt lên xuống như vậy, Nhiệt độ không khí trực tiếp điều phối nhiệt độ nước và như vậy trực tiếp ảnh hưởng đến sự phát triển của tao

10

Hình 2: Biến động nhiệt độ không khí trung bình và số giờ nắng trong ngày

tại trạm Sầm Sơn từ tháng 6/2002 đến tháng 10/2003

(Nguồn: Đài Khí tượng Thuỷ Văn Biển, trạm Sầm Sơn.)

4.1.2 Số giờ nắng trong ngảy

Số giờ nắng tại khu vực nghiên cứu (đại diện là vùng Sầm Sơn, Thanh Hoá) trong thời gian nghiên cứu được trình bày trong hình 2 Vào mùa hè, thời gian nắng nhiều hơn với các đợt nắng kế tiếp nhau và kéo đài hàng tháng Số giờ nắng trong ngày cũng lớn, trung bình 7-8 giờ và có những ngày đạt tới trên 10 giờ Vào mùa đông các đợt nắng thường rất ngắn Số giờ nắng trong ngày cũng ít hơn, thường dưới 8 giờ/ngày Số giờ nắng và nhiệt độ không khí liên quan chặt chẽ với nhau và với các đợt gió mùa đông bắc Những ngày có số giờ nắng cao cũng là những ngày nhiệt độ tăng và ngược lại Số giờ nắng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng quang hợp của vi tảo

4.2 Kết quả nghiên cứu các yếu tố môi trường

Với đặc điểm vùng cửa sông, vực nước trong khu vực nghiên cứu là kết quả của sự pha trộn giữa khối nước ngọt chảy từ sông ra và khối nước mặn lấn từ biển vào Khối nước ngọt chảy từ sông ra mang theo phù sa và nước thải với đặc tính nước đục, có hàm lượng dinh dưỡng cao Khối nước mặn lấn từ biển vào có độ mặn cao, nước trong và hàm lượng dinh dưỡng thấp

Do có tỷ trọng nhỏ hơn nên khi chảy ra biển, khối nước ngọt nổi phía trên, hình thành một lưỡi nước ngọt tràn ra biển Trong khi đó, khối nước mặn nặng hơn lấn vào từ phía đáy biển Sự tương tác của hai khối nước dưới tác động của nhịp điệu thuỷ triều tạo ra một gradien độ mặn tăng dần từ bờ ra khơi và từ tầng mặt xuống tầng đáy Đồng thời với sự thay đổi độ mặn là sự biến động mạnh của độ đục và hàm lượng các muối dinh dưỡng Hàm lượng NH¿', NO;, NO; và độ đục có xu hướng giảm dần từ bờ ra khơi và từ tầng mặt xuống tầng đáy Hàm luong PO,’ va SiO,”

cũng biến đổi tương tự Điểm khác biệt duy nhất là tầng đáy được bổ sung thêm bởi

hàm lượng PO,” và SiO;” thẩm thấu từ trầm tích lên tầng nước sát đáy nên xu hướng

giảm dần từ tầng mặt xuống tầng đáy bị phá vỡ

Sự tương tác của hai khối nước này biến đổi khác nhau theo mùa Xu hướng chung là vào mùa mưa, lượng nước ngọt đổ ra nhiều, đẩy khối nước mặn ra xa Ngược lại, vào

11

mùa khô, khối nước mặn chiếm ưu thế, ép sát vào bờ Những biến động này kết hợp với động lực thuỷ triểu và các tác động khác như dòng chảy do hoàn lưu nước vịnh Bác Bọ, tác động của sóng, của địa hình vùng nghiên cứu khiến cho các yếu tố môi trường khu vực nghiên cứu biến động rất phức tạp

4

Phân bố độ man (%o)

lạ mặt cái Thái Binh ngày 27/8/02 lại mại cất Thải Bình ngày 15/2/03 'Phăn bố độ mặn (%o) +.”

Hình 3: Độ mặn tại ba mặt cắt Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá

(Mặc dà độ mặn rất thấp vào ngày mùa mua điển hình (25-27!8102) và rất cao vào ngày mùa khô điển hình (15-171312003) nhưng đêu có nét chung là phân tâng rõ rệt giữa tâng mặt và đáy.)

Sự giao lưu giữa hai khối nước mặn và ngọt tạo ra sự chênh lệch rất lớn về độ mặn giữa trạm gần bờ (trạm 3) và trạm xa bờ (trạm 5) cũng như giữa tầng mặt (trạm 5 mặt) với tầng đáy (5 đáy) (hình 3) Do đó, hiện tượng phân tầng nước diễn ra gần như quanh năm và động lực duy trì sự phân tầng này là sự chênh lệch về độ mặn Đôi khi hiện tượng xáo trộn trong tầng nước xảy ra vào những ngày ảnh hưởng mạnh của gió mùa đông bắc, khi nhiệt độ nước tầng mặt giảm trong khi sóng gió lớn và sự chênh lệch về độ mặn không lớn Tuy nhiên thời gian này không nhiều và nhìn chung vẫn luôn có sự phân tầng tương đối cố định quanh năm

12

Như vậy, sự tương tác giữa hai khối nước, khối nước ngọt đổ ra từ hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình và khối nước mặn lấn từ biển vào là những nguồn tác động chính đến đặc điểm của khối nước vùng nghiên cứu

4.21 Nhiệt độ nước:

Nhiệt độ nước liên quan chặt chẽ với biến động của nhiệt độ không khí

e© Nhiệt độ thấp trong thời gian từ cuối tháng 11 đến giữa tháng 3 năm sau với nhiệt độ thường xuyên dưới 20°C Nhiệt độ giảm xuống dưới 17°C ở tất cả các trạm tầng mặt vào ngày 9/1/2003 với giá trị thấp nhất ghi nhận tại trạm 3 của

mặt cắt Nam Định (15,7°C) Riêng khu vực đầm tôm, nhiệt độ giảm tới 15°C

tại Thanh Hoá

e Sau đó nhiệt độ tăng dần và đạt đỉnh cao vào tháng 7-8, nhất là thời từ 31/7 đến 2/8/2003 với nhiệt độ nước >33°C ở hầu hết các trạm nghiên cứu Nhiệt

