NHỮNG đặc sắc của GIỌNG điệu TRẦN THUẬT TRONG văn XUÔI hồ ANH THÁI (tt)

NHỮNG ĐẶC SẮC CỦA GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT TRONG VĂN XUÔI HỒ ANH THÁI Trần Thị Mỹ Hồng Trường Đại học Quảng Bình Tóm tắt: Trong văn xuôi Việt Nam đương đại, Hồ Anh Thái là một nhà văn th

NHỮNG ĐẶC SẮC CỦA GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT

TRONG VĂN XUÔI HỒ ANH THÁI

Trần Thị Mỹ Hồng

Trường Đại học Quảng Bình

Tóm tắt: Trong văn xuôi Việt Nam đương đại, Hồ Anh Thái là một nhà văn thể nghiệm được ở sáng

tác của mình nhiều sắc thái giọng điệu Tác phẩm Hồ Anh Thái đem đến cho người đọc bản hòa âm nhiều tiếng nói, giọng điệu khác nhau với cái nhìn đa chiều về con người trong cuộc sống đương đại Khảo sát những sáng tác của ông, chúng tôi nhận thấy giọng điệu trong mỗi một tác phẩm luôn được nhà văn tổ chức sinh động, biến hóa Từ giọng điệu trẻ trung, trong sáng đầy chất trữ tình, triết lí đến giọng hài hước, giễu nhại, châm biếm sâu cay Liên tục thay đổi giọng điệu, nhà văn đã thể hiện một năng lực sáng tạo dồi dào và là kết quả của quá trình lăn lộn trên từng con chữ để tự làm mới mình Đó cũng chính là những đóng góp, cách tân về giọng điệu trong nghệ thuật trần thuật của Hồ Anh Thái

Mỗi nhà văn đến với nghề bằng con đường riêng, tự khẳng định mình bằng phong cách nghệ thuật độc đáo Một trong những yếu tố quan trọng tạo thành phong cách của nhà văn chính

là giọng điệu Đó lµ mét ph¹m trï thÈm mü của tác phẩm văn học, là thước đo quan trọng đánh

giá tài năng của người nghệ sỹ Trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học,

Khrapchencô khẳng định: “Đề tài, tư tưởng, hình tượng chỉ được thể hiện trong một môi trường giọng điệu nhất định, trong phạm vi của một thái độ cảm xúc nhất định đối với đối tượng sáng tác, đối với những mặt khác nhau của nó Hiệu suất cảm xúc của cách trần thuật, của hành động kịch, của lời lẽ trữ tình trước hết thể hiện ở giọng điệu chủ yếu vốn là đặc trưng của tác phẩm văn học với tư cách là một thể thống nhất toàn vẹn”[6]

Xuất hiện trên văn đàn khi tuổi đời chưa đầy 20, Hồ Anh Thái sớm khẳng định tên tuổi mình

với Chàng trai ở bến đợi xe (Giải thưởng truyện ngắn 1983-1984 của Báo Văn Nghệ), Người và

xe chạy dưới ánh trăng (Giải thưởng văn xuôi 1986-1990) của Hội nhà văn Việt Nam và Tổng

Liên đoàn lao động Việt Nam Gần 30 năm cầm bút, ông đã có một số lượng tác phẩm tương đối lớn ở cả hai thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn Nhiều tác phẩm thu hút được sự quan tâm của

độc giả như Trong sương hồng hiện ra, Người đàn bà trên đảo, Mảnh vỡ của đàn ông, Tự sự 265 ngày, Cõi người rung chuông tận thế, Bốn lối vào nhà cười, Mười lẻ một đêm, Đức Phật, nàng Savitri và tôi…

Là một nhà văn đọc nhiều, viết nhiều, Hồ Anh Thái ý thức được vai trò quan trọng của giọng điệu Ông cho rằng: “Người có phong cách chính là không khư khư bám lấy một phong cách cố định, bất biến Có phong cách tức là phải đa giọng điệu, dù anh có đổi giọng đến thế nào thì vẫn là trên cái nền tảng văn hóa của anh, trên tầm nhìn của anh vào thế giới và nhân sinh mà

thôi” [1] Từ quan niệm đó, nhà văn rất khổ công trong việc tìm tòi, thể nghiệm và đã tạo được một phong cách nghệ thuật độc đáo với giọng điệu khá đa dạng

Hồ Anh Thái là nhà văn của thời kì đổi mới Ông tỏ ra rất tinh nhạy trong việc nắm bắt những vấn đề phức tạp của cuộc sống, những nhố nhăng của xã hội và phơi bày nó trên từng

trang viết như một tấn trò đời Cảm hứng chủ đạo trong sáng tác của ông là hành trình kiếm tìm

giá trị đích thực trong cuộc sống con người Bằng cái nhìn hiện thực không giản đơn, xuôi chiều,

