NHÂN vật TRONG TRUYỆN NGẮN MAUPASSANT, TCHÉKHOV, O’HENRY dưới góc NHÌN SO SÁNH (tt)

Nhìn lại phương thức miêu tả nhân vật trong tiến trình lịch sử văn chương ta thấy, nếu chủ nghĩa cổ điển có khuynh hướng lý tưởng hóa và nhấn mạnh ở tính cách nhân vật những nét cao cả,

NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN MAUPASSANT, TCHÉKHOV,

O’HENRY DƯỚI GÓC NHÌN SO SÁNH

Dương Thị Ánh Tuyết

Trường Đại học Quảng Bình

Tóm tắt Maupassant, Tchékhov, Ơ Henry là ba bậc thầy truyện ngắn nổi

tiếng của các quốc gia Pháp, Nga, Mỹ, thế kỷ XIX Kỹ thuật viết truyện ngắn của họ có ảnh hưởng sâu rộng đến các thế hệ nhà văn sau này Bài viết tập trung tìm hiểu nhân vật trong sáng tác của ba bậc thầy truyện ngắn dưới góc nhìn so sánh, nhằm chỉ ra quy luật phổ biến, cũng như điểm đặc thù trong cách xây dựng nhân vật của ba nhà văn Từ đó, góp phần xác định phong cách của từng tác giả cũng như đặc điểm chung của những sáng tác thuộc trào lưu hiện thực chủ nghĩa ở các nước Âu Mỹ

Con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là đối tượng nhận thức phản ánh của văn nghệ Vấn đề con người trong văn học là vấn đề vĩnh cửu Và trong một tác phẩm văn học thì nhân vật là yếu tố hàng đầu Nhân vật là hình thức thể hiện quan

điểm của nhà văn về con người “Nhân vật là nơi tập trung mọi giá trị tư tưởng nghệ thuật”; Nhân vật là “công cụ khái quát hiện thực và phương tiện để tác giả hiện thực hóa quan niệm nghệ thuật về con người dưới một hình thức biểu hiện tương ứng” [5, tr 365] Mỗi kiểu nhân vật có tính quy luật, logic của nó, nằm

trong khuôn khổ ý chí của tác giả, nhưng tác giả không thể vi phạm một cách tùy

tiện “Một khi đã lựa chọn trung tâm miêu tả nhân vật, tác giả bị ràng buộc bởi logic nội tại của cái được chọn lựa, cái logic mà tác giả phải khám phá trong quá trình miêu tả Logic của tự ý thức chấp nhận những phương thức nghệ thuật nhất định để khám phá và miêu tả nó” [3, tr 272] Nghiên cứu thế giới nhân vật trong

truyện ngắn của Maupassant, Tchékhov, Ơ Henry dưới góc nhìn đối sánh, chúng tôi thấy nổi lên những vấn đề cơ bản sau:

1 CHÚ TRỌNG CON NGƯỜI NHỎ BÉ

Nhìn lại phương thức miêu tả nhân vật trong tiến trình lịch sử văn chương ta thấy, nếu chủ nghĩa cổ điển có khuynh hướng lý tưởng hóa và nhấn mạnh ở tính cách nhân vật những nét cao cả, thậm chí còn cao thượng hóa những đặc tính tiêu cực trong bản tính của nó, chủ nghĩa lãng mạn nhấn mạnh tính chất khác thường của các nhân vật thì chủ nghĩa hiện thực lại quan tâm miêu tả những con người nhỏ

bé, con người bình thường trong xã hội Chủ nghĩa hiện thực với tư cách là một phương pháp sáng tác, là sự tái hiện cuộc sống trong hình thái bản thân cuộc sống, trong muôn ngàn mối tương quan chằng chịt với nhau và với môi trường cụ thể xung quanh Tái hiện “những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình” điều

đó cũng có nghĩa là chủ nghĩa hiện thực phê phán phản ánh xã hội trong tính cụ thể

và tính lịch sử của nó Chủ nghĩa hiện thực hoàn toàn xuất phát từ hiện thực “nó không thay thế cái hiện có bằng cái mong ước, mà làm nổi bật cái mong ước từ cái hiện có”