độ cao nhất ghi nhận tại trạm số 3 mặt cắt Nam Định vào ngày 1/8/2003, khi

nhiệt độ đạt 34,3°C

© Sau đó, nhiệt độ lại giảm dần từ đầu tháng 10/2003

Bảng 1: Giá trị trung bình, cao nhất và thấp nhất của nhiệt độ và độ mặn tại các

trạm trong suốt thời gian thu mẫu

TRẠM ND1 ND2 ND3 NDá ND5 TB1 TB2 TB3 TB4 TB5 TH1 TH2 TH2 TH4 TH5 Nhiệt độ thấp nhất Tầng mặt 19,7 15,3 15,7 16,3 16,5 16,4 16,3 16,6 17,5 18,2 15,0 15,6 19,5 16,6 16,8

Tầng đáy 16,9 17,3 17,0 18,6 18,2 17,6 Nhiệt độ trung bình Tầng mat 28,7 25,8 26,2 26,3 26,1 26,5 26,8 25,8 25,6 26,4 27,4 27,0 27,1 26,5 27,2

Tầng đáy 25,7 25,5 25,3 25,4 26,1 26,0 Nhiệt độ cao nhất Tầng mặt 33,2 32,4 34,3 33,6 32,7 33,1 33,7 32,3 33,0 33,8 35,1 33,0 33,3 33,1 32,9

Tầng đáy 30,9 30,3 30,5 30,2 32,1 30,1 Biên độ giao động

mặn Tầng mặt 14,4 17,5 15,1 15,4 20,9 16,6 15,6 24,2 21,3 23,1 27,3 26,7 27,6 22,9 22,5

Tầng đáy _ §3 83 10,2 12,2 24,7 12,2

Càng ra xa đất liền và càng xuống sâu nhiệt độ càng ổn định hơn, Điều này dẫn đến

xu hướng chung là biên độ dao động nhiệt độ giảm dần từ bờ ra khơi và từ tầng mặt xuống tầng đáy (bảng 1) Tai Nam Định, biên độ dao động của trạm số 3 là 18°C trong khi trạm số 5 tầng mặt là 16,2°C và tầng đáy là 13,0°C Đây cũng là quy luật chung của sự biến động nhiệt độ trong các vực nước là độ sâu của vực nước càng lớn thì nhiệt độ càng ổn định

Nhiệt độ trung bình trong toàn thời gian theo dõi trong suốt thời gian nghiên cứu tăng dần từ mặt cắt Thái Bình (trung bình 25,51°C) đến Nam Định (25,85°C) và Thanh Hoá (25,99°C) Sự khác nhau này là không lớn do khoảng cách địa lý quá gần

13

giữa các mặt cắt Tuy nhiên, nó cũng đủ để thể hiện quy luật chung là càng vào phía nam, nhiệt độ càng cao hơn

422 Độ mặn

Biến động của độ mặn được thể hiện trong hình 3 Độ mặn biến động rất phức tạp với khoảng bắt gặp 1 đến 319/2o, tuỳ trạm và thời điểm Tuy biến động phức tạp nhưng vẫn nhận ra được xu hướng chung là độ mặn cao trong thời kỳ từ tháng 12 đến tháng 5 năm sau (mùa khô) và thấp vào các tháng còn lại (mùa mưa) Độ mặn thấp nhất bắt gặp trong tháng § với ảnh hưởng của lưỡi nước ngọt (có độ mặn không quá 109/2) lấn xa ra phía ngoài trạm số 5 của trạm Thái Bình Ngược lại, trong những ngày mùa khô điển hình, khối nước mặn với độ mặn trên 20/4 lấn sâu vào đến sát

bờ đê Không thấy xuất hiện tháng đỉnh cao vẻ độ mặn Tuy nhiên, quy luật phân bố này chỉ mang tính tương đối vì trong mùa khô cũng có những ngày độ mặn giảm xuống thấp trong khi trong những ngày mùa mưa độ mặn lại tương đối cao

Độ mặn trung bình tại mặt cắt Nam Định (trung bình 26,39/4o) thường xuyên cao hơn hai mặt cắt còn lại (Thái Bình trung bình 23,299/ và Thanh Hoá 22,1 19/2q) (xem kết quả so sánh thống kê trong bảng 1) Nguyên nhân là vì cả hai mặt cắt Thái Bình và Thanh Hoá đều nằm giữa hai cửa sông và chịu ảnh hưởng nặng nề của các cửa sông này: mặt cắt Thái Bình nằm ngoài cửa Lân, đồng thời chịu ảnh hưởng của các cửa sông lớn là sông Hồng và sông Trà Lý Mặt cắt Thanh Hoá nằm ngay cạnh cửa sông

Mã và đồng thời chịu tác động của khối nước do sông Đáy đổ ra Trong khi đó, mặt cắt Nam Định chỉ có mặt bắc tiếp giáp với sông Hồng và cũng cách cửa sông khá xa Theo mặt cắt vuông góc với đường bờ, độ mặn biến đổi theo chiều tăng dần từ bờ ra khơi và từ tầng mặt xuống tầng đáy (hình 3) Xu hướng phân bố này của độ mặn diễn ra.trong suốt thời gian nghiên cứu và cũng là quy luật phân bố chung của độ mặn vùng cửa sông ven biển Sự chênh lệch về độ mặn giữa tầng mặt và tầng đáy là động lực quan trọng duy trì sự phân tầng của cột nước trong vùng nghiên cứu Sự phân tầng này được giữ vững hầu như quanh năm và tạo ra sự chênh lệch lớn về độ mặn giữa tầng mặt và tầng đáy Sự chênh lệch này lớn vào mùa mưa và nhỏ trong mùa khô Tram TBS vào ngày 27/8/2002 sự chênh lệch rất nhỏ (29,4)/q; ở tầng mặt và 30,6%/o9 ở tầng đáy) nhưng ngày 15/3/03, tầng mặt giảm xuống 14,89/trong khi tầng đáy vẫn giữ nguyên 30,4/, tạo ra sự chênh lệch rất lớn tới 15/qs (hình 3)

4.23 DO và pH

Nước ở khu vực nghiên cứu mang tính kiểm yếu với độ pH trung bình là 8,13 Độ pH tương đối ổn định, ít biến đổi qua các chuyến điều tra với khoảng dao động 7,78 - 8,50 (hình 4) Điều này phản ánh chất lượng nước khu vực nghiên cứu là bình thường, không có biến động thất thường

