Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùng Tây bắc trong bối cảnh hiện nay (Luận án tiến sĩ)Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùng Tây bắc trong bối cảnh hiện nay (Luận án tiến sĩ)Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùng Tây bắc trong bối cảnh hiện nay (Luận án tiến sĩ)Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùng Tây bắc trong bối cảnh hiện nay (Luận án tiến sĩ)Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùng Tây bắc trong bối cảnh hiện nay (Luận án tiến sĩ)Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùng Tây bắc trong bối cảnh hiện nay (Luận án tiến sĩ)Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùng Tây bắc trong bối cảnh hiện nay (Luận án tiến sĩ)
Trang 1Giáo dục hướng nghiệp là một bộ phận cấu thành và giữ vai tròrất quan trọng của quá trình giáo dục toàn diện Quản lý giáo dục hướngnghiệp cho học sinh trung học phổ thông có ý nghĩa quan trọng trongviệc thực hiện mục tiêu giáo dục, theo nguyên lý giáo dục của Đảngtrong bối cảnh hiện nay Quan điểm của Đảng ta kiên định qua nhiều kỳđại hội coi trọng công tác giáo dục hướng nghiệp cho học sinh Đào tạonguồn nhân lực cán bộ người dân tộc thiểu số luôn là đường lối chiếnlược về chính sách dân tộc của Đảng ta nhằm mục tiêu xây dựng khốiđại đoàn kết các dân tộc Mặc dù đã đạt được những kết quả tích cực,nhưng trong nhiều năm trở lại đây, giáo dục Việt Nam chưa kiểm soátđược vấn đề chọn nghề, chọn trường để học bậc học cao hơn của họcsinh sau khi tốt nghiệp
Bối cảnh hiện nay, chương trình giáo dục phổ thông mới coi giáodục hướng nghiệp là một mặt giáo dục, Nhà trường thực hiện hoạt độnggiáo dục hướng nghiệp lồng ghép trong các hoạt động giáo dục đức, trí,thể, mỹ, hoạt động trải nghiệm Giáo dục đại học phát triển nhưng chưađược quy hoạch phù hợp với cơ cấu nền kinh tế và nhu cầu nhân lựctrong thời kỳ cách mạng công nghiệp lần thứ tư (cách mạng 4.0); quản
lý giáo dục hướng nghiệp ở các trường phổ thông dân tộc nội trú nóichung và trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùng Tây Bắc nóiriêng còn nhiều bất cập Tình trạng nhiều học sinh tốt nghiệp trường phổthông dân tộc nội trú sau khi hưởng chế độ chính sách học tập của nhànước được cử tuyển đi học đại học tốt nghiệp đại học ra trường vẫn thấtnghiệp và không làm đúng ngành nghề được đào tạo
Nghiên cứu về giáo dục hướng nghiệp và quản lý giáo dục hướngnghiệp ở trường trung học phổ thông đã được nhiều nhà khoa học trong
và ngoài nước quan tâm; lý luận về giáo dục hướng nghiệp và quản lýgiáo dục hướng nghiệp trong nhiều năm vẫn chưa có nhiều sự thay đổi
và phát triển theo xu thế phát triển của xã hội
Việc tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận cũng như thực tiễngiáo dục hướng nghiệp và quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ởcác trường trung học phổ thông dân tộc nội trú là một trong những vấn đềkhoa học rất có ý nghĩa nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục và đào tạo, pháttriển kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng cho vùng Tây Bắc
Trang 2Xuất phát từ những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùng Tây Bắc trong bối cảnh hiện nay” để triển khai
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Xây dựng cơ sở lý luận về giáo dục hướng nghiệp và quản lý giáo dụchướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú
- Khảo sát, đánh giá thực trạng giáo dục hướng nghiệp và quản
lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổthông dân tộc nội trú vùng Tây Bắc
- Đề xuất các biện pháp quản lý giáo dục hướng nghiệp chohọc sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùng TâyBắc trong bối cảnh hiện nay
- Khảo nghiệm các biện pháp và thử nghiệm một biện pháp đã đề xuất
3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