Với tấm lòng nhân đạo, với lương tâm trách nhiệm của người nghệ sĩ,

Maupassant, Tchékhov, Ơ Henry không thể thờ ơ với hiện thực cuộc sống của

những người dưới đáy xã hội, cả những con người đang tự đánh mất dần phần Người của mình “Cái hiện có” mà cả ba nhà văn đều mong muốn thay đổi là cuộc sống của những con người nhỏ bé Hoặc là nhỏ bé về vị thế xã hội khiến con người

bị vật hóa, hoặc là nhỏ bé về tâm hồn khiến họ cam chịu cuộc sống mòn mỏi Cả hai trường hợp đều được ba nhà văn quan tâm, thể hiện với những phương cách khác nhau

1.1 Con người nhỏ bé trong truyện Maupassant là con người tha hóa, thú vật hóa

Con người nhỏ bé về vị thế xã hội trong truyện của Maupassant là thằng ăn mày, kẻ lang thang, là cô hầu, là cô gái điếm… Một thanh niên lương thiện, chăm chỉ, lang thang 40 ngày để kiếm việc làm cuối cùng “anh chỉ còn khoanh đôi cánh tay lực lưỡng lại mà đành chịu thúc thủ” Mọi nỗ lực dù để kiếm 20 xu đối với anh cũng khó có thể Đang cơn đói khát, gặp được con bò cái bầu vú sữa căng mọng, anh liền mút lấy mút để Đó là một chi tiết chẳng thơ chút nào nhưng nó có ý nghĩa

tố cáo xã hội sâu sắc Con vật còn không nỡ lòng với người đang cơn đói khát, vậy

mà con người, xã hội lại làm ngơ bỏ mặc đồng loại Chính xã hội là thủ phạm đẩy con người thấp cổ bé họng đến những hành động bản năng “ít tính người” Một số truyện khác của Maupassant đề cập đến những cô hầu gái bị lừa dối, bị phỉnh nịnh,

để cuối cùng phải mang nặng “những khối tình con” (Cô Rozali Druy-băng, Một đứa con)

Bị đè bẹp về thân xác chưa đáng ngại bằng sự tha hóa, đánh mất nhân phẩm Maupassant ái ngại cho sự biến chất của con người trong xã hội phi nhân tính Bởi vậy tác giả mạnh dạn phơi bày sự thật nghiệt ngã về các nhân vật của mình Đó là

những con người bị vật hóa, hành động theo bản năng Thằng bé ăn mày ném chết

con gà vì cảm giác trong cơn đói “rằng đem nướng một con gà kia trên đống lửa củi cành rồi ăn thì chắc là ngon lắm” Cũng vì quá đói mà Răng đen đã ăn nghiến ngấu như một con vật, và cái men rượu làm anh nhảy xổ vào cô gái “vì một thứ điên cuồng khác còn mãnh liệt hơn cái đói” Cuộc sống đói nghèo đã khiến con người đánh mất nhân phẩm và hành động như một con vật Đáng sợ hơn là một người mẹ rất thương yêu con lại phải giết con vì một bản năng sợ sệt nô lệ cố hữu Hành động giết con vô ý thức của cô Pruy-đăng có khác gì với hành động của

người bố trong truyện Mò sâm banh của Nam Cao Có thể nói rằng cái đói, miếng

ăn và sự tha hóa của con người là điểm gặp nhau giữa các nhà văn hiện thực Maupassant, Tchékhov, O’Henry và Nam Cao… Cái đói, miếng ăn oằn trên đôi vai của những người dân nghèo khổ trong xã hội lúc bấy giờ, và cũng trĩu nặng cuộc đời các văn nghệ sĩ, khiến Nam Cao phải chua chát thốt lên “Giá người ta không ăn thì đời thật giản dị biết bao”

Bên cạnh những con người nhỏ bé về vị thế xã hội Maupassant còn lên án gay gắt những con người nhỏ bé về tâm hồn Tác giả miêu tả những dạng vẻ khác nhau của sự thoái hóa nhân cách do sức cám dỗ của vật chất, của lối sống trưởng giả

hưởng lạc, dâm ô Đó là sự sa đọa của ông Viện sĩ Hàn lâm trong truyện Một đứa con Đó là sự giằng xé xung đột giữa đạo đức thông thường và lòng tham, để cuối cùng công chức Lesaf đầu hàng trong nỗi hân hoan ô nhục trong Món gia tài Sự tha hóa của con người được tác giả thể hiện xuất sắc trong truyện Món tư trang