Biến động trung bình hàm lượng DO thể hiện trong hình 4 Hàm lượng DO nhìn chung cao (dao động từ 5 đến trén 10 mg/l), phù hợp cho sự phát triển của sinh vật Việc nghiên cứu hàm lượng DO gặp rất nhiều khó khăn do chúng bị ảnh hưởng của thời tiết vốn không giống nhau giữa các lần quan trắc Trong những ngày sóng lớn, hàm lượng DO thường rất cao, khác hẳn với những ngày bình thường Hàm lượng

DO còn chịu tác động bởi thời điểm lấy mẫu, chế độ ánh sáng trong ngày (ánh sáng ảnh hưởng đến quang hợp của tảo và vì vậy ảnh hưởng đến DO) Bởi vậy, trong các

14

thuỷ vực nghiên cứu, hàm lượng DO không tỏ ra thông số quan trọng, không có mối liên hệ mật thiết với sự phát triển của tảo độc hại

Độ trong ảnh hưởng tới sự phát triển của tảo do nó quyết định khả năng thâm nhập của ánh sáng xuống cột nước

15

Hình 5: Hàm lượng chất rắn tổng số trung bình cho mặt cắt Thái Bình, Nam Định

và Thanh Hoá từ tháng 6/2002 - 12/2003

4.26 Hàm lượng các muối dinh dưỡng

Hàm lượng các muối dinh dưỡng SiO;? , PO,*, NH,*, NO, va NO,’ bién động rất

mạnh, tuỳ từng trạm và thời điểm

Hàm lượng SiO:? trung bình cho toàn mặt cat dao déng tir 1,467 (ND) dén 3,683 mg/1 (TB) nhưng có thể bắt gặp trong khoảng từ 0,035-11,93 mg/1

Hàm lượng NH," trung bình cho toàn mặt cất dao động tir 0,035 (ND) dén 0,051mg/1 (TB) nhưng có thể bắt gặp trong khoảng từ 0 — 0,737 mg

Hàm lượng NO; trung bình cho toàn mặt cắt dao động từ 0,011 (TB và ND) dén 0,016 mg/l (TH) nhung cé thé bắt gặp trong khoảng từ 0 — 0,27 mgil

Hàm lượng NO; trung bình cho toàn mặt cắt dao động từ 0,026 (NĐ) đến 0,035 mg/l (TH) nhưng có thể bất gặp trong khoang tix 0 — 0,18 mg/l

Hàm lượng PO,” trung binh cho toan mat cat dao déng tir 0,033 (ND) dén 0,062 mg/l (TH) nhung cé thé bat gap trong khong tir 0 — 0,659 mg/l

Hàm lượng các muối dinh đưỡng này là cao so với các kết quả ghi nhận tại vùng biển vịnh Bắc Bộ, miền Đông, Tây Nam Bộ hay của biển Việt Nam nói chung (bảng 2) Kết quả này cũng dễ hiểu vì khu vực nghiên cứu thuộc vùng cửa sông ven biển chịu ảnh hưởng nặng nề bởi nguồn nước ngọt do sông mang ra

l6

Tầng đáy 0,54-1,63mg/l dương Vịnh Bắc Bộ (1965) Tăng từ xuân đến hè, thấp nhất vào

Đông, Tây Nam | Tầng đáy: 0,3 - 0,5mg/i

Chu Hồi (1999)

Miền Trung, | Tang mặt từ 0-0,001mg/l cao nhất | Bộ Thuỷ sản (1996)

Đông, Tây Nam | 0,015mg/l

Các muối dinh dưỡng biến động rất tương đồng với nhau Khi hàm lượng của một muối nào đó cao thì đồng thời các muối khác cũng cao Tất cả các muối lại biến động theo chiều ngược lại độ mặn Độ mặn càng cao, hàm lượng các muối dinh dưỡng càng giảm và ngược lại bởi vì khối nước ngọt từ sông chảy ra mang theo các muối dinh dưỡng từ nguồn bào mòn từ thượng nguồn, từ nguồn nước thải sinh hoạt, công nghiệp, nông nghiệp và từ hoạt động nuôi trồng thuỷ sản

17

Hình 6: Biến động các yếu tố môi trường tại trạm số 3 của các mặt cắt Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá

trong thời gian từ tháng 6/2002 đến tháng 12/2003

18

Day cũng chính là nguyên nhân dẫn đến tình trạng hàm lượng các muối dinh dưỡng có xu hướng cao vào các tháng mùa mưa và thấp vào các tháng mùa khô (hình 6) Tuy nhiên, do sự biến động phức tạp của khối nước vùng cửa sông dưới tác dụng của thuỷ triểu nên khoảng dao động giữa các lần thu mẫu rất lớn khiến cho quy luật này không luôn đúng Trong mùa lũ cũng có những đợt hàm lượng dinh dưỡng không cao trong khi trong mùa khô cũng có những đợt hàm lượng

- dinh dưỡng thấp Xu hướng hàm lượng dinh dưỡng cao vào mùa mưa, thấp vào

mùa khô cũng là xu hướng chung của hàm lượng dinh dưỡng khu vực vịnh Bắc

Bộ là tăng dân từ tháng 5-6 đến tháng 12, sau đó giảm dần trong các tháng 1- 4

(Bộ Thuỷ sản, 1996)

Theo mặt cất vuông góc đường bờ, hàm lượng các muối dinh dưỡng giảm dần từ trạm 3 ra trạm 5 và từ tầng mặt xuống tầng đáy Xu hướng này được duy trì ổn định hầu như quanh năm (hình 7)

Hinh 7: Phan bố hàm lượng các muối dinh dưỡng theo mặt cắt vuông góc với

bờ tại Thái Bình, ngày 28/9/02

Giá trị trung bình và kết quả so sánh trung bình cặp đôi hàm lượng năm loại muối dinh dưỡng giữ ba vùng thể hiện qua bảng 3 Qua bảng này cho thấy, hàm lượng trung bình các muối (ngoại trừ NH,*) cao nhất ở mặt cắt Thanh Hoá và thấp nhất

ở mặt cắt Nam Định Đây chính là kết quả của sự khác nhau về độ mặn giữa các vùng như đã thảo luận ở trên