* Khách thể nghiên cứu
Quản lý giáo dục ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú
* Đối tượng nghiên cứu
Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trunghọc phổ thông dân tộc nội trú vùng Tây Bắc trong bối cảnh hiện nay
* Phạm vi, giới hạn nghiên cứu
Về nội dung nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu trong
phạm vi quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp của nhà trườngtrung học phổ thông dân tộc nội trú
Về chủ thể quản lý: Các cá nhân, tổ chức trong nhà trường trung học
phổ thông: gồm Ban Giám hiệu, hội đồng trường, các tổ chức trong nhà trường,các tổ chuyên môn, tổ quản lý học sinh, các lực lượng giáo dục liên quan
Trang 3Về địa bàn nghiên cứu: Các trường phổ thông dân tộc nội trú
bậc trung học phổ thông ở các tỉnh vùng Tây Bắc: Hà Giang, Sơn La,Lào Cai, Tuyên Quang, Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái, Hoà Bình
Về khách thể điều tra, khảo sát: cán bộ quản lý, giáo viên, phụ
huynh, học sinh, cựu học sinh của một số trường trung học phổ thôngdân tộc nội trú, công chức, viên chức là lãnh đạo ở một số phòngchuyên môn của Sở Giáo dục và Đào tạo thuộc địa bàn nghiên cứu;công chức thuộc một số vụ quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo,một số chuyên gia nhà khoa học thuộc Học viện Dân tộc, Ủy banDân tộc, Viện nghiên cứu thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo
Về thời gian, các số liệu sử dụng cho quá trình nghiên cứu luận
án được tổng hợp từ năm 2013 đến năm 2017; Thử nghiệm sư phạmđược thực hiện hai lần: Lần thứ nhất vào đầu học kỳ II năm học 2015 -2016; lần thứ hai vào đầu học kỳ II năm học 2016 - 2017; Quá trình đokết quả được thực hiện hai lần trong khoảng thời gian thích hợp củanăm thứ nhất và năm học thứ hai
* Giả thuyết khoa học
Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung
học phổ thông dân tộc nội trú vùng Tây Bắc chỉ có thể đạt hiệu quả, nếu
chủ thể quản lý thực hiện đồng bộ các biện pháp quản lý với mô hình quản
lý được đề xuất, lập kế hoạch giáo dục hướng nghiệp, bồi dưỡng nâng caonăng lực giáo dục hướng nghiệp cho chủ thể giáo dục, có phương pháp,hình thức kiểm tra, đánh giá kết quả giáo dục hướng nghiệp cho học sinh
phù hợp với đặc điểm của trường trung học phổ thông dân tộc nội trú, thì
sẽ quản lý được chất lượng giáo dục hướng nghiệp, kiểm soát hiệu quảgiáo dục toàn diện, làm tốt công tác phân luồng học sinh sau khi tốtnghiệp trung học phổ thông, đáp ứng nhu cầu tạo nguồn đào tạo nhân lựcngười dân tộc thiểu số trong bối cảnh hiện nay
4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
4.1 Phương pháp luận
Dựa trên cơ sở phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa duy vật biệnchứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm củaĐảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục, đào tạo, quản lý giáo dục; quan điểmxây dựng và thực hiện chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước ta
Phương pháp tiếp cận của đề tài: Luận án sử dụng phươngpháp “Kết hợp tiếp cận chức năng và tiếp cận hoạt động” Nghiêncứu về thực tiễn quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh tiếp cận
Trang 4theo hướng xem xét chủ thể quản lý thực hiện các chức năng quản lýnhư thế nào trong quá trình tác động vào các hoạt động giáo dục Lấykết quả hoạt động giáo dục hướng nghiệp làm thước đo hiệu quảquản lý và phát hiện các vấn đề nảy sinh trong quá trình thực hiện cácchức năng quản lý; vận dụng linh hoạt các quan điểm: hệ thống - cấutrúc, lịch sử - lôgíc, thực tiễn, phát triển, mô hình hoá, khái quáthoá, trong xem xét, giải quyết vấn đề nghiên cứu
4.2 Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:
Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết.
Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn.