Hồ Anh Thái đã chạm đến, khơi ra những mảnh vỡ khác nhau của hiện thực, đem đến cho người

đọc cảm giác cay đắng, chua xót, nuối tiếc trước những giá trị truyền thống bị đảo lộn

Đọc Hồ Anh Thái, chúng ta nhận thấy giọng điệu hài hước, giễu nhại là giọng điệu chủ

đạo làm nên tiếng nói nghệ thuật độc đáo của ông Đó là giọng điệu chủ yếu trong các tác phẩm:

Tự sự 265 ngày, Bốn lối vào nhà cười, Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm PGS

TS NguyÔn §¨ng §iÖp cho rằng: "Trong truyện Hồ Anh Thái, nhất là giai đoạn sau, ta bắt gặp khá nhiều chất giọng giễu nhại Sự xuất hiện của giọng điệu này hiếm khi xuất hiện trong tư duy nghệ thuật sử thi Cái nụ cười chua chát về cõi nhân sinh, khả năng lật tẩy những sự trớ trêu, nghịch cảnh trong đời chỉ có thể đo được khi nhà văn không nhìn đời bằng cảm hứng lãng mạn thuần túy màu hồng mà nhìn nó như những mảnh vỡ” [1]

Trong Tự sự 265 ngày và Bốn lối vào nhà cười, đậm đặc chất giọng hài hước, giễu nhại Dưới ngòi bút của Hồ Anh Thái, giới công chức hiện lên thật sắc nét: "Các viện sĩ mỗi sáng thứ

năm đến viện lau bụi bàn Lương tháng bốn trăm ngàn đồng, đến làm việc có bốn ngày, mỗi ngày một trăm ngàn tiền lương” [2], “Các viện sĩ mỗi tuần gặp nhau một lần, chả ai ưa ai, chả ai phục ai, nhưng chỉ chê bai bôi bác sau lưng, trước mặt thì bắt tay ca mừng đời ta tươi đẹp” [2]

Một quan chức có tiếng là thủy chung, mẫu mực, lúc hấp hối đã thành thực trăn trối: “tôi có lỗi

với bà Bà thút thít rằng tôi mới có lỗi với ông Ông vẫn phều phào bà đừng khóc nữa, bà bảo cô

ấy bế thằng bé đến nhận mẹ già, nhận các anh chị Nghĩa tử là nghĩa tận Dù sao cũng là máu đào của tôi, tinh lực của tôi Ngày mai tôi đi rồi thì phải đoàn kết nhất trí không ngại khó ngại khổ ủng hộ giúp đỡ nhau xóa đói giảm nghèo Mẹ trẻ mẹ già cũng là mẹ Con trong con ngoài cũng là con Anh em chéo bên này lệch bên kia cũng là anh em chung dòng máu” [2] Rồi một ông giáo

sư quay cuồng dứt tóc gào khóc như một bà nhà quê chết đời chồng thứ ba khi hờ khóc vợ, chuyện hai vợ chồng ông sử ăn cắp đồ tại tiệc chiêu đãi sứ quán Mỹ, chuyện một cô con dâu hiếu nghĩa khi bố chồng chết: “Khóc rống lên Chồm ngay tới vồ lấy cái mũ trên tay chồng Bố ơi là

bố Lúc còn sống bố con mình phố trên phố dưới biền biệt, lúc đi bố con mình âm dương ngăn cách đời đời Xin bố cứ thanh thản mà ra đi, con sẽ không để bố thiếu thốn gì, bố muốn gì con cúng nấy Voi chín ngà gà chín cựa ngựa chín hồng mao Nem công chả phượng Xe hơi đời mới, áo quần thời trang Con đốt cho bố mấy mỹ nhân làm hình nhân thế mạng để bố có năm thê bảy thiếp, bõ khi sống bố ăn nhịn để dành Thuốc tráng dương tăng lực viên lắc hút hít không

thiếu cái gì, mùa nào thức ấy” [2] Thật ra đặt sự báo hiếu trả nghĩa làm đối tượng châm biếm, đả

kích đã có trong văn chương Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng Điểm mới của Hồ Anh Thái

là dùng ngòi bút giễu nhại để lật tẩy cái đểu giả của sự hiếu nghĩa trong một thời đại đang xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Vì vậy giọng điệu giễu nhại càng đắng cay,