Bảng 3: Trung bình độ mặn và hàm lượng các muối dinh dưỡng tại ba mặt cắt

Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá trong thời gian nghiên cứu (6/2002-

Ty s6 ham luong giita Si:P dugc thé hién qua bang 4 Ty sé nay dao dong trong khoảng từ 34 (tầng mặt của trạm số 5 ở Thái Bình ) đến 111 Càng ra xa bờ, tỷ số này càng giảm đi Điều này cũng có nghĩa là ảnh hưởng của nguồn muối silíc từ sông đồ ra cũng ít đi ở phía ngoài khơi

Bảng 4: Hàm lượng trung bình của P và Si ở dạng muối hoà tan và tỷ số Si:P ở các trạm nghiên cứu vùng Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá

(số liệu trung bình cho toàn thời gian nghiên cứu)

và 0,083) trong khi và NO; thì hầu như không có tương quan (R?= 0,0015)

Mối tương quan giữa hàm lượng của các muối dinh dưỡng với độ mặn cho thấy, nguồn nước ngọt chảy từ sông ra là nguồn chủ yếu bổ sung hàm lượng các muối

„ dinh dưỡng cho vực nước nghiên cứu Sự biến động của khối nước ngọt cũng là nguyên nhân chính gây ra các biến động của các yếu tố môi trường khu vực

nghiên cứu

Tỷ số hàm lượng Si:P:N phản ánh nguồn gốc của khối nước cũng như tình trạng ô nhiễm của vực nước Theo Riegman (1996), sự gia tăng của lượng chất thải chủ yếu chỉ làm tăng hàm lượng P và N Trong khi đó hàm lượng Sỉ — vốn chủ yếu được tạo ra từ xói mòn đất từ thượng nguồn — thì hầu như không đổi Bởi vậy, hiện tượng tăng hàm lượng dinh đưỡng từ nguồn nước thải sẽ dẫn đến tình trạng giảm tỷ số hàm lượng Sỉ:P và Si:N Hậu quả của sự thay đổi này là sẽ triệt tiêu ưu thế của tảo silíc vốn cần silíc để phát triển Sự suy giảm khả năng phát triển của tảo silíc tạo cơ hội phát triển cho các nhóm tảo không cần silíc như tảo giáp

(Dinophyta), tao roi (Haptophyta) và những nhóm tảo gây hại khác và như vậy

dẫn đến tình trạng gia tăng tần suất gây hại của các nhóm tảo này Những quan

trắc lâu năm ở vùng biển châu Âu cho thấy, trong vòng 20 năm (1969-1984), ty

SỐ giữa hàm lượng Sỉ: P đã giảm nhiều lần (từ 53:1 xuống 21:1) ở một số thuộc

Sông Rhine, vùng German Bight và vùng Kiel của Đức, Tvarminne (thuộc biển + Baltic), vùng Kattegat (thuộc Bắc Âu), vùng biển Đen hay vùng biển Rumani

(Smayda, 1990) Tỷ số trung bình ở vùng biển Việt Nam là 28,4 (Lê Lan Anh, 2001)

20

Nếu những lý luận trong trường hợp vùng biển châu Âu đúng với trường hợp

vùng nước ven biển miền Bắc nước ta thì nguồn nước do sông mang ra chưa mang nhiều hàm lượng nước thải chứa nhiều P tới mức thay đổi mạnh tỷ Si:P như trường hợp vùng biển châu Âu Chúng tôi không có số liệu lâu năm về hàm lượng

muối Sĩ và P tại khu vực nghiên cứu nên không thể so sánh tỷ số này trong quá

khứ Tuy nhiên, với sức ép lớn của dân số cùng với sự phát triển nhanh chóng của công nghiệp, nông nghiệp và các hoạt động nuôi trồng thuỷ sản, sự suy giảm của

tỷ số này là hoàn toàn có thể xảy ra Bởi vậy, trong các nghiên cứu về môi trường

” cần quan tâm đến vấn đề này

và các muối dinh dưỡng NH,*, NO;, $ ssls

NO;, PO,* và SiO¿? tại các mặt cắt N95 yo SEO5r +0011,

Thai Binh, Nam Dinh va Thanh Hoa Zz om 2 ven

trong thời gian từ tháng 6/2002 đến Ï s„ị 6 te on’

‘DO man (%0)

4.3 Thành phần loài tảo độc hại ghi nhận

Kết quả nghiên cứu đã ghi nhận 38 loài và nhóm loài có khả năng gây hại Chúng

thuộc các ngành tảo giáp (29 loài), tảo silíc (3 loài), tảo lam (3 loài), tảo kim (2

“_ loài) và tảo mất (1 loài) Danh mục thành phần loài được trình bày trong bảng 5

e Nhóm sinh độc tố DSP gồm 7 loài thuộc chi tảo giáp Dinophysis (Loài Prorocentrum lima tuy có khả năng sinh độc tố DSP nhưng chưa được ghi nhận gây ra bùng phát DSP trong khi khả năng gầy ngộ độc CFP đã được ghi nhận nhiều Bởi vậy, chúng tôi xếp chúng vào nhóm gây ngộ độc CFP

thay vì ngộ độc DSP)

e©_ Nhóm sinh độc tố ASP gồm chỉ tao silic Pseudo-nitzschia

e Nhóm gây ngộ độc cá rạn san hô CFP gồm hai loài thuộc chỉ tảo giáp

Prorocentrum

© Nhóm gây hại khác gồm những loài thuộc ngành tảo gidp (chi

Prorocenrum (8 loài), loài Ceraium furca, Noctiluca scintillan,

Polikrikos schwartzi); ngành tao silic (Chaetoceros spp., Skeletonema

costatum); ngành tảo lam (Anabaenopsis arnoldii., Trichodesmium

erythraeum, Microcysfis sp.) và một số loài khác Những loài này có thể

đã được ghi nhận khả năng sinh độc tố hoặc chưa nhưng khả năng gây hại của chúng đã từng được ghi nhận ở các vùng biển khác nhau trên thế giới Bang 5: Danh mục những loài tảo có khả năng sinh độc tố hoặc gây hại tiềm

tàng bắt gặp tại khu vực Thái Bình, Nam Định, Thanh Hoá

Các độc tổ đã được khẳng | Khả năng gây | Tài liệu tham

SP ps pS Pee tổ chứng kiến

ác

(2004)