Nhóm phương pháp bổ trợ
5 Đóng góp mới của luận án
Luận án đã luận giải, làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn
đề quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổthông dân tộc nội trú vùng Tây Bắc Đặc biệt, luận án đã đề xuất các biệnpháp quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung họcphổ thông dân tộc nội trú vùng Tây Bắc trong bối cảnh hiện nay
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
Ý nghĩa lý luận: Luận án đưa ra cơ sở lý luận để đề xuất các biện pháp
quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổthông dân tộc nội trú vùng Tây Bắc trong bối cảnh hiện nay, góp phần bổsung, phát triển làm phong phú thêm lý luận quản lý, quản lý giáo dục, quản
lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông
Ý nghĩa thực tiễn: Góp phần nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cấp
uỷ, chính quyền và nhân dân địa phương, nhất là các trường trung học phổthông dân tộc nội trú trong vùng Kết quả nghiên cứu của luận án có thể làmtài liệu tham khảo phục vụ cho lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý giáo dục hướngnghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú
7 Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, danh mục tài liệutham khảo và phụ lục, luận án được trình bày trong 4 chương, 14 tiết
Trang 5Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
1.1 Những nghiên cứu về giáo dục hướng nghiệp
Các tác giả Morgan và Hart (1977), đã khẳng định giáo dụchướng nghiệp trong nhà trường cần phải khuyến khích học sinh suy nghĩ
về bản thân mình và về thế giới công việc
Năm 1996, tác giả Schmidt, J.J (1996) trong “Counseling in school:Essential services and comprehensive, programs” và năm 1998, Roger D.Herring (1998) trong “Counseling In schoolsMulticultural andDevelopment” đã khuyến khích: các giáo viên phối hợp định hướng nghềcho học sinh thông qua những bài giảng hàng ngày trên lớp; và các hoạtđộng ngoại khóa, trải nghiệm
Trong bài viết “Tâm lý học hướng nghiệp và tư vấn nghề nghiệp sẽ
là những phát kiến của tương lai” trên Tạp chí Ứng xử nghề nghiệp, tácgiả Robert W.Lent (2001) đã chỉ ra một số vấn đề còn tồn tại, hạn chế củahoạt động tư vấn nghề nghiệp và giáo dục hướng nghiệp
Các tác giả Schmidt, J.J, (1996); Roger D Herring (1998); VernonG.Zunker (2002 đã xác định được những khó khăn của học sinh trong quátrình chọn nghề: Không lựa chọn được nghề, không nhận thức rõ ràng khảnăng, sở thích và giá trị, quan niệm của bản thân phù hợp với nghề nào
Ở Việt Nam, các tác giả có những nghiên cứu cơ bản, phong phú
về giáo dục hướng nghiệp là Phạm Tất Dong Các tác giả Nguyễn SinhHuy và Nguyễn Văn Lê (2004) “Giáo dục hướng nghiệp cho học sinh vớiviệc phát triển nguồn nhân lực”; tác giả Nguyễn Thị Thanh Huyền trong
“Mô hình tư vấn nghề cho cá nhân học sinh trong trường trung học phổthông”, (2008); Tác giả Phạm Văn Khanh; tác giả Đặng Danh Ánh,…
1.2 Những nghiên cứu về quản lý giáo dục hướng nghiệp
Các tác giả H.Frankiewiez; B.Rothe; U.Viets; B.Germer,D.Marschneider (1986), đã đưa ra các phương thức: “Phối hợp, cộngtác chặt chẽ giữa trung tâm giáo dục kỹ thuật tổng hợp và các trườngphổ thông trong việc lập kế hoạch thực tập cho học sinh trung họcphổ thông”; tác giả David Atchoarena trong bài viết “Vocationaleducation and training for youth” (Giáo dục và đào tạo nghề cho thanhniên) trên Tạp chí của Viện hoạch định giáo dục quốc tế số 4 tháng 10-12/2007 đã nêu những vấn đề về chính sách giáo dục hướng nghiệpcho học sinh phổ thông đặt trong bối cảnh thị trường lao động để tránhnguy cơ thất nghiệp của rất nhiều thanh niên khi rời ghế nhà trường