Cái giả, cái thật ở đây được hoán vị cho nhau Đồ nữ trang bấy lâu tưởng giả hóa ra thật; đức hạnh, tài đảm đang của vợ bấy lâu tưởng thật lại hóa giả Lòng tham vật chất lấn át lương tâm Bán những đồ nữ trang mà vợ đổi bằng phẩm giá, Lantin đồng thời bán danh dự người chồng Đằng sau tiếng cười châm biếm truyện phảng phất một nỗi phiền muộn chua chát Ngòi bút của Maupassant dành nhiều cho cuộc đời của các viên chức nghèo Họ sống một cuộc sống trống rỗng và nhàm tẻ Họ sống ngoan ngoãn, câm lặng, phục tùng, tăm tối Khi họ thức tỉnh nhận ra cảnh ngộ

của đời mình thì tất cả đã kết thúc Đi dạo là một truyện ngắn về thời gian, là sự

thất bại của con người trước thời gian Thời gian trôi qua chỉ để lại những cay đắng, tan rữa trong các trang văn xuôi của Maupassant

1.2 Con người nhỏ bé trong truyện Tchekhov là con người sống mòn

Thân phận con người nhỏ bé trong truyện Tchékhov được thể hiện sâu sắc qua các nhân vật trẻ em Và chính vì thế mà sức tố cáo xã hội càng thêm sâu sắc

Trong truyện ngắn Cầu phúc, Lỗ Tấn đã kêu gọi: “Hãy cứu lấy trẻ em”, Tchékhov

tuy không trực tiếp phát biểu như thế, nhưng những gì mà tác giả trình bày cũng

nhức nhối không kém Nhiều truyện của Tchékhov (Vanka, Buồn ngủ…) đã tái hiện thân phận côi cút của những đứa trẻ Nga lúc bấy giờ Từ nhỏ đã phải đi ở, làm

con sen, ăn không đủ no, ngủ không đủ giấc, lại còn luôn phải hứng chịu những trận đòn roi vô cớ của ông bà chủ Người đọc rơi nước mắt trước những lời tâm

tình của cậu bé Vanka với ông của mình trong đêm Giáng Sinh “Ông thương lấy cháu mồ côi mồ cút khổ sở, người ta cứ đánh cháu mà cháu thèm được ăn lắm… Đời cháu khổ quá, khổ hơn cả con chó…” Hành động giết người của Vanka là

hành động bản năng tất yếu để loại trừ nguyên nhân ngăn cản giấc ngủ của nó Đó

là đỉnh cao của sự tha hóa Bàn tay của Vanka đã sớm vấy máu từ khi còn bé, và đau khổ hơn là nó không ý thức được hành động của mình Sức tố cáo xã hội của tác phẩm chính là ở chỗ, xã hội đẩy những đứa trẻ ngây thơ thành kẻ sát nhân Không thờ ơ trước số phận của những người dân thấp cổ bé họng, Tchekhov cũng quan tâm thể hiện sự nhỏ bé tâm hồn của những người tri thức Đây là điểm gặp gỡ giữa Maupassant và Tchékhov Nếu cho rằng Maupassant là bậc thầy trong nghệ thuật dò xét bóng tối trong cuộc đời các viên chức thì Tchékhov cũng xứng đáng với địa vị ấy Tác giả lật tẩy triệt để thói tầm thường dung tục, cuộc sống tiểu

tư sản ngột ngạt, tù đọng Đó là lão quản Prisưbeep hằn học với mọi biểu hiện tự

nhiên của con người, là Con kỳ nhông uốn éo, đổi thay theo hoàn cảnh, nịnh trên

nạt dưới Tác giả phơi bày thói nô lệ, nhẫn nhục hạ mình – một căn bệnh nặng nề của xã hội Nga lúc bấy giờ Vì thói nô lệ hạ mình mà anh gầy “rúm ró” khi gặp anh béo, viên chức “chết đưa ra ngoài đồng” chỉ vì một cái hắt hơi vô tình vào gáy của một viên tướng Nô lệ trước quyền uy, hạng người này cũng nô lệ trước của cải, tiền tài Vì sức mạnh tiền bạc mà năm vị trí thức phải khép nép trước nhà triệu phú

(Mặt nạ), bác sĩ Ionuts từ bỏ tình yêu, danh vọng chỉ lo tích cóp làm giàu (Ionưts), hai vợ chồng Ivan to tiếng cãi nhau dù chỉ là tưởng tượng về vé trúng thưởng (Vé trúng số)

Thói tầm thường dung tục, tự bằng lòng thỏa mãn với cuộc sống tẻ nhạt vô vị cũng là cái mà Tchékhov phê phán gay gắt Cả cuộc đời của Nicolai Ivannứts trôi

đi vô nghĩa chỉ để có một trang ấp nhỏ với khóm phúc bồn tử của riêng mình Cuối cũng lão cũng đạt được ước mơ tầm thường đó nhưng lão đã trở thành một kẻ hoàn toàn sa đọa về tinh thần Tchékhov lên án gay gắt hành động trốn vào “bao” của trí thức Không dám đấu tranh, sợ cái mới, thu mình trong vỏ ốc là một phương châm sống của nhiều vị trí thức trong truyện của Tchékhov Cuộc sống ngưng đọng, ngột ngạt, tù túng bởi vì con người không dám đổi thay Bằng lời của người kể chuyện,

tác giả bày tỏ quan điểm của mình “con người không chỉ cần ba ác sin đất, chỉ cần một trang trại, mà cần cả địa cầu, cả thiên nhiên…” Không thể tiếp tục sống như

thế này, phải cải cách xã hội, vấn đề là cải cách như thế nào? Tchékhov chống

những chính sách giả tạo, chống “ thuyết việc nhỏ”, chủ trương “trị bệnh phải trị nguyên nhân chứ đừng nhè triệu chứng mà chữa” Tchékhov cũng chống cái

“bệnh hoạn của thế kỷ” đang thâm nhập vào giới trí thức - thứ triết lí siêu nhân,

biện bạch cho sự lẩn trốn khỏi cuộc sống Truyện ngắn “Nhà tu hành vận đồ đen”

đã thể hiện một cách xuất sắc vấn đề này

1.3 Con người nhỏ bé trong truyện O’Henry là con người cao thượng

Truyện ngắn của Tchékhov thiên về thể hiện con người nhỏ bé về tâm hồn, về đời sống tinh thần thì truyện của O’Henry lại thiên về thể hiện những con người nhỏ bé về địa vị xã hội Nhà nghiên cứu Lê Huy Bắc đã thật có lí khi cho rằng:

“Thế giới của O’Henry cơ bản là thế giới của những người nghèo Nghèo đến tận cùng xã hội Nhưng đấy là thế giới thấm đẫm tình thương, giàu lòng vị tha và sẵn sàng làm điều tốt cho nhau”[2, tr 115] Quả thật, nhân vật của O’Henry dù thuộc

hạng người nào cũng luôn cao thượng trong mọi hoàn cảnh Là nghệ sĩ thì dù nghèo đến mấy, họ vẫn không bán đi lương tâm nghề nghiệp và luôn sẵn sàng hi sinh bản thân mình vì nghệ thuật và vì người khác (Behrman, Sudie, Della, Joe,…)

Là vợ chồng thì luôn hi sinh bản thân mình vì tình yêu, hạnh phúc (Món quà Giáng sinh, Một sự giúp đỡ của tình yêu) Những cô gái nghèo, dù thiếu thốn vẫn không đánh mất nhân phẩm của mình (Buồng tầng thượng, Câu chuyện dở dang, Gương mặt trông nghiêng kỳ diệu) Những kẻ lang thang, lừa bịp thì trong

sâu thẳm tâm hồn vẫn tiềm ẩn những khát vọng giản dị, rất đáng chia sẻ và trân

trọng (Tên cướp và bản thánh ca, Sự hóa thân của Timmy Valentine, Người đánh giá sự thành công) Có thể nói, các nhân vật ở O’Henry tuy nhỏ bé về địa vị

xã hội nhưng hầu như không hề nhỏ bé về tâm hồn Xét theo quan điểm nghệ thuật

về con người, ta có thể gọi kiểu nhân vật của O’Henry là con người cao thượng Người đọc cảm phục trước sự hy sinh của họa sĩ Behrman, chấp nhận cái chết để tuổi trẻ tái sinh, để vì nghệ thuật chân chính Della sẵn sàng bán đi mái tóc, đồng nghĩa với bán đi sắc đẹp của mình để làm cho người chồng hạnh phúc Đi tìm sự cao thượng trong tâm hồn của những người công dân bình thường chưa đủ, O’Henry còn truy tìm sự cao thượng ấy trong tâm hồn của những kẻ phá két sắt và những người đại diện cho công lý Dùng tình yêu thương để cảm hóa con người, Ben Praisee là mẫu người thực hiện công lí cao thượng, mẫu thám tử lý tưởng Tự thức tỉnh lương tâm trước tình yêu, trước cái đẹp, Jimmy là mẫu tội phạm cao thượng Đó cũng là sự thức tỉnh của nhân vật Haytinh Môli khi nhìn thấy cô bạn trong trắng, ngây thơ cùng học hồi phổ thông Để cuối cùng một kẻ lừa đảo trắng

trợn như Môli cũng phải thốt lên “trời ơi, tôi chỉ muốn chết thôi” Có thể nói rằng

truyện O’Henry có kiểu con người tự thú, thức tỉnh Cái thức tỉnh được tác giả

thể hiện trong những khoảnh khắc thần tình, trong “chốc lát” (moment) Bởi vậy, nếu Maupassant và Tchékhov là những bậc thầy trong nghệ thuật dò xét bóng tối cuộc đời các viên chức, trí thức, thì O’Henry là bậc thầy trong nghệ thuật dò tìm ánh sáng trong cuộc đời của “những kẻ lừa đảo lương thiện” Chính điều này làm cho sáng tác của ƠHenry thấm đẫm tinh thần nhân đạo cao cả

Tóm lại, cùng phơi bày những sự thật trần trụi về cuộc sống xã hội và con người đương thời, cả ba tác giả đều quan tâm thể hiện những con người nhỏ bé Tuy nhiên tính chất, mức độ và cách xử lý của ba nhà văn ở đây cũng đi theo những khuynh hướng khác hẳn nhau Nếu ở truyện Maupassant con người nhỏ bé

về vị thế xã hội và con người nhỏ bé về tâm hồn đều được quan tâm thể hiện, thì Tchékhov lại chủ yếu thiên về thể hiện sự nhỏ bé trong tâm hồn con người và O’Henry lại chủ yếu thiên về những con người nhỏ bé về địa vị xã hội Mặt khác, nếu con người nhỏ bé của Maupassant và Tchékhov được thể hiện nhiều dưới dạng con người tha hóa, con người sống mòn, thì con người nhỏ bé của O’Henry hầu như không bị tha hóa, hoặc họ cố vươn lên cao thượng trong mọi hoàn cảnh Vì vậy, bước vào thế giới nhân vật của Maupassant và Tchékhov là bước vào một thế giới u ám, đầy nước mắt, gợi lên cảm giác bi quan Ngược lại thế giới nhân vật của O’Henry lại hồn hậu, thủy chung và tràn đầy tinh thần lạc quan Chính vì thế mà cả

hai chiều hướng đã bị quy kết hoặc là “bi quan quyết liệt” hoặc là “quá ảo tưởng”

Tất nhiên, cả hai cách đánh giá này đều thiển cận Văn chương có nhiều cách để

“thanh lọc tâm hồn con người” Phơi bày cái xấu, cái ác để cảnh tỉnh, răn đe con

người Hoặc thể hiện cái tốt, cái thiện để cảm hóa, nêu gương con người Maupassant và Tchékhov đã chọn con đường thứ nhất, còn O’Henry lại đi vào con đường thứ hai

2 ĐẶT CON NGƯỜI NHỎ BÉ VÀO CUỘC SỐNG ĐỜI THƯỜNG

2.1 Điều đầu tiên đập vào mắt độc giả khi đọc tác phẩm của Maupassant,

Tchékhov, O’Henry là họ đều viết về những điều vặt vãnh của đời sống hàng ngày

Đặt nhân vật vào những mối quan hệ hết sức bình thường, ba nhà văn đều muốn khái quát những bi kịch đời thường thành bi kịch vĩnh cửu Truyện của họ hầu như

ít đề cập đến những vấn đề lớn lao Ở người này là một vụ lừa dối, một chuyện ngoại tình, một niềm hối tiếc, một đám tang, một cuộc trò chuyện, một cuộc mua bán… Ở người nọ là một vụ mất cắp, lá thư của thằng bé đi ở, vụ xử kiện con chó

cắn bậy, một lời nói dối, một lời tỏ tình, một cái hắt hơi… toàn là “những chuyện vặt vãnh”… Ở người kia là chuyện tặng quà, chuyện ăn uống, chuyện kinh doanh,

những mẩu bánh mỳ, một cái hôn tỏ tình, một niềm xao xuyến… Ngay cả khi viết

về những vấn đề trọng đại, các nhà văn cũng có xu hướng đời thường hóa Chiến tranh Pháp – Phổ là một biến động lớn của xã hội nước Pháp nhưng Maupassant cũng đời thường hóa chiến tranh bằng ứng xử của con người, bằng thái độ của các

tầng lớp trong xã hội, bằng những sinh hoạt hàng ngày của con người Với “Đôi bạn”, “ Viên mỡ bò”, “Cô Fifi” có thể nói Maupassant đã tái hiện sâu sắc hậu

phương của cuộc chiến với một cảm quan độc đáo Thực chất cuộc chiến đối với những tên lính Phổ tàn bạo chỉ là gái điếm và những “con cá chiên” Thực chất bọn giai cấp tư sản, quý tộc Pháp là một lũ hèn nhát, bạc nhược Chỉ có những người dân Pháp bình thường, thậm chí là những người dưới đáy xã hội (gái giang hồ) mới

có lòng yêu nước và ý thức dân tộc

Tchékhov khi viết về đề tài cải cách xã hội chống lại “thuyết việc nhỏ”, chống

sự lẩn trốn cố “thu mình trong bao”, chống tư tưởng “triết lí siêu nhân” cũng đời

thường hóa bằng cách khéo léo lồng vào những tình cảm đời thường của con

người: tình yêu, tình vợ chồng, tình cảm bạn bè, đồng nghiệp… Các truyện Ngôi nhà có căn gác xép, Người trong bao, Nhà tu hành vận đồ đen… đã thể hiện sâu sắc vấn đề này Đặc biệt trong truyện Nhà tu hành vận đồ đen, triết lí siêu

nhân, con người mắc bệnh vĩ cuồng đã bị đánh gục, đồng thời với một bi kịch tình cảm vợ chồng chua xót Chất trữ tình đậm đà trong những truyện mang tính tư tưởng, triết lý của Tchékhov

2.2 Xuất phát từ sự trần trụi của cuộc sống là một đặc điểm trong nguyên tắc thi

pháp của ba nhà văn Tuy nhiên vượt lên trên các nhà tự nhiên chủ nghĩa, họ quan

tâm đến những điều vặt vãnh ấy không chỉ để mà quan tâm Cái cốt lõi trong sáng tác của họ là ở cách hiểu cuộc sống phức tạp hơn, biện chứng hơn Trong những bức tranh đời thường, họ tìm thấy tính liên hoàn tạo nên dòng chảy cuộc đời

“Khắc phục được tính ước lệ, miêu tả đời thường hàng ngày có thể đạt được ý nghĩa nghệ thuật với điều kiện đằng sau cái đời thường phải làm rõ tính lịch sử của cuộc sống, có nghĩa là phải xâm nhập được vào bản chất của nó”[1, tr 52]

Truyện của họ đã làm được điều này

Tính khái quát, phê phán sắc bén trong truyện của Maupassant xuất phát từ tài quan sát và lột tả bản chất của những việc hết sức bình thường Chỉ trên một

chuyến xe ngựa mà tập trung cả một xã hội thu nhỏ (Viên mỡ bò) Chỉ qua một

cuộc mua bán trao đổi, mà tác giả vạch trần bản chất xã hội, người với người là

lang sói (Cái thùng con) Qua cuộc trò chuyện giữa hai vị tai to mặt lớn mà tác giả vạch trần bản chất hưởng lạc, sa đọa của tầng lớp quý tộc tư sản (Đứa con bỏ rơi)

Đằng sau những việc đơn giản là những bi kịch ngấm ngầm Âm điệu phê phán tố cáo toát lên chủ yếu trong tác phẩm Ngay cả những kiểu truyện “tâm thần phân lập” viết về cái kinh dị hoang tưởng của Maupassant ở cuối đời, yếu tố hiện thực đời thường vẫn rất rõ nét Bởi cái kinh dị ma quái của Maupassant không đâu xa lạ

mà bắt đầu từ cái bình thường hàng ngày Và kết thúc các truyện kiểu này là một

cái kết rất hiện thực Xác chết của người đàn bà (Trên mặt nước) giải tỏa không

khí ma quái rùng rợn từ đầu truyện Ai dám bảo rằng xã hội Pháp lúc bấy giờ không có những cái chết như vậy

Ở O’Henry cái đời thường hàng ngày được chọn lọc kỹ càng và dày công sắp xếp để gây hiệu quả bất ngờ Thủ pháp tăng cấp, cái chốc lát được tác giả sử dụng thành công làm nảy sinh những liên tưởng bất ngờ, hấp dẫn Cái nhìn nhân sinh của tác giả ẩn dưới những bi kịch đời thường là cái nhìn lạc quan, tin yêu con người Bên cạnh âm điệu tố cáo là âm điệu ngợi ca Và chính vì âm điệu ngợi ca này mà cái bình thường hàng ngày trong truyện O’Henry được dồn nén, thăng hoa

Về điểm này O’Henry có phần khác với Tchékhov

Đọc truyện Tchékhov ta có cảm giác cái bình thường hằng ngày của cuộc sống cứ thế ùa vào trang sách Không cầu kỳ, đẽo gọt Lối miêu tả khách quan, dửng dưng, lạnh lùng là một đặc điểm trong phong cách nghệ thuật của Tchékhov

Từ những truyện hài hước đả kích đơn giản ở giai đoạn đầu, đến những truyện trữ tình manh tính nghệ thuật cao ở giai đoạn sau, cái vặt vãnh đời thường vẫn là những cái mà ngòi bút Tchékhov luôn quan tâm Đa số các tác phẩm đã thực sự xâm nhập vào bản chất những điều vặt vãnh thông qua việc miêu tả tâm trạng, quá trình diễn biến tâm lí phức tạp, qua đó làm nổi bật tính chất bi kịch của đời thường Chỉ một lời nói đùa, tác giả khơi gợi cảm xúc của độc giả, nỗi buồn man mác tiếc thương cho cái đẹp đang bị vùi dập giữa vô vàn cuộc sống vẩn đục, thô trần héo hắt Chỉ một cuộc gặp gỡ tình cờ trên bãi biển làm nổi lên bi kịch của tình yêu, hôn nhân, hạnh phúc Chỉ qua “những buổi học đắt tiền”, qua sở thích “chui vào bao” tác giả phơi trần căn bệnh của toàn xã hội Nga lúc đó - thói tiểu thị dân - mà Tchékhov đấu tranh suốt đời không khoan nhượng

Có thể nói rằng dưới ngòi bút của ba nhà văn “bi kịch đời thường” đã được nâng lên thành bi kịch vĩnh cửu, bởi họ bắt những điều vặt vãnh nhất cũng phải nói lên tiếng nói của mình về ý nghĩa của cuộc sống con người Ở Việt Nam, truyện ngắn của Nam Cao cũng được triển khai theo xu hướng này

3 CẢM HỨNG BI - HÀI KỊCH LÀ CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO TRONG XÂY DỰNG NHÂN VẬT

“Cảm hứng chủ đạo là trạng thái tình cảm mãnh liệt say đắm xuyên suốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của người tiếp nhận tác phẩm” [5, tr 32] Cảm hứng

chủ đạo là một yếu tố của bản thân nội dung nghệ thuật, của thái độ xúc cảm ở nghệ sĩ đối với thế giới được mô tả Và như vậy cảm hứng chủ đạo thống nhất với

đề tài và tư tưởng của tác phẩm, đem lại cho tác phẩm một không khí xúc cảm tinh thần nhất định thống nhất với tất cả các cấp độ và yếu tố của nội dung tác phẩm Trên tinh thần này, có thể nói rằng cảm hứng bi kịch, bi hài kịch là cảm hứng chủ đạo trong truyện ngắn của Maupassant, Tchékhov, O’Henry Đó cũng chính là cảm hứng chủ đạo trong khi xây dựng nhân vật của ba bậc thầy truyện ngắn

3.1 Không ở đâu chất bi hài kịch lại được thể hiện một cách mạnh mẽ, quyết liệt

và sâu sắc như trong các trang viết của Maupassant Có lẽ vì thế mà tác giả được

mệnh danh là tài năng “bi quan quyết liệt nhất trong lịch sử văn chương Pháp” Mỗi truyện ngắn của Maupassant là một số phận con người được đặt vào một thời điểm nào đó sáng chói, có khi nhiều bão tố tai biến, nhưng cũng có khi nhẹ nhàng

xúc động như những áng thơ văn xuôi Nó là “cánh cửa bí ẩn những đau khổ tinh thần” để lại một nỗi buồn man mác sâu xa trong lòng người đọc Các nhân vật của Maupassant sinh ra như một “sai lầm của định mệnh”, phải sống chết trong đau khổ, buồn chán, cô đơn, kể cả những ngẫu nhiên tai ác bi thảm Nỗi cô đơn luôn

ám ánh nhức nhối trong các nhân vật của Maupassant Tác giả ái ngại cho sự bất lực của ngôn từ, sự yếu đuối của thể xác Nhân vật dẫu là ai thì bản chất cô đơn vẫn hiện rõ, cái tốt của người này hoặc bị hiểu lầm hoặc bị lợi dụng; cái xấu xa nhơ bẩn tồi tệ của kẻ khác; bên cạnh lòng tham, thói vị kỷ tàn nhẫn cũng còn sự yếu đuối nghèo nàn về tinh thần của chính con người Với hơn 300 truyện ngắn, chỉ có mảng truyện viết về cuộc chiến tranh Pháp – Phổ hiện lên như một khoảng sáng đặc biệt với gam màu trong trẻo rất Pháp ở tấm lòng yêu nước, ở những chiến công bình dị của người dân Pháp bình thường, thậm chí là những cô gái giang hồ Còn lại các nhân vật của Maupassant hầu như chìm trong màu xám xịt, tội lỗi Kết thúc

truyện của Maupassant rất ít khi có hậu Nhân vật hoặc là chết (Cô Harriet, Sợi dây, Điên, Đi dạo, Bà Báp – tít) hoặc là thoái hóa về nhân cách, sa đọa về tinh thần (Món tư trang, Món gia tài, Một đứa con, Marôca) Rất nhiều truyện của

Maupassant đi sâu phân tích tâm lí tình yêu hôn nhân, những ám ánh tính dục, để cuối cùng là những tan vỡ ảo ảnh về hạnh phúc Theo nhà nghiên cứu Đào Duy

Hiệp, trong sáng tác của Maupassant “Tiếng cười hướng vào mọi khía cạnh của đời sống: tình yêu, hôn nhân, hạnh phúc, bất hạnh, sự hân hoan và cả nỗi xót xa cay đắng Tiếng cười thông cảm ái ngại, tiếng cười châm biếm chế giễu và đằng sau nó là cả một nỗi chua chát xót xa (…) Hình thức của cái khôi hài trong sáng tác của Maupassant mang trong nó ý nghĩa triết lí sâu sắc về cuộc đời về con người: Khắp nơi cấu trúc là như nhau, một cấu trúc bên ngoài giản dị, mà, để mang lại sự bất ngờ còn nguyên vẹn, nó không đưa cả nhân vật lẫn độc giả vào sự cảnh giác, và một cấu trúc bên trong bởi cái trống rỗng “[6, tr 122] Cái trống

rỗng của sự biểu hiện có dụng ý trả lời cho cái hư vô của cuộc đời Qua thế giới nhân vật này, Maupassant hoài nghi tất cả: Chúa trời, tôn giáo, niềm tin, tình yêu,

sự tiến bộ… bởi vì con người vốn đã không thể hiểu nhau Cảm hứng bi hài chi phối, khiến các nhân vật của Maupassant phần lớn là những nhân vật nghịch dị, cả

về thể chất lẫn tâm hồn “Cái giọng mảnh và khẽ kêu lên sự tan vỡ cuộc đời” trong thế giới nhân vật của Maupassant dẫu bi quan song vẫn mang tính cảnh báo và không phải không có tính thời sự