2 | Alexandrium affine x Thuỷ triểu đỏ ở | Nguyễn Ngọc

Indonesia Lam (2002)

Hodgkiss et al (2003) Mostrup

22

Alexandrium tamarense độc tố

không

16

Thuỷ triểu đỏ ở nhiều nơi, gây chết cá ,

Lasen & Moestrup (1989) Andersen (1996) Mingyuan et al (1997)

Mostrup et al (2004)

Nhóm cé kha nang gay ngo déc DSP đều thuộc ngành tảo giáp)

10 Dinophysis caudata xX Gây bùng phát

DSP ở nhiều nơi Fukuyo et al (1990) Mostrup

(2004)

(1995) Mostrup et al

(2004)

(1995) Mostrup et al (2004)

(2004) Những nhóm có khả năng gây hại khác: thuỷ triểu đỏ, gây động vật thuỷ sản

18 | Prorocentrum dentatum Thuỷ triểu đỏ ở | Hodgkiss &

Nhật Bản, Hồng | Yang (2000) Kông gây chết | Okaichi (2003)

cá

19 | Prorocentrum gracile Thuy triểu đỏ ở | Tseng et ai

Trung Quốc (1993) 20.| Prorocentrum lima xX CFP Hallegraeff

(1995)

22.| Prorocentrum micans Độc tố? | Thuỷ triểu đỏ ở | Lasen &

Trung Quốc Moestrup

(1989)

23

(1997)

Lu & Goebel

23.| Prorocentrum minimum Độc tố | Thuy triéu dé ¢ | Sakugawa et al

khong Trung Quốc, | (1985)

rõ, gây | Nhật, Mj, | Kondo et al ngộ độc | Philippines va | (1990)

nhiều nơi khác | Mingyuan et ai trên thế giới (1997)

Faust ef al (1999)

Lu & Goebel (2001) Springer

et al (2002) Rhodora er al (2002)

24.| Prorocentrum Thuỷ triểu đỏ ở |Hodgkis &

Nhật Bản, Hồng |Lu & Goebel Kông, Trung | (2001)

Quốc Okaichi (2003)

25 | Prorocentrum sigmoides Thuỷ triểu đỏ ở | Quanhong = et

Trung Quốc al (2002) 26.| Ceratium furca Thuỷ triều đỏ ở

Cát Bà 27.} Noctiluca scintillans NH3 Thuy triểu đỏ, | Lasen &

gây chết cá ở | Moestrup nhiều nơi (1989) 28.| Polykrikos schwartzi Thuỷ triéu dé & | Okaichi (2003)

nhiéu ving cia Nhat Ban

29.| Gonyaulax spp Với những gai | Okaichi (2003)

nhọn đặc biệt,

chúng có thể gây chết cá

INganh tao silic

30 | Chaetoceros spp Thuỷ triểu đỏ, | Andersen

gây chết cá (1996)

31 | Leptocylindrus danicus Nở hoa gây can

kiệt nguồn oxi | Yang ef al trong thuỷ vực (2003)

32 | Skeletonema costatum Thuy triểu đỏ ở | Mingyuan et ai

Nhật, Trung | (1997) Quốc, gây chết | Okaichi (2003)

cá do nghẽn hoặc tổn thương mang

INgành tảo lam

33 | Anabaenopsis arnoldii | x Onodera &

Oshima ef al (1996)

Mostrup et al (2004)

34 Trichodesmium Thuỷ triểu đỏ ở Mingyuan er ai

24

erythraeum Indonesia, Trung | (1997)

Quéc Tumpak &

35 | Microcystis sp Độc tố | Nở hoa 6 nhiéu | Mariyo ef al

38.) Euglena spp Nở hoa gây cạn

Ghi chú: ASP, PSP, DSP, NSP, CFP GA là những loài có khả năng sinh ra các

độc tố ngộ độc gây mất trí nhớ (ASP), liệt cơ (PSP)., ngộ độc tiêu chảy (DSP), ngộ độc cá rạn san hô (CFP), độc tố kháng nấm (GA)

Như vậy, thành phần những loài gây hại chủ yếu thuộc ngành tảo giáp Đây cũng _ là nét chung về thành phần loài của tảo độc hại trên thế giới (Sournia, 1995)

Cho đến nay, các ngành tảo được biết có khả năng gây hại gồm các ngành tảo giáp (Dinophyta), tảo silíc (Bacillariophyta), tảo lam (Cyanophyta) và tảo roi (Haptophyta) Trong nghiên cứu này rất ít khi bắt gặp ngành tảo roi Do đó, trong báo cáo chúng tôi chỉ tập trung vào ngành tảo giáp, tảo tảo silíc và tảo lam và đặc biệt nhấn mạnh vai trò của tảo giáp và silíc do mật độ của chúng đáng kể nhất Nghiên cứu trước đây về tảo độc hại ở Việt Nam chủ yếu tập trung vào tảo giáp Các ngành tảo silíc và tảo lam hầu như chưa đựợc quan tâm do sự nhìn nhận về vai trò của chúng trong vực nước không lớn

Hiện nay, vấn để cân nhắc một loài tảo nào đó là loài gây hại còn gặp nhiều bất cập Các tổ chức nghiên cứu, các nhóm tác giả khác nhau lại đưa ra danh mục loài tảo gây hại khác nhau Tổ chức quốc tế uy tín nhất về nghiên cứu tảo độc hại

- Trung tâm Nghiên cứu tảo độc hại, thuộc Uy ban Hải dương hoc quéc té IOC,

UNESCO) cập nhật danh mục 98 tảo biển đang được coi là có khả năng gây hại `

(Moestrup er al., 2004) Tuy nhiên, danh mục này lại bỏ qua nhiều loài đã từng

được biết là khả năng gây hại ở những nơi khác nhau như Alexandrium leei, + Alexandrium affine, Dinophysis hastata, Prorocentrum micans, Noctiluca

scimillans, Anabaenopsis arnoldi Vì vậy, danh mục loài độc hại mà chúng tôi ghi nhận và đưa ra dựa trên sự so sánh, phối hợp nhiều nguồn tài liệu khác nhau