Trang 6Đề tài cấp Bộ, Mã số: B2008-37-54TĐ: “Nghiên cứu thực trạng vàgiải pháp phân luồng học sinh các trường phổ thông dân tộc nội trú”,(2010), tác giả Trần Thanh Phúc và nhóm nghiên cứu đã đánh giá thựctrạng tình hình công tác phân luồng học sinh trong các trường phổ thôngdân tộc nội trú; tác giả Huỳnh Thị Tam Thanh phân tích, xem xét giáo dụchướng nghiệp trong mối quan hệ với định hướng phát triển nguồn nhân lực;tác giả Bùi Việt Phú trong luận án tiến sĩ “Tổ chức giáo dục hướng nghiệpcho học sinh trung học phổ thông theo tinh thần xã hội hóa” (2009); luận ántiến sĩ “Quản lý giáo dục hướng nghiệp trung học phổ thông theo địnhhướng tạo nguồn nhân lực cho các tỉnh đồng bằng Sông Cửu Long đến năm2020”, (2015) của tác giả Hồ Văn Thống; Nguyễn Văn Quốc (2012) luận
án tiến sĩ “Xây dựng mô hình giáo dục nghề nghiệp cho học sinh sau trunghọc cơ sở vùng nông thôn các tỉnh đồng bằng Sông Hồng”, (2012); “Quản
lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trung học phổ thông ở một tỉnhMiền Nam Việt Nam”, tác giả Hồ Văn Thông đã kế thừa lý luận về giáodục hướng nghiệp và quản lý giáo dục hướng nghiệp
Bài viết "Phân luồng học sinh ở các trường phổ thông dân tộc nộitrú" của tác giả Ngô Quang Sơn và Nguyễn Thị Kim Thành (2010), tácgiả Phạm Đăng Khoa trong bài viết trên Tạp chí Khoa học giáo dục đãcông bố nghiên cứu về mô hình giáo dục hướng nghiệp đang thực hiện ởtrường trung học phổ thông Nguyễn Thị Minh Khai,
1.3 Khái quát kết quả của những công trình khoa học đã công bố có liên quan đến đề tài và những vấn
đề đặt ra luận án cần tập trung giải quyết
1.3.1 Khái quát kết quả của những công trình khoa học đã công bố có liên quan đến đề tài
Một là, các công trình nghiên cứu đều khẳng định vai trò quan trọng và
đều có một mục tiêu chung nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục hướng nghiệpcho học sinh; xác định những vấn đề lý luận về giáo dục hướng nghiệp, quản lýgiáo dục hướng nghiệp; các hình thức tổ chức giáo dục hướng nghiệp trong nhàtrường; đánh giá được thực trạng giáo dục hướng nghiệp, quản lý giáo dụchướng nghiệp Đây chính là những thành tựu về cơ sở lý luận và thực tiễn là cơ
sở lý luận để nghiên cứu về quản lý giáo dục hướng nghiệp
Hai là, các nhà khoa học đều coi tư vấn nghề là một hoạt động
chuyên nghiệp giúp cho học sinh lựa chọn được nghề phù hợp Cáctác giả đều thống nhất các nội dung tư vấn nghề
Trang 7Ba là, Khoa học quản lý giáo dục luôn luôn vận động và chuyển
dịch theo sự thay đổi về hình thái kinh tế - xã hội, về chế độ, chính sách,
về cách làm giáo dục của mỗi thời kỳ lịch sử, mặc dù có nhiều thành tựu
đa dạng về lý luận quản lý giáo dục hướng nghiệp vẫn có những khoảngtrống về lý luận quản lý giáo dục hướng nghiệp mà các nghiên cứu đitrước chưa đề cập tới Đặt trong bối cảnh hiện nay việc xác định mụctiêu giáo dục hướng nghiệp đã thay đổi thì đương nhiên quản lý giáo dụchướng nghiệp cũng phải điều chỉnh theo
Bốn là, tác giả chưa phát hiện, thống kê, tổng hợp được công trình
khoa học nào đề cập tới vấn đề giáo dục hướng nghiệp và quản lý giáo dụchướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trúvùng núi có nhiều dân tộc, chưa có nghiên cứu nào xây dựng một mô hìnhquản lý giáo dục hướng nghiệp phù hợp với tính “chuyên biệt”, “đặc thù”của trường trung học phổ thông dân tộc nội trú Do đó, tác giả xác định việc
bổ sung và giải quyết vấn đề này chính là nhiệm vụ của đề tài luận án