chua chát

Hồ Anh Thỏi khỏ mẫn cảm trước những cỏi xấu, cỏi nghịch dị của con người, của cuộc đời Tác giả c-ời cợt vào những trò lố lăng, kệch cỡm của đời sống thị dân, giới trí thức, và cả những

kẻ hư danh Cừi người rung chuụng tận thế và Mười lẻ một đờm là những cuốn tiểu thuyết tiếp

tục giọng điệu hài hước, giễu nhại làm chủ õm Tỏc giả đó đưa người đọc vào thế giới Mười lẻ một đờm bằng chất giọng tưng tửng, giễu nhại: “Cú một người đàn ụng và một người đàn bà bị

nhốt trong một căn hộ trờn tầng sỏu … Chớnh xỏc thỡ khụng đỳng mười lẻ một đờm ngày, nhưng thực sự là bao nhiờu thỡ độc giả phải theo dừi hết cả cuốn sỏch mới biết được Chẳng phải là tỏc giả giữ mỏnh hay giấu bớ quyết gia truyền mà cỏi gỡ cũng phải tuần tự Đụi khi đọc sỏch cũng là dịp thử thỏch lũng kiờn nhẫn Sỏch dở thỡ thử thỏch lũng khoan dung” [3] Bằng chất giọng húm hỉnh và hài hước, Hồ Anh Thỏi đó làm bật nổi những cỏi đỏng cười, đỏng chế giễu trong đời sống

và đặc biệt là con người sau lớp vỏ bọc hào nhoỏng, danh giỏ bờn ngoài Cú người cho rằng, tỏc giả đưa lờn trang viết của mỡnh những vấn đề nhức nhối của đời sống xó hội, giễu nhại, cười cợt chõm biếm nú, điều đú chứng tỏ tỏc giả cú thỏi độ bi quan, mất hết niềm tin vào con người và sự phỏt triển của xó hội Thực chất, Hồ Anh Thỏi là một nghệ sĩ chõn chớnh nờn ụng đó mạnh dạn nhỡn vào những tồn tại của đời sống xó hội hụm nay, đặt đời sống trong cỏi nhỡn suồng só, trong

nụ cười chua chỏt song vẫn khụng mất đi niềm tin Trong tỏc phẩm của ụng vẫn đau đỏu khỏt

vọng yờu thương Vỡ thế giọng điệu trữ tỡnh đó chiếm phần đụng trong cỏc tiểu thuyết: Người

đàn bà trờn đảo, Trong sương hồng hiện ra, Cừi người rung chuụng tận thế, Đức Phật, nàng Savitri và tụi

Trong Cừi người rung chuụng tận thế, sự di chuyển linh hoạt điểm nhỡn trần thuật, giọng

điệu trần thuật đó tạo được sự hấp dẫn đối với người đọc Bờn cạnh giọng lạnh lựng, dửng dưng

vụ cảm, giễu nhại khi núi về cỏi xấu cỏi ỏc đang làm tha húa, biến dạng con người là giọng trữ

tỡnh trong sỏng khi viết về nỳi rừng Trường Sơn, về tỡnh đồng đội, tỡnh yờu đụi lứa Ở Người đàn

bà trờn đảo, số phận của những cụ gỏi thanh niờn xung phong trở về sau chiến tranh được tỏc

giả thể hiện với cỏi nhỡn cảm thụng, trõn trọng Cú thể núi, Hồ Anh Thỏi đó lựa chọn chất giọng trữ tỡnh, cảm thương rất tinh tế và phự hợp với những cuộc đời cụ đơn, bất hạnh của những người phụ nữ ở nụng trường đội 5, đồng thời cũng bộc lộ sõu sắc, chõn thành thấm thớa tỡnh cảm của nhà văn đối với cỏc nhõn vật của mỡnh

“Tụi tự bảo mỡnh đó quỏ lứa, đó hết thỡ, khụng lấy ai được nữa, nhưng giỏ như cú một đứa con thỡ cũng được an ủi phần nào Nếu ngày đú tụi khụng giữ mỡnh quỏ, ớt ra tụi cũng cú một đứa con với người tụi yờu Ít ra giờ đõy tụi cũng khụng phải đau khổ cựng quẫn như thế này Tụi giữ thõn cho ai nữa, trinh tiết cho ai, khi mà chỉ cũn một mỡnh cụ đơn ” [4]

Sự đan cài nhiều giọng điệu trong sỏng tỏc của Hồ Anh Thỏi là sự thống nhất trong đa dạng của giọng điệu trần thuật Tựy thuộc vào đối tượng và thỏi độ cảm xỳc, người đọc cũn nhận ra ở

cỏc tỏc phẩm của ụng giọng xút xa, cay đắng Cuộc sống cú nhiều điều đỏng cười nhưng cũng

khụng thiếu dư vị đắng đút sau tiếng cười ấy Hồ Anh Thỏi dựng tiếng cười để bộc lộ nỗi đau

nhõn tỡnh thế thỏi Đọc Mười lẻ một đờm, chỳng ta hả hờ trong những tràng cười nhưng đụi lỳc

cũng cười ra nước mắt Đú là khi tỏc giả giễu nhõn vật Bà mẹ, năm lần lấy chồng, năm lần li dị,

lần nào cũng được chia nhà; là khi giễu những người đàn ông tính toán nuôi bồ cũng như đi chơi cave, giễu họa sĩ “Bốn mươi tám cái xuân xanh là bốn mươi tám mùa cởi mở Thời trang yêu thích nhất là bộ cánh lúc mới lọt lòng mẹ” [3] Đó cũng là khi ngòi bút nhà văn lật tẩy hành vi vô văn hóa của vị giáo sư Một - một nhà văn hóa lớn, thích tiểu tiện vào công trình văn hóa, tham

ăn tục uống “Những cái đĩa lớn đựng thức ăn chung cho bao nhiêu người, giờ chỉ có một mình ông vung vẩy công phá Dao của ông xía vào cắt cả miếng thịt to như con lợn sữa Dĩa ăn ba ngạch xiên hết miếng nọ đến miếng kia Cái đinh ba Trư Bát Giới Cả một vùng bán kính một mét quanh chỗ ông ngồi, món ăn đã bị cày bừa lật gạt bốc bãi ngổn ngang” [3]; hành vi giáo sư

Hai khi sinh viên xin lại cái chân để về “Thầy bật cười khan Cười khan tức là chỉ cười một

tiếng Chết giở, nãy giờ thầy cho em về mà tay thầy vẫn giữ đùi em Thầy cười khan, nhưng bệnh cười vượt quá quy định, bắt đầu nhân ra thành chuỗi cười bất tận Cô sinh viên hoảng quá Chẳng biết ứng phó thế nào Cũng không dám rút chân ra khỏi tay thầy Đúng lúc nàng về Nàng chồm

đến tát vào mặt chồng một cái” [3]; hành vi của một ông Víp “Gần gũi ân ái với vợ mà như đang diễn thuyết, còn lúc diễn thuyết đôi mắt lim dim, nhắm nghiền như lúc đang gần gũi vợ” Ở Cõi người rung chuông tận thế, giọng chua chát cũng đậm đặc: “Xin hãy đi dự đám tang thật nhiều,

anh sẽ thôi thắc mắc những chuyện cỏn con ngoài đời, thôi xích mích, thôi đấu đá nội bộ cơ quan, thôi ham hố địa vị, thôi khát thèm tiền bạc Ý nghĩ vừa thoáng qua, tôi đã bật cười chua chát Nói vậy thì hóa ra những ông trưởng ban lễ tang, những ông cán bộ tổ phụ trách việc tang

lễ hiếu hỉ ở các cơ quan mới chính là những kẻ giác ngộ bậc nhất, diệt dục bậc nhất trên đời này” [1]

Là một nhà văn luôn có ý thức phát hiện, tìm tòi đổi mới, ngòi bút của Hồ Anh Thái đã lách sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, khơi ra những thực trạng đáng báo động về nguy

cơ làm tha hóa con người Điều đó đã góp phần tạo nên giọng điệu triết lí, suy tư trong tác phẩm

của ông

Văn học đương đại cũng có nhiều nhà văn thể hiện chất triết lí sâu sắc trong tác phẩm của mình Thế nhưng cách thể hiện của mỗi tác giả không giống nhau Nếu như giọng triết lí của Tạ

Duy Anh trong Thiên thần sám hối sắc bén, có phần gay gắt, hùng biện; giọng triết lí của Bảo Ninh trong Nỗi buồn chiến tranh sâu lắng thì giọng triết lí của Hồ Anh Thái đậm chất suy

tưởng, thấm đượm triết học phương Đông

Trong Người và xe chạy dưới ánh trăng, những suy luận triết lí về con người và cuộc sống

chủ yếu được thể hiện qua nhân vật Toàn Trải qua một cuộc hành trình tự tìm kiếm mình, tìm về

với sự hòa nhập cộng đồng, Toàn đã nhận ra: “Có khi sự mất mát lại khiến cho con người thích

lao vào chỗ đông người, thích chạy vào những nơi ồn ã để bù lấp khoảng trống của mình ” [5]

Trải qua nhiều mất mát Toàn cũng hiểu được: “Cuộc sống thật hợp lý và công bằng, nhưng cũng

thật trớ trêu và cay nghiệt ” [5] Những triết lí của Hồ Anh Thái về chính trị, tôn giáo, tiền bạc,

tuổi trẻ, danh vọng, hạnh phúc, tình yêu được đúc kết trong Cõi người rung chuông tận thế thật độc đáo, sâu sắc Tác giả đã mượn nhân vật Tôi để bộc lộ: “Những người từng tham gia vào

chính trị khó bao giờ thôi làm chính trị Họ chỉ chuyển từ hình thức này sang hình thức khác, cho

dù đó là làm văn nghệ, khoa học hay kinh doanh Biết ai dại, biết ai khôn ở cõi đời này Khôn cũng chết, dại cũng chết Chỉ có kẻ biết là sống Nhưng biết được rồi, giác ngộ được rồi thì không chết nhưng sống khổ sở về tinh thần” [1] Chứng kiến ba đứa cháu chết cách nhau không lâu, Đông đã nuôi ý định trả thù Nhưng trong hành trình đó anh đã nhận ra chân lí cuộc sống:

“Phải chứng kiến tận mắt, phải ôm người chết trong tay, phải khâm liệm cho một tử thi người

đó mới xem như thật hiểu đời, hiểu người, hiểu sự sống Khi đã hiểu cái chết, anh mới bình thản

và tự tin để quan sát tất cả những người không hiểu cái chết Khi ấy anh thấy mình cần phải sống” [1] Những chiêm nghiệm của một người có đủ tiền tài danh vọng như anh Thế cũng thật cay đắng: “ Có tiền cũng khổ, có tình khổ hơn, có danh là khổ nhất Trong bằng ấy thứ tôi đã từ

bỏ hết để chọn lấy một thứ đỡ khổ hơn cả Ngờ đâu kết cục lại bi thảm như vậy” [1] Để nhân vật của mình đi trên cỗ xe cái ác, tòng phạm với cái ác, đồng thời ngộ ra sự chiến thắng của cái

thiện, Hồ Anh Thái đã khái quát thành triết lí đậm tính nhân bản: Hận thù phải được hóa giải trong một nhãn quan thương yêu và bao dung, kẻ làm ác vẫn còn cơ hội được giác ngộ, được đón nhận trở lại làm người

Giọng điệu trần thuật của Hồ Anh Thái khá linh hoạt với những sắc thái đa dạng luôn đan cài vào nhau tùy thuộc vào đối tượng phản ánh và tình cảm tác giả Điều đó đã tạo nên một

phong cách nghệ thuật độc đáo, phù hợp với quan niệm của tác giả đa phong cách là đa giọng điệu Nhà văn đã thực sự tạo dấu ấn riêng mình với một phong cách vừa lạ vừa quen trong từng

tác phẩm Bằng tư duy nghệ thuật sắc sảo, lối viết tài hoa, Hồ Anh Thái đã có những đóng góp không nhỏ vào sự đổi mới của văn xuôi đương đại Việt Nam trên bước đường hội nhập thế giới

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Hồ Anh Thái (2004), Cõi người rung chuông tận thế, NXB Đà Nẵng

[2] Hồ Anh Thái (2004), Bốn lối vào nhà cười, Tập truyện ngắn, NXB Đà Nẵng

[3] Hồ Anh Thái (2006), Mười lẻ một đêm, NXB Đà Nẵng

[4] Hồ Anh Thái (2001), Người đàn bà trên đảo, Trong sương hồng hiện ra, NXB Phụ nữ

[5] Hồ Anh Thái (2003), Người và xe chạy dưới ánh trăng, NXB Hội nhà văn Hà Nội

[6] M.B.Khrapchenkô (1972), Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học, NXB Nhà văn Xô Viết, M

THE OUSTANDINGS OF NARATIVE TONE IN

HO ANH THAI PROSET

Tran Thi My Hong

Quang Binh University

Abstract: In contemporary prose Vietnam, Ho Anh Thai is an experimental writer in his compositions

with more nuanced tone Ho Anh Thai work gives the reader mixes many voices, different voices for multi-dimensional view of man in contemporary life Surveys of his work, we found the tone of each work

is always lively writers organization, evolution From youthful tone, full of lyrical clarity, philosophical humor to accent, fun parody, satire deeply spicy Constantly changing the tone, the writer has shown a creative capacity is plentiful and is the result of the process rolling on each word to renew yourself It is also the contributions, innovations in the tone of the narrative art of Ho Anh Thai