để có một bức tranh tổng thể về danh mục những loài gay hai da duoc ghi nhận từ các vùng khác nhau và từ thực tế tình hình ở Việt Nam

25

4.4 Phân bố, biến động mật độ Pseudo-nitzschia và hàm lượng độc tố ASP trong thịt ngao

4.4.1 Thành phần loài tảo sinh độc tố ASP (chi Pseudo-

nitzschia) Nhóm sinh độc tố ASP gồm những loài thuộc chỉ Pseudo-nitzschia Tuy không định loại được đến loài bằng kính hiển vi quang học nhưng bằng những quan sát

về kích thước, hình dạng tế bào và tỷ lệ đoạn tiếp nối (overlaping) giữa các tế bào

trong tập đoàn, chúng tôi ghi nhận có ít nhất 4 loài thuộc chỉ Pseudo-nitzschia, gồm cả nhóm serizíz (nhóm có kích thước tế bào nhỏ) và nhóm đelicatissima

(nhóm có kích thước tế bào lớn) (phụ lục 1) Tế bào của Pseudo-nitzschia xuất

; hiện 64% trong tổng số 635 mẫu tảo phân tích Chúng có mặt ở tất cả các vực nước được nghiên cứu, từ vùng đầm nuôi tôm đến các trạm mặt cắt trên biển của các vùng: Thái Bình, Nam Định, Thanh Hoá, Quảng Yên (Quảng Ninh), Đồ Sơn, Quý Kim, Cát Bà (Hải Phòng) và là cấu phần quan trọng trong quần xã thực vật phù du của khu vực nghiên cứu

Pseudo-nitzschia là chỉ tảo silÍc mới được tách ra từ chỉ Nizschia với những loài

mang đặc điểm cấu tạo hình chuỗi (Grethe & Syvertsen, 1996) Nhóm loài này

mới chỉ được quan tâm nghiên cứu trong thời gian gần đây khi chúng được xác nhận là nguồn chính sinh ra acid domoic - độc tố gây ra ngộ độc ASP Trong tổng

số 10 loài tảo có khả năng sản xuất acid domoic, có tới 8 loài thuộc chỉ Pseudo-

nitzschia (Moestrup et al., 2004) Hai loai con lại thuộc các chi khác là Amphora

coffeaeformis (Skov et al., 1999) va Nitzschia navis-varingca (Lundholm &

Moestrup, 2000; Kotaki et al., 2000) Nghia 1a, phan lén nhimg loai thudc chi

Pseudo-nitzschia có khả năng sinh độc tố Chúng đã được xác nhận là nguyên gây ra nhiều đợt bùng phát ngộ độc ASP trong thời gian gần đây nhu & Canada

(Bates et ai., 1989), New Zealand, Mỹ (Hasle & Fryxell, 1995) Như vậy, sự hiện

ˆ diện của chỉ Pseudo-nitzschia với mật độ cao trong khu vực nuôi trồng thuỷ sản

thực sự là mối đe doa tiém tang d6i với chất lượng hải sẵn nuôi trong khu vực ven biển miền Bắc Trong các chương trình quan trắc, nhóm tảo này cần được theo

dõi thường xuyên

Tảo Pseudo-nitzschia có khoảng phân bố rộng Chúng đã được tìm thấy ở rất nhiều nơi trên thế giới, ở cả phía bắc và nam bán cầu, từ biển Đại Tây Dương như

Canada (Bates et al., 1989), Mj, Tay Ban Nha (Fraga ef al., 1998), Bién Ailen (Cusac et al., 2002), Ha Lan (Vrieling et al., 1996), dén Thai Binh Duong nhv ven biển Mexicd (Hernandez-Becerril, 1998) Chile, Uc, Newzealand (Hales & Fryxell, 1995; Skov et al., 1999), Argentina (Ruben & Daniela, 1998), Nhat Ban (Orlova et al., 1996) hay & Ấn Độ Duong nhu Vinh Bengal (Jewel e/ a/., 2001)

Trong khu vực biển Đông, chúng cũng đã được ghi nhận ở nhiều nơi như Hồng

Kong (Dickman et al., 1997), Quang Dong - Trung Quéc (Guanhong et al., 2002), Brunei (Boomnyapiwat, 1999b), Vinh Thai Lan (Boomnyapiwat, 1999a)

._ Bởi vậy, sự hiện diện của chúng ở Việt Nam là điều dễ hiểu

Ở Việt Nam, tuy đã có một số chương trình nghiên cứu tảo độc hại nhưng mới chỉ tập trung vào ngành tảo giáp Ngành tảo silíc hầu như bị bỏ trống Ghi nhận đầu tiên về sự hiện diện của chỉ Pseudo-nitzschia là nghiên cứu của Boomnyapiwat

26

- (2001) va Shamsudin er al., (2001) trong mét chương trình nghiên cứu thực vat phù du của tổ chức SEAFDEC nhưng những kết quả nghiên cứu chỉ mang tính

khảo cứu qua một đợt khảo sát duy nhất Cũng cần lưu ý rằng trong những nghiên cứu trước đây, nhóm Pseudo-nitzschia này có thể được nhận định dưới tên của những loài thuộc chi Nitzschia nhu N pungens Grunow hay N delicatissima

Cleve Kết quả từ đề tài này sẽ là những ghi nhận tổng thể đầu tiên vẻ sự hiện diện, mật độ và biến động của mật dé Pseudo-nitzschia

Một khó khăn lớn trong công việc nghiên cứu chỉ Psewdo-nitzschia là các loài thuộc chỉ này có kích thước nhỏ Để xác định đến loài, việc phân loại cần phải được khẳng định bằng những hình ảnh trên kính hiển vi điện tử Trong nghiên

cứu của mình, Boomnyapiwat (2001) và Shamsudin z¿ zi.(2001) đã đưa ra danh

mục 5 loài Pseudo-nitzschia bat gặp ở biển Việt Nam Tuy các tác giả có dé cap đến việc sử dụng kính hiển vi điện tử trong nghiên cứu nhưng không nêu rõ sử dụng cho những nhóm loài nào trong tổng số 357 loài thực vật phù du ghi nhận trong chuyến khảo sát Do đó mức độ tin cậy của danh mục các loài Pseudo-

„ mửzschia trong nghiên cứu này là hạn chế Để khẳng định được thành phần các

loài thuộc chỉ Pseudo-nizschia có mặt ở vùng ven biển Việt Nam, trong các

nghiên cứu tiếp theo, công việc nghiên cứu khẳng định phân loại trên kính hiển vi điện tử cần phải được ưu tiên xúc tiến

4.4.2 Biến động của mật độ Pseudo-nitzschia

Biến động mật độ của Pseudo-nitzschia tại ba mặt cắt Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá được thể hiện qua hình 10 (Biến động mật độ Pseudo-nitzschia Ở các đầm nuôi tôm được thể hiện trong phụ lục 2) Mặc dù Pseudo-nitzschia có thé bat gặp hầu như quanh năm nhưng mật độ cao chủ yếu bắt gặp vào mùa đông và mùa xuân, khi nhiệt độ nước thấp trong khi độ mặn cao Trong thời kỳ này Pseudo- nitzschia thường xuyên xuất hiện với mật độ > 10! tb/1 và trở thành thành phần quan trọng trong quần xã thực vật phù du Thời kỳ từ giữa tháng 1 đến cuối tháng

3, mật độ Pseudo-nitzschia thường xuyên đạt mức cao trên 100.000 tb/l và chiếm

ưu thế tuyệt đối trong VỰC nước

Đặc biệt nhất là hai đợt bùng phát vào ngày 22/1/2003 và 15/3/2003 với mật độ

“ trung bình trên 2 x 10 tb/1 bắt gặp ở hầu hết các trạm nghiên cứu Hình ảnh hàm lượng chlorophyll a chụp từ vệ tỉnh vào những ngày này (hình 9) cho thấy hàm lượng chlorophyll a đặc biệt cao trong toàn bộ dải ven biển từ Thái Bình đến Thanh Hoá Nếu căn cứ vào hình này thì có thể cùng thời điểm đó, sự bùng phát cũng diễn ra cả ở Hà Tĩnh Chúng tôi không kiểm chứng đựơc điều này vì không - nằm trong khu vực thu mẫu của đề tài

Đợt bùng phát ngày 15/3/2003 với hàm lượng cao tương tự đợt ngày 22/1/2004 Cũng trong thời kỳ này bất gặp mật độ cao nhất của Pseudo-nitzschia lên tới 9,8

x 10” tb/I ở trạm 1 (đầm nuôi tôm) tại Nam Định vào ngày 15/3/2003 (ở nhiệt độ 25°C, độ mặn 20%o) Chúng tôi không ghi nhận được ảnh vệ tỉnh cho lần bùng

phát thứ hai này

Mật độ của tảo Pseudo-nitzschia bắt gặp trong nghiên cứu này là rất cao so với mật độ tối đa bắt gặp ở các vùng khác nhau trên thế giới như Argentina: 3.3 x 105

tb/l (Ruben & Daniela, 1998), ving biển Wadden Sea ở Hà Lan <1O! tb/l

- (Vrnieling e ai., 1996) nhưng thấp hơn ở Nhật Bản (gần Vladivostok): 35x10” tb/1

27

(Orlova ef ai., 1996) hay những vùng chịu ảnh hưởng nặng nề bởi ASP như Canada (15x105 tb/1 - Bates et al., 1989)

Nếu chỉ căn cứ vào mật độ tế bào, thì mật độ Pseudo-nifzschia ở vùng nghiên cứu

là rất cao, vượt ngưỡng mật độ cấm thu hoạch sản phẩm nhuyễn thể hai mảnh vỏ 10° tb/l tại các vùng nuôi nhuyễn thể do Bộ Thuỷ sản quy định (Bộ Thuỷ sản, 2004) cũng như ở một số nước như Bắc Ailen (10° tb/l), Ha Lan (10*-10° tb/l),

Canada (0.5-1x10° tb/l), Dan Mạch (2x10° tb/l) (Andersen, 1996) hay New

* Zealand (2-5x10° tb/l) (Anderson ef al., 2001) Mac dù vay, ham lượng độc tố

còn phụ thuộc rất nhiều vào khả năng sản sinh độc tố của từng loài tảo, vào điều kiện môi trường của khu vực nghiên cứu và vào khả năng tích luỹ độc tố của từng loài nhuyễn thể (vấn dé này sẽ được thảo luận trong những phần sau của báo cáo) Mật độ cao của Pseudo-nifzschia chưa đủ để khẳng định khả năng gây hại của

- độ tích luỹ độc tố trong nhuyễn thể hai mảnh vỏ Để trả lời được câu hỏi này, cần phải tiến hành phân lập, nuôi sinh khối và phân tích độc tố của từng loài trong

điều kiện phòng thí nghiệm Đây cũng là một hướng nghiên cứu cần được ưu tiên thực hiện trong thời gian tới

Trong thời kỳ giữa tháng 1 đến giữa tháng 3/2003, xảy ra một đợt bùng phát của

Pseudo-nitzschia diễn ra đồng thời ở nhiều điểm nghiên cứu, từ Thái Bình, Nam

28

Hình 10: A, B, C: Biến động nhiệt độ nước và độ mặn và D, E, F: biến động mật độ tảo Pseudo-nitzschia spp và hàm lượng độc tố ASP trong

thịt ngao tại trạm 3 của các mặt cắt Thái Bình, Nam Định và Thanh Hoá trong thời gian tháng 6/2002-12/2003

29

Dinh va Thanh Hoá đến các khu vực thu mẫu bổ sung tại Hải Phòng và Quảng Ninh (Phụ lục 2) Như vậy, sự phát triển của Pseudo-nitzschia là kết quả của sự phối hợp giữa các yếu tố môi trường cục bộ (như độ mặn, hàm lượng dinh dưỡng) và các yếu

tố môi trường vĩ mô (như nhiệt độ, ánh sáng) cùng tham gia vào việc điều phối Để tảo phát triển được, khi các yếu tố môi trường cục bộ đã phù hợp, cần phải có sự phù hợp của các yếu tố vĩ mô và ngược lại

So sánh mát độ Pseudo-nitzschia giữa ba vùng Thái Bình, Nam Dinh va Thanh Hoá

Mật độ trung bình của Pseudo-nitzschia dat cao nhất ở mặt cắt Nam Dinh (1,4x10° tb/D), sau đó đến Thanh Hoá (1,3x10 tb/]) và thấp nhất ở Thái Bình (0,56x10” tb/1)

So sánh cặp đôi giữa các cặp trung bình cho thấy, chỉ có sự khác nhau giữa mật độ trung bình ở mặt cắt Nam Định và Thái Bình (t = 2,06, df=36) có ý nghĩa thống kê Mật độ cao ở mặt cắt Nam Định có thể liên quan đến đặc điểm độ mặn cao ở khu

vực này Trường hợp mặt cắt Thái Bình mật độ Pseudo-nitzschia thấp có thể do ảnh

hưởng của độ đục vì, như đã trình bày ở trên, độ đục ở vùng Thái Bình cao hơn hẳn hai vùng còn lại

Šo sánh giữa các tram 3, 4,5 trong mặt cắt vuông góc với đường bờ

Theo mặt cắt vuông góc với đường bờ, không thấy có sự khác nhau về mật độ giữa các trạm 3, 4 và 5 Pseudo-nitzschia thường phân bố tương đối đồng đều ở tất cả các điểm trên mặt cất Nguyên nhân của sự phân bố này có thể vì Pseudo-nitzschia thường bùng phát trong thời kỳ mùa đông, trùng lặp với thời kỳ độ mặn cao và tương đối đồng đều giữa các trạm trên mặt cắt (20-302), tạo điều kiện thuận lợi cho Pseudo-nitzschia phát triển khá đông đều dọc theo mặt cất Điều này cho thấy tâm quan trọng của các yếu tố môi trường mang tính vĩ mô như thời tiết (nhiệt độ, cường

độ ánh sáng) trong việc điều tiết sự phát triển của Pseudo-nitzschia

So sánh giữa các tầng nước trọng mất cắt

Trong quá trình theo dõi sự phân bố của Pseudo-nitzschia trong cột nước, chúng tôi nhận thấy Pseudo-nitzschia phân bố không đồng đều trong các tầng nước Có những đợt bắt gặp chúng tập trung ở tầng mặt nhưng lại có đợt tập trung ở tầng giữa hoặc tầng đáy Không thấy có số liệu về thuỷ lý, thuỷ hoá nào có mối liên quan với các hiện tượng phân bố này Tuy nhiên, có sự trùng lặp đáng chú ý giữa sự phân bố của Pseudo-nitzschia với số giờ nắng trong ngày thu mẫu (hình 11) Nét phân bố chung của Pseudo-nitzschia là trong suốt thời gian nghiên cứu Pseudo-nitzschia thường tập trung ở tầng mặt Hiện tượng Pseudo-nitzschia tập trung ở tầng giữa hoặc đáy chỉ xảy ra trong những ngày không có nắng hoặc số giờ nắng ít (dưới 3 giờ) và thường rơi vào mùa đông, hoặc thời kỳ giao thời) Như vậy, rất có thể Pseudo-nitzschia có tính hướng sáng trong cột nước và có khả năng di chuyển vượt các gradien về môi trường giữa các tầng nước

Khoảng cách từ bờ biển Khoảng cách từ bờ biển

A=>

tại mặt cất Thái Bình ngày 16/2/03 b6 mat 69 Pseudo-nitzschia / ~ a0 bS mit 46 Pseudo-niteschia

tại mặt cắt Nam Định ngày 17/2/03

ˆ^~ mm Hình 11: Ảnh hưởng của ánh sáng đến phân bố của Pseudo-nifzschia trong cột nước (A) tại mặt cắt Thái Bình ngày 16/2/03 với 4,5 giờ nắng trong ngày, và (B) tại mặt cắt Nam Định ngày 17/2/03 với 0 giờ nắng trong ngày

Trên đây mới chỉ là những nhận xét ban đầu về sự phân bố của Pseudo-nizschia Để khẳng định đặc điểm phân bố này của Pseudo-nitzschia cân có những nghiên cứu sâu hơn nữa Đặc biệt, biến động mật độ Pseudo-nitzschia phải được theo dõi chặt chẽ trong thời gian đài với chu kỳ ngày đêm Hoạt động di cư thẳng đứng của tảo nói chung đã được biết đến khá nhiều nhưng đối với chỉ Pseudo-nitzschia thì chưa có nghiên cứu thực nghiệm nào khẳng định Những kết quả nghiên cứu này bổ sung thêm đặc điểm phân bố của Pseudo-niizschia trong cột nước

Một thực tế khác có thể ảnh hưởng đến phân bố thẳng đứng của Pseudo-nitzschia trong cột nước là hiện tượng những đợt già chết và lắng xuống đáy của Pseudo- nitzschia sau pha phát triển mạnh Cần những nghiên cứu tiếp theo để khẳng định giả thuyết này

Sự phân bố phức tạp của tảo Pseudo-nitzschia trong cột nước đã đặt ra yêu câu cần thiết trong việc nghiên cứu, quan trắc nhóm tảo Pseudo-nitzschia nói riêng và thực vật phù du nói chung là phải thực hiện đồng thời ở nhiều tầng nước khác nhau mới

có thể đánh giá được thực chất mật độ và phân bố của chúng trong vực nước Biện pháp đánh giá không phù hợp không những đánh giá sai mật độ của tảo trong cột nước mà có thể còn đi đến các kết luận mật độ tăng hay giảm trong vực nước mà bản chất chỉ là sự thay di chuyển của chúng trong các tầng nước

4.4.3 Hàm lượng độc tố ASP

Biểu đồ sắc ký đồ và hàm lượng độc tố ASP trong ngao Meretrix meretrix được thể hiện qua hình 12, hình 13 và bảng 6 Trong suốt thời gian nghiên cứu, hàm lượng độc tố ASP thấp ở cả ba vùng nuôi ngao, dưới 2,5 ng /100g thịt ngao Vào thời điểm tháng 11/2002, hàm lượng độc tố cao nhất ghi nhận ở cả ba vùng nghiên cứu Giữa

ba vùng không có sự khác biệt đáng kể về hàm lượng độc tố mặc dù giá trị trung bình ở Thanh Hoá (0,90 ng /100g) cao hơn ở Nam Định và Thái Bình (0,80 và 0,79 5

pg /100g)

31

bằng phương pháp MBA và HPLC