1.3.2 Những vấn đề đặt ra luận án cần tập trung giải quyết
Tác giả xác định luận án cần giải quyết một số vấn đề sau:
Thứ nhất, làm rõ một số vấn đề lý luận về giáo dục hướng nghiệp,
quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường phổ thông nóichung và các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú nói riêng: 1) Làm
rõ các khái niệm: "Giáo dục hướng nghiệp", "Quản lý Giáo dục hướngnghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú"; 2)Xác định mối liên hệ giữa bối cảnh hiện nay với quản lý giáo dục hướngnghiệp; 3) Chỉ rõ những đặc điểm đặc thù của trường phổ thông dân tộcnội trú và học sinh trung học phổ thông dân tộc nội trú; đồng thời làm rõnhững nội dung quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trườngtrung học phổ thông dân tộc nội trú; 4) Luận giải những yếu tố tác độngđến quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung họcphổ thông dân tộc nội trú vùng Tây Bắc trong bối cảnh hiện nay
Thứ hai, đánh giá đúng thực trạng, làm rõ những ưu điểm, hạn
chế trong giáo dục hướng nghiệp và quản lý giáo dục hướng nghiệpcho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùngTây Bắc; đồng thời chỉ rõ những nguyên nhân ưu điểm, hạn chế và
dự báo được những những vấn đề cấp thiết đặt ra trong quản lý giáodục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dântộc nội trú vùng Tây Bắc trong bối cảnh hiện nay
Trang 8Thứ ba, xây dựng các biện pháp quản lý giáo dục hướng nghiệp
cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú vùng TâyBắc trong bối cảnh hiện nay
Chương 2
CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DÂN TỘC NỘI TRÚ TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY
2.1 Trường trung học phổ thông dân tộc nội trú
và giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú
2.1.1 Trường trung học phổ thông dân tộc nội trú, học sinh
ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú và những vấn đề đặt ra đối với giáo dục hướng nghiệp
* Đặc trưng kinh tế, xã hội và ngành nghề địa phương vùng núi có nhiều dân tộc thiểu số
* Đặc điểm trường trung học phổ thông dân tộc nội trú trong
hệ thống giáo dục quốc dân
Vị trí, chức năng, nhiệm vụ của trường phổ thông dân tộc nội trú tỉnh
Trường phổ thông dân tộc nội trú được Nhà nước thành lậpcho con em dân tộc thiểu số, con em gia đình các dân tộc định cư lâudài tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn nhằm gópphần tạo nguồn đào tạo cán bộ và nguồn nhân lực có chất lượng chovùng này, có vai trò quan trọng trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xãhội và củng cố an ninh, quốc phòng ở miền núi, vùng dân tộc thiểu
số Trường trung học phổ thông dân tộc nội trú có các nhiệm vụ cụthể được quy định tại văn bản do bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành
Những đặc điểm khác biệt so với trường trung học phổ thông đại trà
Về mục tiêu, nhiệm vụ giáo dục: Ngoài mục tiêu giáo dục của nhàtrường trung học phổ thông, trường phổ thông dân tộc nội trú còn cónhiệm vụ chính trị đặc biệt, giáo dục đào tạo rèn luyện học sinh để gópphần tạo nguồn đào tạo cán bộ người dân tộc thiểu số cho các địa phươngvùng dân tộc miền núi Về bộ máy tổ chức nhà trường: Để thực hiện cáclĩnh vực công tác đặc thù (quản lý học sinh nội trú; chăm sóc và nuôidưỡng học sinh nội trú; tư vấn tâm lý; giáo dục kỹ năng sống cho học sinhnội trú), Trường trung học phổ thông dân tộc nội trú được quyền thành lập
Trang 9thêm không quá 03 tổ chuyên môn Việc thành lập các tổ của trường đượcgiao cho Hiệu trưởng Nhà trường quyết định.
Về vị trí của nhà trường ở địa phương: Ở các địa phương vùng núi cónhiều dân tộc, trường trung học phổ thông dân tộc nội trú tỉnh được coi như
là một trong những địa chỉ văn hóa dân tộc, là nơi giới thiệu bản sắc văn hóa
đa dân tộc thiểu số, thường là nơi được đăng cai tổ chức các hoạt động giaolưu văn hóa dân tộc trong khối các trường có học sinh, sinh viên ở nội trúthuộc tỉnh quản lý Về điều kiện cơ sở vật chất: Trường phổ thông dân tộcnội trú tỉnh ở các địa phương vùng núi có nhiều dân tộc đều được nhà nước,chính quyền địa phương quan tâm đầu tư xây dựng cơ sở vật chất theo tiêuchuẩn trường chuẩn quốc gia Trường được coi như trung tâm giáo dục vănhóa dân tộc thiểu số trong hệ thống giáo dục của địa phương
* Đặc điểm học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú Một là, học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú là người dân tộc thiểu số và được hưởng chính sách dân tộc của Nhà nước, được đảm bảo toàn bộ chi phí học tập, sinh hoạt nội trú, học tập, rèn luyện tập trung toàn thời gian tại nhà trường
Hai là, học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú trong độ tuổi 15 đến trên 18, mang đầy đủ đặc điểm tâm lý, nhân cách đặc trưng của lứa tuổi thanh niên
Ba là, học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú đa số xuất thân từ khu vực miền núi, vùng sâu còn chậm phát triển, kinh tế khó khăn không có điều kiện học tập và rèn luyện trong môi trường giáo dục tiên tiến nên kỹ năng sống, kỹ năng hòa nhập còn nhiều hạn chế, thiếu tự tin, e dè trong giao tiếp, thiếu linh hoạt trong ứng xử hoặc trong giải quyết tình huống Bốn là, khả năng học tập các môn về khoa học tự nhiên của học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú yếu hơn
so với khả năng học tập các môn khoa học xã hội; có thiên hướng hoạt động văn hóa xã hội nhiều hơn lĩnh vực khoa học tự nhiên Năm là, học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú ít chịu ảnh hưởng, tác động của gia đình, cha mẹ về định hướng nghề nghiệp và chịu ảnh hưởng nặng nề của tập quán sinh hoạt, lao động sản xuất lạc hậu của đồng bào dân tộc thiểu số
* Các vấn đề đặt ra cho giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú
Thứ nhất, địa phương vùng núi có nhiều dân tộc thiểu số hiện
nay đã và đang được nhà nước đầu tư phát triển kinh tế, xã hội cơ cấu
Trang 10ngành nghề đã có bước dịch chuyển đáng kể sang hướng kinh tếcông, nông nghiệp, dịch vụ, du lịch đặt ra cơ hội về phát triển nhữngngành nghề mới mà trước đây chưa có ở địa phương.
Thứ hai, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế đặt ra cho các địa
phương vùng núi thách thức không nhỏ về đáp ứng nhu cầu nguồnnhân lực tại chỗ, trong khi chất lượng nguồn nhân lực còn thiếu, yếu
Thứ ba, trường trung học phổ thông dân tộc nội trú tỉnh ở các
địa phương vùng núi là một cơ sở giáo dục có vị trí quan trọng khôngnhững góp phần tạo nguồn đào tạo nhân lực cán bộ người dân tộcthiểu số tại chỗ cho địa phương mà còn là một địa chỉ đỏ, trung tâmgiáo dục văn hóa dân tộc thiểu số của địa phương Trường có nhiệm
vụ đặc thù là giáo dục, đào tạo theo địa chỉ
Thứ tư, học sinh trung học phổ thông dân tộc nội trú có những
hạn chế nhất định trong tiếp cận với thông tin nghề nghiệp, tri thức khoahọc tiên tiến, phụ thuộc cơ bản vào giáo dục của nhà trường, ảnh hưởngcủa gia đình trong giáo dục đối với học sinh không lớn Học sinh ởtrường trung học phổ thông dân tộc nội trú là đối tượng được hưởngchính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước nên có trách nhiệm nghĩa vụhọc tập rèn luyện định hướng nghề nghiệp đáp ứng nhu cầu đào tạonguồn cán bộ dân tộc thiểu số của địa phương
Những điểm khác biệt giữa trường trung học phổ thông đại trà vàtrường trung học phổ thông dân tộc nội trú nêu trên cho thấy, dù bối cảnh hiệnnay đã có rất nhiều thông tin cho học sinh tự tìm hiểu về nghề nghiệp và địnhhướng chọn nghề, nhưng đối với học sinh trường trung học phổ thông dân tộcnội trú vẫn rất cần thiết phải giáo dục hướng nghiệp mới hoàn thành nhiệm vụchính trị của nhà trường Điều kiện về đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị, vị trí vaitrò của trường nội trú đối với địa phương, điều kiện về cơ cấu tổ chức bộ máycủa nhà trường là những tác nhân rất thuận lợi để hoạt động giáo dục hướngnghiệp trở thành tất yếu trong các hoạt động giáo dục của nhà trường
2.1.2 Giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú
* Giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông Hướng nghiệp: Hướng nghiệp là khái niệm được xem xét, nghiên
cứu dưới nhiều góc độ và phương diện khác nhau Qua nghiên cứu cácđịnh nghĩa, có thể nhận thấy một số điểm chung: 1) Hướng nghiệp đượcxem là một hoạt động diễn ra trong phạm vi Nhà trường; 2) Đối tượng củahướng nghiệp chính là học sinh; 3) Mục tiêu của hướng nghiệp là giúp
Trang 11học sinh xác định được nghề nghiệp tương lai; 4) Chủ thể của hướngnghiệp là các lực lượng giáo dục trong và ngoài Nhà trường; 5) Nguyêntắc của hướng nghiệp là đáp ứng 2 yêu cầu: Vừa phù hợp với nhu cầu,nguyện vọng của cá nhân, vừa đáp ứng được sự phân công của lao động
xã hội
Giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông là một bộ phận của quá trình giáo dục toàn diện; là những tác động có mục đích của nhà trường, gia đình và xã hội đến học sinh, nhằm hướng dẫn và chuẩn bị về kiến thức, kỹ năng, thái độ để học sinh tự lựa chọn hướng học, hướng chọn nghề phù hợp với điều kiện gia đình và nhu cầu nguồn nhân lực của xã hội.
* Giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú
Với đặc thù của loại hình trường chuyên biệt mà sự theo dõi,phát hiện năng khiếu, thiên hướng nghề nghiệp của học sinh phảibám sát hai yêu cầu: nuôi dưỡng phát triển nhân tài và điều chỉnhthiên hướng nghề nghiệp cho học sinh đúng mục tiêu giáo dục, đảmbảo hiệu quả đầu tư của nhà nước cho đối tượng được thụ hưởng
Giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú là một bộ phận của quá trình giáo dục toàn diện;
là những tác động có mục đích của nhà trường, gia đình và xã hội (trong đó nhà trường đóng vai trò chủ đạo) đến học sinh, nhằm định hướng, điều chỉnh và chuẩn bị về kiến thức, kỹ năng, thái độ để sau khi học sinh tốt nghiệp có lựa chọn hướng học, hướng chọn nghề phù hợp với điều kiện gia đình và nhu cầu nguồn nhân lực của vùng dân tộc thiểu số, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
Mục tiêu giáo dục hướng nghiệp:
Chủ thể giáo dục hướng nghiệp:
Đối tượng giáo dục hướng nghiệp:
Nội dung giáo dục hướng nghiệp:
Phương pháp, hình thức giáo dục hướng nghiệp:
Các điều kiện để thực hiện giáo dục hướng nghiệp
Kết quả giáo dục hướng nghiệp.
Trang 122.2 Những vấn đề lý luận về quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú
2.2.1 Khái niệm quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú
Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh là một bộ phận của quản lý giáo dục trong nhà trường, là quá trình chủ thể quản lý thực hiện các chức năng quản lý để huy động các nguồn lực về nhân lực, vật lực, tài lực và thông tin của nhà trường và xã hội tác động đến đối tượng quản lý để đạt mục tiêu giáo dục hướng nghiệp của nhà trường.
Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trunghọc phổ thông dân tộc nội trú về cơ bản tuân theo nội dung quản lýgiáo dục hướng nghiệp trong nhà trường phổ thông, bên cạnh đó thêmcác yếu tố đặc thù của loại hình trường trung học phổ thông dân tộc nội
trú: Theo đó, Quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú là những tác động có mục đích, có tổ chức của các chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý thông qua việc huy động nhân lực, vật lực, tài lực, thông tin của nhà trường
và xã hội để đạt được mục tiêu giáo dục hướng nghiệp nhằm góp phần tạo nguồn đào tạo cán bộ và nguồn nhân lực có chất lượng cho vùng miền núi, vùng dân tộc thiểu số, nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước.
* Chủ thể quản lý: Chủ thể quản lý giáo dục hướng nghiệp “là
một cá nhân hay nhóm người được giao quyền hạn quản lý và chịu tráchnhiệm lãnh đạo, chỉ đạo, sử dụng một cách hợp lý và hiệu quả cácnguồn lực cho công tác giáo dục hướng nghiệp tại địa bàn, đơn vị đangquản lý” [19, tr 96] Theo đó, đối với quản lý giáo dục hướng nghiệp chohọc sinh ở trường phổ thông nói chung, trường trung học phổ thông dântộc nội trú nói riêng, chủ thể quản lý bao gồm các tổ chức, cá nhân: Cáclực lượng quản lý ở trường trung học phổ thông dân tộc nội trú; các tổchức, đơn vị phối hợp; cha mẹ học sinh Trong đó, các chủ thể quản lý ởnhà trường giữ vai trò chủ đạo, có tính chất quyết định; các tổ chức, đơn
vị phối hợp (bên ngoài phạm vi nhà trường) giữ vai trò phối hợp, hỗ trợ;cha mẹ học sinh giữ vai trò hỗ trợ
* Đối tượng quản lý: Là hoạt động giáo dục hướng nghiệp và
những cá nhân, tập thể thực hiện nhiệm vụ giáo dục hướng nghiệp,các phương pháp, hình thức giáo dục hướng nghiệp, các điều kiện
Trang 13đảm bảo cho giáo dục hướng nghiệp đã nêu và phân tích ở trên: tàichính, cơ sở vật chất, thiết bị giáo dục hướng nghiệp và hệ thốngthông tin cho giáo dục hướng nghiệp.
* Công cụ quản lý: Công cụ chủ yếu để quản lý giáo dục
hướng nghiệp là chế tài, bao gồm: Hệ thống các cơ chế và chínhsách, các văn bản quy định, hướng dẫn của ngành giáo dục; trong nhàtrường là hệ thống văn bản, quy định nội bộ để thực thi nhiệm vụgiáo dục hướng nghiệp do chủ thể quản lý ban hành
* Phương pháp quản lý: Phương pháp quản lý bao gồm việc
lựa chọn công cụ, phương tiện quản lý (cơ chế chính sách, tài chính,
kỹ thuật, công nghệ tin học, loại văn bản quản lý) và lựa chọn cáchthức tác động của cán bộ quản lý hướng nghiệp tới đối tượng quản lý
* Thông tin quản lý: Việc thiết lập một hệ thống thông tin
giáo dục hướng nghiệp là một nhiệm vụ không thể tách rời chu trìnhquản lý, người cán bộ quản lý cần xác định nó như một chức năngthứ năm của quy trình quản lý, nó chi phối toàn bộ các hoạt độngquản lý giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường
* Mô hình quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở trường trung học phổ thông dân tộc nội trú được hiểu là: Cơ cấu tổ chức quản
lý giáo dục hướng nghiệp được thiết lập tương đương với một bộ phậnquản lý chuyên môn kết nối các vị trí quản lý đã có trong bộ máy quản
lý của nhà trường, để thực hiện các chức năng quản lý nhằm phát huy tối
ưu vai trò của các lực lượng quản lý giáo dục trong việc nâng cao hiệuquả giáo dục hướng nghiệp cho học sinh
2.2.2 Nội dung quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trung học ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú
* Xây dựng kế hoạch giáo dục hướng nghiệp cho học sinh
* Tổ chức các hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh
* Chỉ đạo các lực lượng thực hiện nhiệm vụ giáo dục hướng nghiệp
* Kiểm tra, đánh giá, quản lý chất lượng giáo dục hướng nghiệp
2.3 Bối cảnh hiện nay, những vấn đề đặt ra và các yếu tố tác động đến quản lý giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú