Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại hai dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh (Luận văn thạc sĩ)

Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại hai dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh (Luận văn thạc sĩ)Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại hai dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh (Luận văn thạc sĩ)Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại hai dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh (Luận văn thạc sĩ)Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại hai dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh (Luận văn thạc sĩ)Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại hai dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh (Luận văn thạc sĩ)Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại hai dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh (Luận văn thạc sĩ)Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại hai dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh (Luận văn thạc sĩ)Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại hai dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh (Luận văn thạc sĩ)

LÊ VĂN THỦY

ĐÁNH GIÁ VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ TẠI MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN LỘC HÀ, TỈNH HÀ TĨNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

THÁI NGUYÊN - 2017

LÊ VĂN THỦY

ĐÁNH GIÁ VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ TẠI MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN LỘC HÀ, TỈNH HÀ TĨNH

Ngành: Quản lý đất đai

Mã ngành: 60.85.01.03

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

Người hướng dẫn khoa học: TS Vũ Thị Thanh Thủy

THÁI NGUYÊN - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan các nội dung nghiên cứu trong luận văn này là kết quả nghiên

cứu của cá nhân tôi với sự hướng dẫn của TS Vũ Thị Thanh Thủy - Trưởng khoa Quản

lý tài nguyên, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên

Các số liệu, nội dung nghiên cứu trong luận văn là trung thực, chưa được người khác công bố trong bất cứ một công trình nghiên cứu nào Nếu sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm./

Tác giải

Lê Văn Thủy

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian thực hiện đề tài tôi đã nhận được sự giúp đỡ, hướng dẫn chỉ bảo tận tình của các thầy, cô giáo ở Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên đã truyền đạt cho tôi nhiều kiến thức bổ ích và đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi thực hiện bản luận văn này

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến TS Vũ Thị Thanh Thủy người đã

dành nhiều thời gian, tâm huyết, tận tình hướng dẫn, chỉ bảo cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài này

Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới Lãnh đạo UBND huyện Lộc Hà, phòng Tài nguyên và Môi trường và Ban Bồi thường, GPMB huyện Lộc Hà đã tạo nhiều điều kiện, cung cấp những số liệu, thông tin cần thiết và giúp đỡ tôi trong quá trình làm báo cáo luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã động viên khích

lệ và giúp đỡ tôi hoàn thành quá trình học tập và nghiên cứu./

Thái Nguyên, tháng 10 năm 2017

Học viên

Lê Văn Thủy

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC HÌNH viii

MỞ ĐẦU 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.2.1 Mục tiêu tổng quát 2

1.2.2 Mục tiêu cụ thể 2

1.3 Ý nghĩa của đề tài 3

1.3.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học 3

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn 3

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

1.1 Tổng quan về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư hiện hành 4

1.1.1 Các văn bản pháp quy của Nhà nước có liên quan đến công tác bồi thường GPMB 4

1.1.2 Các văn bản pháp quy của tỉnh Hà Tĩnh có liên quan đến công tác Bồi thường, GPMB 5

1.1.3 Khái quát về công tác bồi thường GPMB 6

1.1.4 Tác động của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng đến phát triển cơ sở hạ tầng và đời sống kinh tế - xã hội 12

1.2 Sơ lược về công tác bồi thường GPMB trên thế giới và trong nước 14

1.2.1 Công tác bồi thường GPMB trên thế giới 14

1.2.2 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở Việt Nam 20

1.2.3 Tình hình thực hiện Bồi thường, hỗ trợ và Tái định cư ở Việt Nam 23

1.2.4 Tình hình Bồi thường, hỗ trợ và Tái định cư ở tỉnh Hà Tĩnh 24

1.3 Đánh giá chung về một số kết quả nghiên cứu về hình bồi thường, giải phóng mặt bằng 26

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 30

2.1 Đối tượng nghiên cứu 30

2.2 Phạm vi nghiên cứu 30

2.2.1 Phạm vi thời gian 30

2.2.2 Phạm vi không gian 30

2.3 Nội dung nghiên cứu 30

2.4 Phương pháp nghiên cứu 31

2.4.1 Phương pháp thu thập số liệu 31

2.4.2 Phương pháp chuyên gia 32

2.4.3 Phương pháp xử lý thông tin, số liệu 32

2.4.4 Phương pháp phân tích số liệu 32

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 33

3.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội huyện Lộc Hà 33

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 33

3.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 38

3.1.3 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội tác động đến việc sử dụng đất đai 42

3.1.4 Công tác quản lý đất đai của nhà nước trên địa bàn huyện Lộc Hà 43

3.1.5 Hiện trạng sử dụng đất và cơ cấu sử dụng đất của huyện Lộc Hà 46

3.2 Kết quả bồi thường và giải phóng mặt bằng tại hai dự án được lựa chọn nghiên cứu 49

3.2.1 Khái quát về dự án nâng cấp, mở rộng đường Tỉnh lộ 9, đoạn từ cầu Hộ Độ đến trung tâm huyện Lộc Hà 49

3.2.2 Khái quát về dự án xây dựng kết cấu hạ tầng để đấu giá đất dọc tuyến đường 70m huyện Lộc Hà 50

3.2.3 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất tiến hành ở 02 dự án 51

3.3 Ảnh hưởng của các chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng đến sinh kế của người dân 60

3.3.1 Kết quả chi tiết điều tra, phỏng vấn các hộ dân về tình hình thu hồi đất, bồi thường và hỗ trợ tại 02 dự án 60

3.3.2 Ảnh hưởng của dự án đến quỹ đất sản xuất nông nghiệp 62

3.3.3 Thay đổi về thu nhập 62

3.4 Đề xuất phương án giải quyết và rút ra những bài học kinh nghiệm cho công

tác bồi thường GPMB 65

3.4.1 Giải pháp về chính sách 65

3.4.2 Giải pháp về tổ chức thực hiện 65

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 67

1 Kết luận 67

2 Kiến nghị 68

TÀI LIỆU THAM KHẢO 69

QĐ-UBND: Quyết định của Ủy ban nhân dân GCNQSDĐ: Giấy chứng nhận Quyền sử dụng đất TĐC: Tái định cư

HĐH: Hiện đại hóa

XHCN: Xã hội chủ nghĩa

HSĐC: Hồ sơ địa chính

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Hiện trạng sử dụng đất của huyện Lộc Hà năm 2016 47

Bảng 3.2 Tổng hợp về đối tượng, diện tích bồi thường của 02 dự án 51

Bảng 3.3 Kết quả thu hồi đất tại hai dự án 53

Bảng 3.4 Đơn giá bồi thường đối với đất nông nghiệp 54

Bảng 3.5 Kết quả bồi thường về đất 56

Bảng 3.6 Kết quả bồi thường tài sản trên đất 56

Bảng 3.7 Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ giống và dịch vụ sản xuất đối với trường hợp phải di chuyển chỗ ở 58

Bảng 3.8 Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp 59

Bảng 3.9 Tổng hợp hỗ trợ di chuyển cho người dân của hai dự án 59

Bảng 3.10 Tổng hợp kinh phí bồi thường GPMB dự án 60

Bảng 3.11 Kết quả phỏng vấn chi tiết bồi thường, hỗ trợ và thu hồi đất của các hộ dân tại 02 dự án 61

Bảng 3.12 Diện tích đất nông nghiệp bình quân/lao động của các hộ bị thu hồi đất ở 2 dự án 62

Bảng 3.13 Thay đổi cơ cấu thu nhập của người dân ở 02 dự án 63

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1: Bản đồ huyện Lộc Hà 33 Hình 3.1 Cơ cấu sử dụng đất huyện Lộc Hà năm 2016 46 Hình 3.2: Chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất huyện Lộc Hà 48

MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất đai là nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá của mỗi quốc gia, là tư liệu sản xuất đặc biệt không gì có thể thay thế được đối với các ngành sản xuất nông

- lâm nghiệp, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là nền tảng cho sự sống của con người và nhiều sinh vật khác, là địa bàn phân bổ các khu dân cư, kinh tế -xã hội và An ninh quốc phòng

Theo quy định của Luật đất đai thì Công tác giải phóng mặt bằng là một trong

những nhiệm vụ quan trọng góp phần thúc đẩy thu hút đầu tư, phát triển kinh tế Trong

quá trình phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, đầu tư xây dựng các công trình, các dự án vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì Nhà nước thực hiện việc thu hồi đất, đồng thời thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư để đảm bảo ổn định đời sống và sản xuất cho người dân có đất bị thu hồi, người dân có điều kiện sinh sống, sản xuất kinh doanh bằng và tốt hơn trước, đó là chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước Để thực hiện chủ trương đó, Luật Đất đai năm 2003 và mới nhất

là Luật Đất đai năm 2013 đã có những quy định cụ thể trình tự, nguyên tắc và về chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế xã hội; nhằm cụ thể chính sách về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người dân có đất bị thu hồi, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 Quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất; các Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Tài chính đã ban hành các văn bản hướng dẫn về việc thực hiện giá đất, giá nhà, tiền tái định cư áp dụng đối với người

có đất bị nhà nước thu hồi

Tuy nhiên, việc bồi thường, giải phóng mặt bằng hiện nay ở một số địa phương vẫn còn gặp khó khăn, vướng mắc làm ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất, đến người

có đất bị thu hồi và tác động xấu đến môi trường đầu tư Việc thu hồi cả đất ở và đất nông nghiệp cho xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu hạ tầng kinh tế -

xã hội, các công trình công cộng, phục vụ lợi ích quốc gia dẫn đến đất cho sản xuất,

kinh doanh của người dân bị thu hẹp, một số trường hợp phải thay đổi chỗ ở và cả điều kiện sống

Lộc Hà là huyện nằm ở phía Đông Bắc của tỉnh Hà Tĩnh, được thành lập vào đầu năm 2007 theo Nghị định số 02/2007/NĐ-CP, cho nên nhu cầu sử dụng đất cho các dự án đã, đang và sẽ triển khai trên địa bàn là rất lớn Để có đất “Sạch” đáp ứng cho việc thực hiện các dự án thì vấn đề thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người bị thu hồi bắt buộc phải thực hiện trước Đặc biệt là trong quá trình thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng Nông thôn mới thì vấn đề này càng phải được chú trọng Cũng giống như nhiều địa phương khác trên cả nước, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh nói chung và huyện Lộc Hà nói riêng không tránh khỏi những vấn đề khó khăn, phức tạp khó giải quyết làm ảnh hưởng đến việc phát triển Kinh tế - Chính trị; Văn hóa và trật tự an toàn xã hội trên địa bàn

Để rút ra những nguyên nhân, bài học kinh nghiệm, từng bước tìm ra các giải pháp khắc phục nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện của các dự án làm cơ sở cho việc thực hiện các chính sách ngày một phù hợp hơn; việc nghiên cứu thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư một số dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà là vấn đề cần

thiết Do đó, tôi lựa chọn đề tài: “Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư tại hai dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh” để

nghiên cứu làm luận văn Thạc sỹ chuyên ngành Quản lý đất đai

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

1.2.1 Mục tiêu tổng quát

Đánh giá kết quả của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng và công tác tái định cư của một số dự án trên địa bàn huyện Lộc Hà trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp để hoàn thiện công tác này tại địa phương

1.2.2 Mục tiêu cụ thể

- Tình hình thực hiện Công tác quản lý đất đai của huyện Lộc Hà

- Kết quả thực hiện chính sách bồi thường, GPMB khi Nhà nước thu hồi đất tại hai dự án đầu tư trên địa bàn nghiên cứu

- Đánh giá ảnh hưởng của việc thực hiện chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng đến sinh kế của các hộ dân bị thu hồi đất

- Đề xuất một số giải pháp

1.3 Ý nghĩa của đề tài

1.3.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học

Qua nghiên cứu thực hiện đề tài giúp nâng cao năng lực cũng như rèn luyện kỹ năng của mình, từ đó vận dụng được những kiến thức đã học vào thực tiễn, đồng thời

bổ sung những kiến thức còn thiếu và kỹ năng tiếp cận các phương pháp nghiên cứu khoa học cho bản thân

Đề tài nghiên cứu về công tác BT&GPMB và tái định cư là một lĩnh vực nhạy cảm, mang tính nổi cộm trong quá trình thực hiện, song kết luận của đề tài sẽ là tiền

đề và là cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo, đồng thời cũng là cơ sở khoa học để có thể đưa ra những giải pháp hợp lý, góp phần thiết thực trong việc thực hiện có hiệu quả quá trình CNH - HĐH

Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho nhà trường, khoa và học viên các khóa tiếp theo trong ngành quản lư đất đai

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn

Thông qua nghiên cứu đề tài để giúp tìm ra được những thuận lợi và khó khăn của công tác tái định cư để từ đó rút ra những giải pháp khắc phục, góp phần đẩy nhanh tiến độ BT&GPMB

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Tổng quan về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư hiện hành

1.1.1 Các văn bản pháp quy của Nhà nước có liên quan đến công tác bồi thường GPMB

a Giai đoạn sau 01 tháng 7 năm 2004 đến 01 tháng 7 năm 2014

- Luật Đất đai 2003 (công bố ngày 10 tháng 12 năm 2003 và có hiệu lực từ ngày

- Nghị định 69/2009/NĐ-CP ngày 13 tháng 8 năm 2009 của Chính phủ quy định

bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư

- Thông tư số 14/2008/TTLB – BTC – BTNMT ngày 31/1/2008 của Bộ Tài Chính - Bộ Tài nguyên và Môi trường hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định số 84/2007/NĐ-CP của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục

bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai

b Giai đoạn từ 01 tháng 7 năm 2014 đến nay:

- Luật Đất đai số 45/2013/QH13 ngày 29/11/2013 (công bố ngày 9 tháng 12 năm 2013 và có hiệu lực từ ngày 01 tháng 7 năm 2014)

- Nghị định 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ về Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Đất đai;

- Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ Quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất;

- Nghị định số 44/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về giá đất;

- Thông tư số 30/2014/TT-BTNMT ngày 02/6/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường về hồ sơ giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, thu hồi đất;

- Thông tư số 37/2014/TT-BTNMT ngày 30/6/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường Quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất;

1.1.2 Các văn bản pháp quy của tỉnh Hà Tĩnh có liên quan đến công tác Bồi thường, GPMB

- Quyết định số 07/2010/QĐ-UBND ngày 16/3/2010 của UBND tỉnh Hà Tĩnh ban hành Quy định chính sách về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn Hà Tĩnh

- Quyết định số 11/2011/QĐ-UBND ngày 16/6/2011 của UBND tỉnh Hà Tĩnh

về việc sửa đổi, bổ sung Quyết định số 07/2010/QĐ-UBND ngày 16/3/2010 của UBND tỉnh

- Quyết định số 75/2014/QĐ-UBND ngày 03/11/2014 của UBND tỉnh Hà Tĩnh Ban hành Quy định chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh

- Quyết định số 94/2014/QĐ-UBND ngày 27/12/2014 của UBND tỉnh Hà Tĩnh

về việc ban hành Bảng giá các loại đất năm 2015 trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh;

- Quyết định số 02/2015/QĐ-UBND ngày 12/01/2015 của UBND tỉnh Hà Tĩnh Ban hành bộ “Đơn giá bồi thường các loại nhà cửa, vật kiến trúc, mồ mả; tàu thuyền, máy móc thiết bị, nông cụ, ngư cụ; cây cối, hoa màu và nuôi trồng thuỷ hải sản” khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh năm 2015

1.1.3 Khái quát về công tác bồi thường GPMB

1.1.3.1 Khái niệm về bồi thường GPMB, hỗ trợ và tái định cư

- Nhà nước thu hồi đất

Theo quy định tại Điều 3, mục 11, Luật Đất đai 2013: “Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai” [26]

- Tái định cư

Tái định cư trong bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất được hiểu là việc di chuyển người có đất bị thu hồi đến sinh sống ổn định tại một nơi mới thông qua hoạt động hỗ trợ của Nhà nước nhằm giúp người bị thu hồi đất ổn định đời sống, sản xuất tại khu tái định cư

TĐC trong trường hợp bị thu hồi đất là TĐC bắt buộc Đây là một trong những kết quả của hoạt động thu hồi đất mà trong đó những người bị ảnh hưởng buộc phải

di chuyển đến một nơi ở mới để xây dựng lại cuộc sống, khôi phục thu nhập và các hoạt động sinh kế khác [26]

1 1.3.2 Đặc điểm của quá trình bồi thường GPMB

- Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên các vùng đất khác nhau với các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và trình độ dân trí nhất định Đối với khu vực nội thành, mức độ tập trung cao, ngành nghề của dân cư đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn dẫn đến quá trình GPMB có đặc trưng nhất định Đối với khu vực ven

đô, mức độ tập trung dân cư khá cao, nghành nghề dân cư phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng: Công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, buôn bán nhỏ… quá trình GPMB cũng có đặc trưng riêng của nó Đối với khu vực ngoại thành, hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cư là sản xuất nông nghiệp, do đó GPMB cũng được tiến hành với những đặc điểm riêng biệt Do vậy, quá trình bồi thường GPMB cũng mang những đặc điểm riêng biệt của từng dự án

- Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế xã hội đối với mọi người dân Đối với từng vùng nông thôn thì đất đai là tư liệu sản xuất không thể thiếu trong các hoạt động sản xuất nông nghiệp, dẫn đến công tác tuyên truyền vận động dân cư tham gia di chuyển là rất khó khăn Việc hỗ trợ nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này Mặt khác, cây trồng, vật nuôi trên vùng đất đó cũng đa dạng không được tập trung một loại cây trồng, vật nuôi nhất định nên gây khó khăn cho công tác định giá bồi thường

1.1.3.3 Một số yếu tố tác động đến công tác bồi thường GPMB

Dự án được thi công nhanh hay chậm đó là do công tác bồi thường GPMB và

có rất nhiều yếu tố tác động đến công tác bồi thường GPMB, như:

- Công tác đăng ký quyền sử dụng đất, lập và quản lý hồ sơ địa chính, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất

Các nước trên thế giới đều coi đất đai là một loại tài sản phải đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng Ở Việt Nam, theo quy định tại điều 95, Luật Đất đai 2013 thì đăng ký đất đai là bắt buộc; người sử dụng đất phải đăng ký quyền sử dụng đất tại cơ quan Nhà nước có thẩm quyền để được xét duyệt lập hồ sơ địa chính (HSĐC), cấp GCNQSDĐ Hệ thống HSĐC và GCNQSDĐ có liên quan mật thiết với công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và là một trong những yếu tố quyết định khi xác định nguồn gốc sử dụng đất, đối tượng và mức bồi thường hỗ trợ

Lập và quản lý chặt chẽ hệ thống HSĐC có vai trò quan trọng hàng đầu để “quản

lý chặt chẽ đất đai trong thị trường bất động sản”, là cơ sở xác định tính pháp lý của đất đai Trong công tác bồi thường, GPMB thì GCNQSDĐ là căn cứ để xác định đối tượng được bồi thường, loại đất, diện tích đất tính bồi thường Hiện nay, công tác đăng ký đất đai ở nước ta vẫn còn yếu kém, đặc biệt công tác đăng ký biến động về

sử dụng đất; việc cấp GCNQSDĐ vẫn chưa hoàn tất Chính vì vậy mà công tác bồi thường, GPMB đã gặp rất nhiều khó khăn Làm tốt công tác đăng ký đất đai, cấp GCNQSDĐ thì công tác bồi thường, GPMB sẽ thuận lợi và nhanh hơn

- Công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất

Đất đai là có hạn, không gian sử dụng đất cũng có hạn Để tồn tại và duy trì cuộc sống của mình con người phải dựa vào đất đai, khai thác và sử dụng đất đai để sinh sống Quy hoạch sử dụng đất là biện pháp quản lý không thể thiếu được trong việc tổ chức sử dụng đất của các ngành kinh tế - xã hội và các địa phương, là công cụ thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, có tác dụng quyết định để cân đối giữa nhiệm

vụ an toàn lương thực với nhiệm vụ CNH-HĐH đất nước nói chung và các địa phương nói riêng Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có tác động tới chính sách bồi thường đất đai trên hai khía cạnh:

+ Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những căn cứ quan trọng nhất

để thực hiện việc giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, mà theo quy định của Luật Đất đai, việc giao đất, cho thuê đất chỉ được thực hiện khi có quyết định thu hồi đất đó của người đang sử dụng;

+ Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những nhân tố ảnh hưởng tới giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất, từ đó tác động tới giá đất tính bồi thường Công tác bồi thường, GPMB liên quan mật thiết với công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất thông qua quyết định thu hồi đất vì:

+ Căn cứ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất để thực hiện việc thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất

+ Căn cứ quyết định thu hồi đất để lập, trình duyệt và thực hiện phương án bồi thường giải phóng mặt bằng

Tuy nhiên, chất lượng quy hoạch nói chung và quy hoạch sử dụng đất nói riêng còn thấp, thiếu đồng bộ, chưa hợp lý, tính khả thi thấp, đặc biệt là thiếu tính bền vững Phương án quy hoạch chưa dự báo sát tình hình, quy hoạch còn mang nặng tính chủ quan duy ý chí, áp đặt, nhiều trường hợp quy hoạch theo phong trào Đây chính là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng quy hoạch “treo”, dự án

“treo"

- Công tác giao đất, cho thuê đất

Thực hiện công tác giao đất, cho thuê đất có tác động rất lớn đến công tác bồi thường, GPMB và TĐC Nguyên tắc giao đất, cho thuê đất, phải căn cứ vào quy hoạch, kế hoạch là điều kiện bắt buộc, nhưng nhiều địa phương chưa thực hiện tốt nguyên tắc này; hạn mức đất được giao và nghĩa vụ đóng thuế đất quy định không rõ ràng, tình trạng quản lý đất đai thiếu chặt chẽ dẫn đến khó khăn cho công tác bồi thường

-.Việc ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản pháp luật đất đai

Đất đai là đối tượng quản lý phức tạp, luôn biến động theo sự phát triển của nền kinh tế - xã hội Để thực hiện tốt chức năng quản lý Nhà nước về đất đai đòi hỏi các văn bản pháp luật liên quan đến lĩnh vực này phải mang tính ổn định cao và phù hợp với tình hình thực tế Ở nước ta, do các đặc điểm lịch sử, kinh tế xã hội của đất nước trong mấy thập kỷ qua có nhiều biến động lớn, nên các chính sách về đất đai cũng theo đó không ngừng được sửa đổi, bổ sung Từ năm 1993 đến năm 2013, Nhà nước

đã ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật về quản lý và sử dụng đất Sau khi quốc hội thông qua Luật Đất đai 2003 và nay là Luật Đất đai 2013 cùng với các văn bản hướng dẫn thi hành đã nhanh chóng đi vào cuộc sống

Với những đổi mới về pháp luật đất đai, thời gian qua công tác GPMB đã đạt những kết quả đáng khích lệ, đã cơ bản đáp ứng được nhu cầu về mặt bằng cho việc phát triển các dự án đầu tư Tuy nhiên, do chưa ổn định, chưa thống nhất của pháp luật đất đai qua các thời kỳ mà công tác bồi thường, GPMB đã gặp khá nhiều khó khăn và cản trở Thực tiễn triển khai cho thấy việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất có ảnh hưởng rất lớn đến công tác bồi thường, GPMB

Bên cạnh việc ban hành các văn bản quy phạm về quản lý, sử dụng đất, việc tổ chức thực hiện các văn bản đó cũng có vai trò rất quan trọng Kết quả kiểm tra thi hành Luật Đất đai năm 2003 của Bộ Tài nguyên và Môi trường cho thấy UBND các cấp đều có ý thức quán triệt việc thực thi pháp luật về đất đai nhưng nhận thức về các quy định của pháp luật nói chung còn yếu, ở cấp cơ sở còn rất yếu Tại nhiều địa phương, đang tồn tại tình trạng nể nang, trọng tình hơn chấp hành quy định pháp luật trong giải quyết các mối quan hệ về đất đai Cán bộ địa chính, chủ tịch UBND xã nói chung chưa làm tốt nhiệm vụ phát hiện, ngăn chặn, xử lý kịp thời những hành vi vi phạm pháp luật về đất đai trên địa bàn Đó là nguyên nhân làm giảm hiệu lực thi hành pháp luật, gây mất lòng tin trong nhân dân cũng như các nhà đầu tư và đã ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ GPMB

- Yếu tố giá đất và định giá đất

Thứ nhất, Đối với quản lý của Nhà nước: Giá đất là công cụ để Nhà nước thực

hiện công tác quản lý, điều tiết sự hoạt động của thị trường bất động sản nói chung, thị trường nhà đất nói riêng, giảm và tiến tới xóa bỏ các hiện tượng đầu cơ đất đai làm thị trường nhà đất thiếu lành mạnh Đối với công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng thì giá đất có vai trò quan trọng trong việc điều tiết giữa lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, lợi ích của quốc gia với lợi ích của những người dân bị thu hồi đất Có thể nói, việc quy định giá đất bồi thường giải phóng mặt bằng hợp lý sẽ tạo điều kiện đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng và giao đất cho nhà đầu tư và bắt tay vào thực hiện các công trình trên đất bị thu hồi Cùng với công tác đẩy mạnh giải phóng mặt bằng thì Nhà nước phải có chính sách bồi thường giá trị hợp lý cho những người dân có đất bị hu hồi

để người dân di dời chỗ ở, chuyển đổi công việc khác, hoặc có những phương án khác

để ổn định cuộc sống của mình Như vậy, Nhà nước vừa phải giải quyết vấn đề giải phóng mặt bằng vừa phải giải quyết vấn đề an sinh cho những người dân bị thu hồi đất

và chính sách về giá đất sẽ có vai trò giải quyết tốt những vấn đề đặt ra Do vậy, nhà nước cần phải có chính sách về giá đất thích hợp để tạo điều kiện đẩy nhanh việc giải phóng mặt bằng cũng như giảm khiếu nại, tố cáo về giá đất trong bồi thường giải phóng mặt bằng [30]

Giá đất là một loại công cụ tài chính để Nhà nước tiến hành thực hiện quản lý

về đất đai, bên cạnh việc quy định các khoản thu vào ngân sách thì đồng thời giá đất còn có tác dụng định hướng thị trường Trên thực tế, bất kỳ Nhà nước nào cũng có thể sử dụng nhiều biện pháp khác nhau để thực hiện tốt chức năng quản lý Nhà nước

về đất đai của mình Đó có thể là biện pháp hành chính, cũng có thể là biện pháp kinh

tế và đôi khi là sự kết hợp của cả hai biện pháp trên

Trong nền kinh tế thị trường, giá đất có cơ chế hình thành và vận hành riêng theo quy luật khách quan (quy luật cung cầu, quy luật giá trị, quy luật cạnh tranh…) Song bên cạnh đó Nhà nước cũng đưa ra những biện pháp nhằm điều chỉnh, đảm bảo, tạo điều kiện cho các quy luật thị trường vận động lành mạnh, ổn định, đúng hướng Một trong những chính sách phải kể đến là yếu tố về giá đất Trong điều kiện đổi mới hiện nay ở nước ta, khi mà đất đai được xác định là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế xã hội, việc xác định vai trò quản lý của Nhà nước thông qua cơ chế giá với tư cách là đại diện chủ sở hữu toàn dân đối với đất đai càng có ý nghĩa cả về phương diện chính trị pháp lý, cả về phương diện quản lý kinh tế [30]

Thứ hai, đối với người dân bị thu hồi đất thường có tâm lý không muốn bị thu hồi đất vì thu hồi đất sẽ tạo nên sự bất ổn trong cuộc sống hàng ngày đối với những người bị thu hồi đất ở và bất ổn về việc làm đối với những người bị thu hồi đất nông nghiệp Cho nên giá đất chính là việc bồi thường lại giá trị đất đã bị thu hồi cho người dân để người dân bị thu hồi đất có thể tìm được chỗ ở mới tương đương hoặc tốt hơn nơi ở cũ đã bị thu hồi và tạo điều kiện cho họ có cơ hội chuyển đổi nghề nghiệp [30] Thứ ba, đối với các nhà đầu tư trong những trường hợp thu hồi đất vì mục đích kinh tế: Trong thực tế hiện nay, vấn đề giá đất trong bồi thường giải phóng mặt bằng đối với các nhà đầu tư luôn là một vấn đề nan giải Muốn có đất để thực hiện dự án kinh tế thì nhà đầu tư cần phải giải phóng mặt bằng Nhưng vấn đề giải phóng mặt bằng đối với các nhà đầu tư còn phụ thuộc rất nhiều đến những thỏa thuận về giá đất đối với những người dân bị thu hồi đất Rất nhiều trường hợp người dân bị thu hồi đất thách giá quá cao khiến cho các nhà đầu tư gặp trở ngại trong việc giải phóng mặt bằng cũng như tốn khá nhiều chi phí cho việc giải phóng mặt bằng Trong khi đó, tâm

lý của các nhà đầu tư thường mong muốn tiến hành nhanh chóng dự án đầu tư của

mình nhưng không thỏa thuận được giá cả với người dân nên nhiều dự án bị kéo dài rất lâu V́ vậy, giá đất hợp lý là giải pháp hữu hiệu để các nhà đầu tư có thể tiếp tục thực hiện dự án đầu tư của mình cũng như bồi thường khoản giá trị tương ứng cho người có đất bị thu hồi để ổn định cuộc sống [30]

Việc bồi thường giá đất hợp lý trong giải phóng mặt bằng sẽ góp phần hạn chế những vướng mắc, tranh chấp xảy ra khi Nhà nước tiến hành thu hồi đất hiện nay, tình trạng khiếu kiện về giá đất diễn ra khá phổ biến trong thực tế Việc khiếu kiện

đó hầu hết xuất phát từ việc giá đất chi trả cho người dân có đất bị thu hồi quá thấp khiến cho cuộc sống của họ lâm vào t́nh cảnh khó khăn, vừa mất đất, vừa mất việc làm lại chỗ ở bấp bênh Điều đó làm càng khẳng định được vai trò của giá đất trong bồi thường giải phóng mặt bằng đối với công tác anh sinh xã hội của Nhà nước cũng như sự ổn định trong cuộc sống của người dân bị thu hồi đất [30]

- Thị trường bất động sản

Thị trường bất động sản ngày càng được hình thành và phát triển Thực tế cho thấy thị trường bất động sản đã trở thành một bộ phận không thể thiếu trong hệ thống các loại thị trường của nền kinh tế quốc dân, nó có những đóng góp vào ổn định xã hội và thúc đẩy nền kinh tế đất nước trong thời gian qua và trong tương lai Việc hình thành và phát triển thị trường bất động sản góp phần giảm thiểu việc thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư (do người đầu tư có thể đáp ứng nhu cầu về đất đai thông qua các giao dịch trên thị trường); đồng thời người bị thu hồi đất có thể tự mua hoặc cho thuê đất, nhà cửa mà không nhất thiết phải thông qua Nhà nước thực hiện chính sách TĐC và bồi thường

1.1.4 Tác động của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng đến phát triển cơ sở

hạ tầng và đời sống kinh tế - xã hội

1.1.4.1 Đối với sự phát triển cơ sở hạ tầng

Ở mỗi giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội có một sự phát triển thích ứng của hạ tầng kinh tế - xã hội Là một trong những phương tiện vật chất kỹ thuật,

hạ tầng kinh tế xã hội lại trở thành lực lượng sản xuất quyết định đến sự phát triển của nền kinh tế xã hội mà trong đó công tác GPMB là điều kiện bắt buộc

để dự án xây dựng cơ sở hạ tầng có được triển khai là để góp phần trong phát triển kinh tế ở các địa phương

- Về tiến độ hoàn thành của dự án:

+ Tiến độ thực hiện các dự án phụ thuộc vào nhiều điều kiện khác nhau như: Tài chính, lao động, công nghệ, điều kiện tự nhiên, tuy nhiên cũng phụ thuộc rất nhiều vào thời gian tiến hành GPMB

+ GPMB thực hiện đúng tiến độ đề ra sẽ tiết kiệm được thời gian, chi phí và sớm thực hiện dự án và đưa vào sử dụng mang lại hiệu quả kinh tế xã hội Ngược lại, GPMB kéo dài gây ảnh hưởng đến tiến độ xây dựng các công trình, ảnh hưởng đến việc sử dụng lao động cũng như chi phí cho dự án

- Về kinh tế của dự án: GPMB được thực hiện tốt sẽ giảm chi phí, có điều kiện tập trung vốn cho mở rộng đầu tư Ngược lại nếu GPMB kéo dài dẫn đến chi phí bồi thường lớn, tiến độ hoàn thành dự án lâu làm cho sự quay vòng vốn chậm gây khó khăn cho các nhà đầu tư, đặc biệt là các nhà đầu tư trong nước có nguồn vốn hạn hẹp thì việc quay vòng vốn là cần thiết để đảm bảo tận dụng các cơ hội đấu thầu các công trình khác

- Về bồi thường thiệt hại: Điều tra khảo sát và lập phương án bồi thường hợp

lí đảm bảo giải toả nhanh chóng

Tuy nhiên, dù thực hiện theo hình thức nào thì Nhà nước cũng phải quan tâm, quản lí chặt chẽ các hoạt động cũng như tiến độ thực hiện các dự án, tránh

sự tham nhũng trong quá trình thực hiện Nhà nước cần đề ra mức bồi thường thiệt hại cụ thể đối với từng dự án Tránh trường hợp các dự án của doanh nghiệp muốn đẩy nhanh tiến độ GPMB họ thường chi trả bồi thường cao hơn các dự án

có vốn ngân sách gây ra sự so bì của người dân có đất bị thu hồi giữa các dự án, gây khó khăn cho GPMB

1.1.4.2 Đối với sự phát triển kinh tế - xã hội

Công tác BT, GPMB góp phần cải thiện môi trường đầu tư, khai thác các nguồn lực từ đất đai cho đầu tư phát triển, các cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội ở nước ta thời gian qua đã được Đảng và Nhà nước quan tâm đầu tư khắp các vùng, miền trên cả nước, đặc biệt tại các thành phố lớn đã đóng góp vào sự thành công bước đầu của

công cuộc CNH-HĐH đất nước, thúc đẩy kinh tế phát triển, đáp ứng nhu cầu vật chất, tinh thần của nhân dân Đạt được kết quả nêu trên công tác BT, GPMB đóng vai trò không nhỏ để các dự án phát huy hiệu quả

1.2 Sơ lược về công tác bồi thường GPMB trên thế giới và trong nước

1.2.1 Công tác bồi thường GPMB trên thế giới

1.2.1.1 Australia

- Trình tự, thủ tục khi thu hồi đất: việc thu hồi đất được thực hiện theo quy trình chung, bao gồm 5 bước: (1) Bộ trưởng gửi công văn chính thức mời người có đất tới thảo luận với Bộ trưởng về việc bán đất cho Nhà nước; (2) Khi thảo luận không

có kết quả thì cơ chế chiếm giữ đất đai bắt buộc được vận hành bằng thông báo chính thức của Nhà nước về việc sử dụng đất đó vào mục đích công cộng trên Công báo của Chính phủ Bang; (3) Chủ đất cũ bắt đầu thực hiện thủ tục đòi bồi thường về đất; (4) Các thủ tục định giá đất theo thị trường được tiến hành; (5) Chủ đất cũ có thể yêu cầu Trọng tài hoặc Tòa án để giải quyết tranh chấp về giá bồi thường

- Bồi thường khi thu hồi đất: mỗi bang đều có một Cục quản lý đất đai và một Cục định giá Trước đây, các cục này đều là cơ quan hành chính của Bang Sau đó, các cơ quan này được chuyển dần sang thành các cơ quan dịch vụ công, thực hiện các dịch vụ về quản lý đất đai và định giá theo yêu cầu của nhà nước cũng như của thị trường

- Giá tính mức bồi thường là giá thị trường; được xác định là số tiền mà tài sản

đó có thể bán được một cách tự nguyện, sẵn sàng ở một thời điểm nhất định Nguyên tắc chung khi thực hiện bồi thường là phải thực hiện đàm phán, thỏa thuận về giá vào giai đoạn một; khi không đạt được thỏa thuận giữa tổ chức có thẩm quyền và người

có đất thì tổ chức có thẩm quyền áp dụng cơ chế chiếm giữ đất đai bắt buộc vào giai đoạn hai [30]

1.2.1.2 Ở Hàn Quốc

- Các trường hợp thu hồi đất: mặc dù đất đai là sở hữu tư nhân nhưng trong nhiều trường hợp, Nhà nước có quyền thu hồi đất của người dân Các trường hợp đó là: thu hồi đất để phục vụ mục đích quốc phòng - an ninh; dự án đường sắt, đường

bộ, sân bay, đập nước thủy điện, thủy lợi; dự án xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước, nhà máy điện, viện nghiên cứu; dự án xây dựng trường học, thư viện, bảo tàng; dự án xây dựng nhà, xây dựng cơ sở hạ tầng trong khu đô thị mới, khu nhà ở để cho thuê hoặc chuyển nhượng [32]

- Trình tự, thủ tục thu hồi đất: việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được thực hiện theo phương thức tham vấn và cưỡng chế Phương thức tham vấn được thực hiện thông qua việc các cơ quan công quyền thỏa thuận với người bị thu hồi đất về phương án, cách thức bồi thường Trong trường hợp tham vấn bị thất bại, Nhà nước phải sử dụng phương thức cưỡng chế Theo thống kê của Cục Chính sách đất đai Hàn Quốc, ở Hàn Quốc có 85% tổng số các trường hợp Nhà nước thu hồi đất thực hiện theo phương thức tham vấn; chỉ có 15% các trường hợp thu hồi đất phải sử dụng phương thức cưỡng chế [32]

- Cơ quan có thẩm quyền thu hồi đất: Tổ chức Nhà ở Quốc gia (một tổ chức xã hội đứng ra bảo đảm trách nhiệm cung cấp nhà ở tại đô thị, hoạt động như một nhà đầu tư độc lập) được phép thu hồi đất theo quy hoạch để thực hiện các dự án xây nhà

Về thời điểm xác định giá bồi thường, đối với trường hợp thu hồi đất thông qua hình thức tham vấn thì thời điểm xác định giá bồi thường là thời điểm các bên đạt được thỏa thuận đồng thuận về phương án bồi thường Đối với trường hợp thu hồi đất thông qua hình thức cưỡng chế thì thời điểm xác định giá bồi thường là thời điểm

cơ quan nhà nước có thẩm quyền ra quyết định cưỡng chế

- Việc xác định giá bồi thường không phải do chủ dự án thực hiện mà giao cho

ít nhất hai cơ quan định giá độc lập (hoạt động theo hình thức doanh nghiệp hoặc công ty cổ phần) thực hiện Trường hợp chủ đất yêu cầu xác định lại giá bồi thường

thì chủ dự án lựa chọn thêm một tổ chức tư vấn định giá đất thứ ba Nếu giá trị định giá cao nhất và thấp nhất chênh lệch 10% hoặc nhiều hơn, sẽ phải có chuyên gia định giá khác thực hiện tiếp việc định giá, và từ đó, mức bồi thường sẽ được tính toán lại Giá đất được lựa chọn làm căn cứ xác định bồi thường là giá trung bình cộng của kết quả định giá của hai hoặc ba cơ quan dịch vụ tư vấn về giá đất độc lập được chủ thực hiện dự án thuê định giá

Đối với đất nông nghiệp, nếu bị thu hồi trước khi thu hoạch hoa màu, giá trị hoa màu đó sẽ được bồi thường Khoản bồi thường được tính dựa trên số hoa màu thực

tế được trồng tại thời điểm dự án được công bố và đủ để hỗ trợ người nông dân phục hồi lại việc sản xuất của mình Khoản bồi thường được tính bằng 2 lần tổng thu nhập hàng năm từ sản xuất nông nghiệp [32]

1.2.1.3 Ở Trung Quốc

- Các trường hợp thu hồi đất: đất đai thuộc chế độ công hữu nên lợi ích công là điều kiện tiền đề để áp dụng quyền thu hồi đất một cách hợp pháp Việc thu hồi đất được thực hiện chặt chẽ để tránh sự lạm quyền của chính quyền địa phương Phạm vi đất bị thu hồi phục vụ cho lợi ích công gồm: đất phục vụ cho quân sự - quốc phòng; các cơ quan nhà nước và các cơ quan nghiên cứu sự nghiệp; công trình giao thông, năng lượng; kết cấu hạ tầng công cộng; công trình công ích và phúc lợi xã hội, công trình trọng điểm quốc gia, bảo vệ môi trường sinh thái và phục vụ cho các lợi ích công cộng khác theo quy định của pháp luật [32]

- Quy trình thu hồi đất gồm 4 bước: (1) Khảo sát về các điều kiện thu hồi đất (dân số nông nghiệp, đất canh tác trên thu nhập đầu người, tổng sản lượng hàng năm, diện tích đất, loại đất và vấn đề sở hữu của khu vực bị ảnh hưởng); (2) Xây dựng dự thảo kế hoạch thu hồi đất; (3) Cơ quan quản lý đất đai báo cáo với chính quyền địa phương, trình kế hoạch thu hồi đất và các tài liệu khác lên cấp cao hơn để kiểm tra, phê duyệt; (4) Thông báo, công bố dự án sau khi dự án được phê duyệt Việc công bố phải được thực hiện kịp thời, cụ thể về kế hoạch thu hồi và bồi thường Chính quyền địa phương có trách nhiệm thông báo và giải thích các vấn đề có liên quan Sau ngày thông báo, các tài sản trong khu vực dự án sẽ không được cải tạo, mở rộng [32]

- Cơ quan có thẩm quyền thu hồi đất: chỉ có Chính phủ và chính quyền cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương mới có thẩm quyền thu hồi đất Công tác quản lý

giải phóng mặt bằng được giao cho Cục Quản lý tài nguyên đất đai tại các địa phương thực hiện Chủ thể được nhận khu đất sau khi được thu hồi sẽ thuê một đơn vị xây dựng giải tỏa mặt bằng khu đất đó (thông thường là các đơn vị chịu trách nhiệm thi công công trình trên khu đất giải tỏa) [31]

- Bồi thường khi thu hồi đất: nguyên tắc bồi thường khi thu hồi đất được xác định là phải bảo đảm cho người bị thu hồi đất có chỗ ở bằng hoặc cao hơn so với nơi

ở cũ Bồi thường khi thu hồi đất không căn cứ giá thị trường, mà phụ thuộc vào mục đích sử dụng ban đầu của khu đất bị thu hồi, cụ thể là: đối với đất nông nghiệp, cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp tái định cư căn cứ theo giá trị tổng sản lượng của đất đai những năm trước đây rồi nhân với một hệ số do nhà nước quy định Mức bồi thường được tính bằng 6 đến 10 lần giá trị sản lượng hàng năm trung bình của ba năm trước khi thu hồi Trợ cấp tái định cư được tính bằng 4 đến 6 lần giá trị sản lượng hàng năm trung bình Bồi thường về hoa màu và các công trình hiện có sẽ

do chính quyền địa phương quyết định Trong trường hợp mức bồi thường không đủ

để duy trì mức sống ban đầu, thì có thể tăng thêm, tuy nhiên, tổng mức bồi thường không vượt quá 30 lần giá trị sản lượng trung bình của 3 năm trước khi thực hiện thu hồi nếu như các quy định trong luật không đủ duy trì mức sống hiện tại của người nông dân [32]

Đối với đất ở, số tiền bồi thường được xác định bao gồm: giá cả xây dựng lại nhà ở, sự chênh lệch giữa xây dựng lại nhà mới và nhà cũ; giá đất tiêu chuẩn và trợ cấp về giá Giá xây dựng nhà mới được xác định là khoảng cách chênh lệch giữa giá trị còn lại của nhà cũ và chi phí xây dựng lại nhà mới Còn giá đất tiêu chuẩn do Nhà nước quyết định, căn cứ theo giá đất trong cùng khu vực Việc trợ cấp về giá cũng do chính quyền xác định Khoản tiền bồi thường này được tính theo mét vuông, cộng lại

và nhân với diện tích xây dựng của nhà ở Trường hợp Nhà nước có nhà ở tái định cư thì người được bồi thường sẽ được phân nhà với diện tích tương đương số tiền họ đã nhận được bồi thường [32]

Có thể nói, mục tiêu bao trùm lên chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là hạn chế đến mức tối đa việc thu hồi đất, giải tỏa mặt bằng, cũng như số lượng người

bị ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất để thực hiện dự án đầu tư Nếu như việc thu hồi đất

là không thể tránh khỏi thì có sự chuẩn bị cẩn thận phương án đền bù, trên cơ sở tính toán đầy đủ lợi ích của nhà nước, tập thể và cá nhân, đảm bảo cho những người bị thu hồi đất có thể khôi phục lại hoặc cải thiện mức sống so với trước khi bị thu hồi đất [31]

Theo quy định của pháp luật Trung Quốc, khi Nhà nước thu hồi đất thì người nào sử dụng đất sau đó sẽ có trách nhiệm bồi thường Người bị thu hồi đất được thanh toán ba loại tiền: tiền bồi thường đất đai, tiền trợ cấp về tái định cư, tiền trợ cấp bồi thường hoa màu trên đất Cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp tái định cư căn cứ theo tổng giá trị tổng sản lượng của đất đai những năm trước đây rồi nhân với

hệ số Tiền bồi thường cho hoa màu, cho các loại tài sản trên đất được tính theo giá

cả hiện tại [32]

Mức bồi thường cho giải tỏa mặt bằng được thực hiện theo nguyên tắc đảm bảo cho người dân có cuộc sống bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ Việc quản lý giải phóng mặt bằng được giao cho các cục quản lý tài nguyên đất đai ở địa phương đảm nhiệm Tổ chức, cá nhân được quyền sử dụng thửa đất nào sẽ trả tiền thuê một đơn vị xây dựng giải tỏa mặt bằng [31]

Để giải quyết nhà ở cho người dân khi giải phóng mặt bằng, phương thức chủ yếu của Trung Quốc là trả tiền và hỗ trợ bằng cách tính ba khoản sau: Một

là, giá cả xây dựng lại, chênh lệch giữa giá xây dựng lại nhà mới và nhà cũ; Hai

là, giá đất tiêu chuẩn; Ba là, trợ cấp về giá cả Ba khoản này cộng lại là tiền bồi thường về nhà ở [31]

Việc bồi thường nhà ở cho dân ở thành phố khác với việc bồi thường cho dân ở nông thôn, bởi có sự khác nhau về hình thức sở hữu đất đai ở thành thị và nông thôn Đối với nhà ở của người dân thành phố, nhà nước bồi thường bằng tiền là chính, với mức giá do thị trường bất động sản quyết định qua các tổ chức trung gian để đánh giá, xác định giá Với người dân nông thôn, nhà nước thực hiện theo những cách thức rất linh hoạt, theo đó, mỗi đối tượng khác nhau sẽ có cách bồi thường khác nhau: tiền bồi thường về sử dụng đất đai; tiền bồi thường về hoa màu; bồi thường tài sản tập thể [32]

1.2.1.4 Singapore

- Các trường hợp thu hồi đất: mặc dù có nhiều hình thức sở hữu khác nhau về đất đai (sở hữu nhà nước, sở hữu tư nhân) song việc thu hồi đất chỉ được thực hiện

để sử dụng vào mục đích công cộng như: phát triển cơ sở hạ tầng; xây dựng công trình phúc lợi xã hội; chỉnh trang đô thị [32]

- Cơ quan có thẩm quyền thu hồi đất : Nhà nước đứng ra thu hồi đất rồi giao hoặc cho các công ty, nhà đầu tư thuê đất Công tác thu hồi đất phải được sự cho phép bởi Chính phủ và các thành viên trong Nội các Chính phủ, sau khi đã thảo luận và tham khảo ý kiến cộng đồng [32]

- Bồi thường khi thu hồi đất: mức bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất được xác định căn cứ vào giá trị thực tế của bất động sản của chủ sở hữu; các chi phí tháo dỡ

di chuyển chỗ ở hợp lý; chi phí mua nguyên vật liệu xây dựng nhà ở mới… Trường hợp người bị thu hồi đất không tán thành với phương án bồi thường thiệt hại do Nhà nước xác định, họ có quyền thuê một tổ chức định giá tư nhân để tiến hành định giá lại các chi phí thiệt hại Nhà nước trả tiền cho công tác định lại giá này [32]

- Việc xác định giá bồi thường được Singapore thực hiện căn cứ vào giá trị bất động sản do người bị thu hồi đất đầu tư chứ không căn cứ vào giá trị thực tế của bất động sản Phần giá trị tăng thêm do sự đầu tư cơ sở hạ tầng của Nhà nước được bóc tách khỏi giá trị bồi thường của bất động sản Điều này có nghĩa là Nhà nước không bồi thường theo giá bất động sản hiện tại mà bồi thường theo giá thấp hơn do trừ đi phần giá trị bất động sản tăng thêm từ sự đầu tư cơ sở hạ tầng của Nhà nước [32] Nhà nước chi trả tiền bồi thường thu hồi đất làm hai đợt: đợt thứ nhất, nhà nước trả 20% tổng giá trị bồi thường khi chủ nhà thực hiện việc tháo dỡ nhà ở Đợt thứ 2, phần còn lại sẽ được thanh toán khi người bị thu hồi đất ở hoàn tất việc di chuyển chỗ

ở [31]

1.2.1.5 Thái Lan

Ở Thái Lan, cũng giống như ở nhiều nước khác trong khu vực châu Á, quá tŕnh

đô thị hoá diễn ra nhanh chóng, mọi giao dịch về đất đai đều do cơ chế thị trường điều tiết Tuy nhiên, với những dự án do Chính phủ quản lý, việc đền bù được tiến hành theo trình tự: tổ chức nghe ý kiến người dân; định giá đền bù [31]

Giá đền bù phụ thuộc vào từng khu vực, từng dự án Nếu một dự án mang tính chiến lược quốc gia thì nhà nước đền bù với giá rất cao so với giá thị trường Nhìn chung, khi tiến hành lấy đất của dân, nhà nước hoặc cá nhân đầu tư đều đền bù với mức cao hơn giá thị trường [31]

1.2.2 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở Việt Nam

1.2.2.1 Thời kỳ từ năm 1993 đến năm 2003

Căn cứ Hiến pháp 1992, Luật Đất đai 1993 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 15 tháng 10 năm 1993 Với quy định "đất có giá" và người sử dụng đất có các quyền và nghĩa vụ, đây là sự đổi mới có ý nghĩa rất quan trọng đối với công tác bồi

thường, GPMB của Luật đất đai năm 1993 [24]

Ngày 17/8/1990 Chỉnh phủ ban hành Nghị định số 90/NĐ-CP quy định về việc

BT thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng ; đồng thời Chính phủ ban hành Nghị định số 87/NĐ-CP của Chính phủ về Khung giá các loại đất làm cơ sở cho việc xác định khung giá các loại đất Thông tư liên bộ số 94/TTLB ngày 14/11/1994 của liên bộ Tài chính - Xây dựng - Tổng cục Địa chính - Ban vật giá Chính phủ hướng dẫn thi hành Nghị định 90/NĐ-CP Tuy nhiên, Nghị định số 90/NĐ-CP sau một thời gian thực hiện đã xuất hiện bất hợp lý, nhất là: Giá đất tính bồi thường quá thấp đã hạn chế tiến độ thực hiện các dự án đầu tư Vì thế ngày 24/4/2002 Chính phủ ban hành Nghị định số 22/NĐ-CP quy định bồi thường thiệt hại về đất theo giá đất UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương ban hành nhân với hệ số K để đảm bảo giá đất tính bồi thường sát với giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế trên thị trường Theo đó, Thông tư số 145/1998/TT-BTC ngày 04/11/1998 của Bộ Tài chính hướng dẫn thi hành Nghị định số 22/NĐ-CP ngày 24/4/1998 của Chính phủ[21]

Để đáp ứng nhu cầu thực tiễn, Nghị định số 22/1998/NĐ-CP và Thông tư số 145/1998/TT-BTC đã quy định rõ phạm vi áp dụng BT thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất, đối tượng phải BT thiệt hại, đối tượng được BT thiệt hại, phạm vi BT thiệt hại và các chính sách cụ thể về BT thiệt hại về đất, tài sản gắn liền với đất, quy định

rõ việc lập khu TĐC cũng như việc tổ chức thực hiện [1], [7]

1.2.2.2 Từ khi có luật Đất đai năm 2003 đến nay

Sau khi Luật Đất đai 2003 được ban hành thay thế Luật Đất đai 1993, sửa đổi,

bổ sung năm 1998, 2001 (gọi chung là Luật Đất đai), chính sách về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất ở nước ta đã có nhiều thay đổi và ngày càng phù hợp hơn với yêu cầu của thực tế cũng như yêu cầu của các quy luật kinh tế thị trường đặt ra [21]

Nhằm cụ thể hóa chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được quy định tại khoản 1 Điều 38 Luật Đất đai: “Nhà nước thu hồi đất đang sử dụng để phục vụ cho mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng; phát triển kinh tế”

và Điều 42 Luật Đất đai: “Nhà nước sẽ phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người có đất bị thu hồi để giải phóng mặt bằng” [28], Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn thi hành như: Nghị định 197/2004/NĐ-CP ngày 03-12-2004; NĐ 84/2007/NĐ-CP của Chính phủ ngày 25-5-2007 về việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, giải quyết khiếu nại về đất đai và mới đây là NĐ 69/2009/NĐ-CP ngày 13-8-2009 của Chính phủ quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; Nghị định 123/2007/NĐ-CP ngày 27-7-2007 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16-11-2004 về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất và nhiều thông tư hướng dẫn Các văn bản pháp luật

về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã thể hiện được tính khả thi trong quá trình áp dụng pháp luật vào hoạt động bồi thường, giải phóng mặt bằng của Nhà nước

Vì thế, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong thời gian qua đã đạt được các kết quả nhất định, thể hiện ở một số khía cạnh sau[24]

Một là, đối tượng được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ngày càng được xác định đầy đủ chính xác (khoản 1 Điều 14 NĐ 69/CP), phù hợp với tình hình thực tế phát triển kinh tế - xã hội của cả nước cũng như tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn trong việc quản lý đất đai của Nhà nước, của các tổ chức, cá nhân và cũng làm cho người nhận đền bù phần nào cảm thấy thỏa đáng hơn khi Nhà nước thu hồi đất (khoản 2, 3, 4 Điều 14 NĐ 69/CP) [16]

Hai là, mức bồi thường hỗ trợ ngày càng cao đã tạo điều kiện cho người bị thu

hồi đất có thể khôi phục lại tài sản bị mất Một số biện pháp hỗ trợ đã được bổ sung và quy định rất rõ ràng, thể hiện được tinh thần đổi mới về chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất, tạo điều kiện cho người dân ổn định về đời sống và sản xuất Bên cạnh đó, NĐ 197/CP còn quy định về quyền tự thỏa thuận của các nhà đầu tư cần đất với người sử dụng đất cũng góp phần giảm sức ép cho các cơ quan hành chính trong việc thu hồi đất trong tình hình hiện nay: Theo điều 42 “Trường hợp người được giao đất, được thuê đất hoặc tổ chức phát triển qũy đất thoả thuận được với người bị thu hồi đất về mức bồi thường, hỗ trợ theo quy định tại Nghị định này thì thực hiện theo sự thoả thuận đó; Nhà nước không tổ chức, thực hiện bồi thường, hỗ trợ” [12]

Ba là, trình tự thủ tục tiến hành bồi thường hỗ trợ tái định cư (Điều 28, 29 của NĐ 69/CP) cũng đã được đơn giản hóa nhằm giải quyết những vướng mắc trong công tác thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; giúp cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện công tác bồi thường, tái định cư đạt hiệu quả Bốn là, tại nhiều địa phương bên cạnh việc thực hiện các quy định Luật Đất đai năm 2003, các Nghị định hướng dẫn thi hành cũng đã đưa ra các văn bản pháp quy

áp dụng cho địa phương mình trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhằm đạt được hiệu quả cao trong việc thực hiện các dự án của Nhà nước cũng như của các thành phần kinh tế

Năm là, nhận thức về vai trò, ý nghĩa cũng như tính phức tạp của việc thu hồi đất, tái định cư của các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý đã được nâng lên, trong đó về phía Chính phủ đã tạo nhiều điều kiện vật chất và kỹ thuật trong việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; còn đội ngũ cán bộ đảm trách công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của các cấp, các ngành, các tổ chức về khả năng và kinh nghiệm thực tiễn công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cũng ngày càng được khẳng định hơn Điều

đó đã góp phần giảm bớt tác động tiêu cực đối với người dân cũng như đối với dự án, nhất là xây dựng các khu chế xuất, khu công nghiệp, khu công nghệ cao, các dự án trọng điểm của Nhà nước, góp phần chuyển đổi cơ cấu nền kinh tế, ổn định đời sống sản xuất cho người có đất bị thu hồi

Bên cạnh những kết quả đạt được thì chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, trong đó đặc biệt là vấn đề giá đền bù còn gây những tác động tiêu cực đối với thị

trường bất động sản, nhất là khi quy luật giá trị của thị trường tác động vào tư tưởng của người có đất bị thu hồi đã tạo ra sự so sánh về thiệt thòi của mình khi đất do mình đang sử dụng được giao cho người khác với khả năng sinh lợi cao hơn Từ đó đã nảy sinh nhiều khiếu nại, khiếu kiện về mức bồi thường, hỗ trợ, cũng như tâm lý đối với nhà đầu tư

Cùng với đó, trong quá trình thu hồi đất cho nhiều dự án, công trình còn mang nặng cơ chế bao cấp, cho nên nhà quy hoạch không đưa yếu tố kinh tế vào việc làm quy hoạch, dẫn tới nhiều dự án khi bắt đầu thực hiện đều phải điều chỉnh hoặc phải

ra quyết định xem xét lại dự án, từ đó cũng làm cho kinh phí bồi thường giải phóng mặt bằng tăng thêm, thậm chí chiếm tới 80% giá trị của dự án, công trình [21]

1.2.3 Tình hình thực hiện Bồi thường, hỗ trợ và Tái định cư ở Việt Nam

Bên cạnh việc hoàn thiện các văn bản quy định chi tiết thi hành Luật Đất đai, Cấp ủy đảng, chính quyền, Mặt trận tổ quốc và các đoàn thể đã tích cực chỉ đạo, hướng dẫn, tháo gỡ vướng mắc cho các địa phương trong công tác bồi thường, hỗ trợ

và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; đặc biệt là công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đối với các dự án trọng điểm Tại các địa phương, công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cũng luôn được quan tâm chỉ đạo tổ chức thực hiện công khai, dân chủ; đúng trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật Đặc biệt là từ khi Luật Đất đai năm 2013, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân có đất bị thu hồi được đảm bảo, đã góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án nhất là các dự án trọng điểm như Mở rộng Quốc lộ 1A, dự án đường Hồ Chí Minh, Quốc lộ ven biển, đường Quốc

lộ 1A đi mỏ sắt Thạch Khê vào Vũng áng các dự án này đã góp phần ổn định kinh tế,

xã hội - quốc phòng, an ninh [7]

Theo số liệu tổng hợp kết quả thực hiện ở một số tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trong năm 2014, các địa phương đã triển khai thực hiện 2.194 công trình,

dự án (địa phương triển khai nhiều công trình, dự án là: Quảng Nam (297 dự án), Lào Cai (215 dự án), Bắc Giang (173 dự án), Phú Yên (126 dự án), với tổng diện tích đất

đã thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng là 7.882 ha (đất nông nghiệp 6.810 ha; đất ở 165 ha; đất khác 930 ha); số tổ chức, hộ gia đình cá nhân có đất thu hồi là 80.893 trường hợp (tổ chức 1.155 trường hợp; hộ gia đình, cá nhân 79.738 trường hợp)

Nhìn chung, diện tích đất được thu hồi đã đáp ứng được mục tiêu phát triển kinh

tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh của địa phương; các quy định về bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư từng bước được điều chỉnh, bổ sung phù hợp với cơ chế quản lý kinh tế thị trường, đảm bảo tốt hơn quyền lợi hợp pháp của người bị thu hồi đất Việc

tổ chức thực hiện thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của Trung tâm phát triển quỹ đất bước đầu đã phát huy hiệu quả tốt, góp phần đáp ứng nhu cầu "đất sạch" để thực hiện các dự án đầu tư nhất là các dự án đầu tư nhằm mục đích công cộng [7] Tuy nhiên, nhìn chung trên cả nước công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng vẫn còn kéo dài, làm ảnh hưởng đến tiến độ triển khai của các công trình, dự án; việc khiếu nại, khiếu kiện liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất vẫn còn xảy ra và khá phổ biến Nguyên nhân do:

- Việc chuẩn bị phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chưa được các cấp chính quyền quan tâm đúng mức, nhất là phương án giải quyết tạo việc làm mới, chuyển đổi nghề cho người có đất nông nghiệp bị thu hồi;

- Một số địa phương chưa có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành; chưa làm tốt công tác tuyên truyền, vận động, giải thích cho nhân dân hiểu rõ quy định của pháp luật hoặc né tránh, thiếu cương quyết, không giải quyết dứt điểm, làm cho việc giải phóng mặt bằng bị kéo dài nhiều năm;

- Năng lực của một bộ phận đội ngũ cán bộ làm công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng còn hạn chế và thiếu chuyên nghiệp, đặc biệt là cán bộ ở các vùng cao [7]

1.2.4 Tình hình Bồi thường, hỗ trợ và Tái định cư ở tỉnh Hà Tĩnh

1.2.4.1 Các văn bản pháp lý có liên quan làm căn cứ để thực hiện bồi thường GPMB

ở tỉnh Hà Tĩnh

Các văn bản pháp lý có liên quan làm căn cứ để thực hiện bồi thường GPMB ở

Hà Tĩnh đã được nêu tại Chương I, Tổng quan tài liệu

1.2.4.2 Kết quả thực hiện trong thời gian qua

- Những mặt đạt được

Ở tỉnh Hà Tĩnh, những năm gần đây, trong quá trình thực hiện BT, HT, GPMB& TĐC, nhất là phục vụ cho các khu kinh tế lớn; khu, cụm công nghiệp, các chương

trình, dự án đã đạt được những kết quả nhất định, góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư, tạo điều kiện phát triển kinh tế, ổn định xã hội

Từ năm 2005 đến nay, đã thực hiện thu hồi 6.536,06 ha đất, phục vụ 243 dự án Tổng kinh phí BT, HT, TĐC khi Nhà nước thu hồi đất, GPMB đã thực hiện chi trả trên 2.371,35 tỷ đồng

Khi thực hiện BT, GPMB, cấp ủy, chính quyền các cấp ở tỉnh Hà Tĩnh đã đặc biệt quan tâm đến vấn đề đào tạo nghề cho người dân sử dụng đất trong vùng bị ảnh hưởng, thu hồi Riêng Dự án Formosa đầu tư tại khu kinh tế Vũng áng đến năm 2010

đã đào tạo nghề cho 2.666 lượt lao động, với các ngành nghề như: nuôi lợn khép kín, nuôi gà, làm nấm, làm đậu phụ, chế biến thức ăn công nghiệp, kỹ thuật điện công nghiệp, hàn, gò, luyện thép, cán kim loại Tuy vậy, việc đào tạo nghề nhìn chung vẫn còn bất cập, chưa đáp ứng yêu cầu [20]

- Những mặt đang còn thiếu sót, yếu kém và vướng mắc

Bên cạnh những mặt đạt được, thì công tác BT, HT, GPMB trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh vẫn còn một số tồn tại sau:

Thứ nhất, nhận thức tư tưởng và ý thức chấp hành pháp luật của người dân nói chung và người bị thu hồi đất chưa cao làm ảnh hưởng tới tiến độ thực hiện BT, GPMB Một số cán bộ thực thi công tác BT, GPMB nhận thức còn hạn chế, né tránh, ngại va chạm

Thứ hai, đối tượng và điều kiện được BT: hồ sơ pháp lý về đất đai tài sản không đầy đủ, thiếu đồng bộ, nên gặp nhiều khó khăn trong việc xác định chính xác, công bằng các đối tượng được BT và điều kiện được BT thiệt hại; có bất công bằng xã hội, nhân dân thắc mắc (do áp dụng chính sách đặc thù)

Thứ ba, về mức bồi thường thiệt hại mức giá quy định nhiều chỗ còn thấp và nhiều bất cập, chưa tương xứng với giá thực tế Giá BT không thống nhất đối với các

dự án trong tỉnh đã gây bất công bằng, nhân dân có cơ sở để thắc mắc Vì vậy, quá

trình BT, GPMB cũng gặp rất nhiều khó khăn [20]

Thứ tư, các chính sách HT, TĐC còn hạn chế ở chỗ: mới tập trung BT về đất, tài sản trên đất mà chưa quan tâm đến việc ổn định đời sống và tái định cư của người dân bị thu hồi đất Đặc biệt là chưa có quy định BT, HT về mặt biển, ngư trường cho ngư dân, nên khó thực hiện

Thứ năm, một số dự án kéo dài, không có nguồn để chi trả Có dự án khi đã tiến hành kiểm kê, tính toán giá BT, HT (theo Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004) nhưng chưa ra quyết định thu hồi đất, đến khi Nghị định số 69/2009/NĐ-

CP ngày 13/8/2009 được ban hành có hiệu lực, thì phải thực hiện kiểm đếm, tính toán lại, gây khó khăn, tốn kém

Thứ sáu, một số khó khăn về giải quyết việc làm đối với các hộ bị thu hồi đất nông nghiệp ở địa phương [20]

1.3 Đánh giá chung về một số kết quả nghiên cứu về hình bồi thường, giải phóng mặt bằng

Có thể nói, công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư đóng vai trò tích cực, là điều kiện quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và là động lực chính vừa thu hút đầu tư, vừa đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án đồng thời cũng ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người dân

Quy định của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ngày càng được hoàn thiện và phù hợp hơn; đối tượng được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được xác định đầy đủ, chính xác, phù hợp với tình hình thực tế; mức bồi thường, hỗ trợ ngày càng cao tạo điều kiện cho người có đất bị thu hồi khôi phục sản xuất, ổn định đời sống; biện pháp hỗ trợ khác đã được bổ sung kịp thời, phù hợp với tình hình thực tế tại nhiều địa phương, nhằm giúp cho người dân ổn định đời sống và sản xuất Việc thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng được triển khai thực hiện theo đúng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất tạo quỹ đất sạch đầu tư cơ sở hạ tầng, thu hút đầu tư để phát triển kinh tế - xã hội Quy định về trình tự, thủ tục, trách nhiệm thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã được cụ thể hóa giúp công tác thu hồi đất, bồi thường, GPMB đất được thực hiện nhanh chóng, đúng quy định của pháp luật và đạt hiệu quả Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại các địa phương cơ bản được thực hiện công khai, dân chủ, đúng trình tự, thủ tục theo quy định của Luật Đất đai và các văn bản hướng dẫn thi hành Quyền và lợi ích hợp pháp của người dân có đất bị thu hồi được đảm bảo, góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án

Bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn những hạn chế, vướng mắc đã làm công tác bồi thường, GPMB vẫn còn kéo dài, ảnh hưởng đến tiến độ triển khai của các công trình, dự án; việc khiếu kiện liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất vẫn còn xảy ra và khá phổ biến, cụ thể:

- Người dân chưa tỏa mãn với mức bồi thường, hỗ trợ hiện nay theo quy định của pháp luật, đặc biệt là ở các dự án Nhà nước thu hồi đất còn có sự so sánh mức bồi thường hỗ trợ đối với các dự án bồi thường, giải phóng mặt bằng theo cơ chế thỏa thuận

- Một số địa phương, công tác quản lư đất đai còn nhiều hạn chế, buông lỏng như: để tình trạng tái chiếm đất đã giải phóng mặt bằng, các hộ dân tự ý xây dựng công trình trên đất sau khi có thông báo thu hồi đất nhằm trục lợi kinh phí BT, GPMB

mà không có biện pháp ngăn ngừa; việc xác định nguồn gốc đất và tài sản trên đất gặp rất nhiều khó khăn do công tác quản lý đất đai ở nhiều địa phương còn chưa chặt chẽ, nhiều bất cập, các vi phạm về đất đai do lịch sử để lại Nhiều dự án phải tổ chức họp rất nhiều lần để giải quyết, điều này ảnh hưởng rất lớn tới tiến độ quy chủ, kiểm

kê đất và tài sản trên đất lập phương án bồi thường, hỗ trợ

- Việc giới thiệu địa điểm quy hoạch các khu tái định cư còn chưa sát với tình hình thực tế tại địa phương nơi có đất thu hồi, thủ tục đầu tư xây dựng cơ bản còn kéo dài; cùng với đó là việc đầu tư xây dựng các khu tái định cư, thu hồi đất, giao đất tái định cư còn bị chậm tiến độ và thường “đi sau” công tác giải phóng mặt bằng Công tác xây dựng khu, điểm tái định cư gặp nhiều khó khăn do phải thay đổi địa điểm, thay đổi chủ đầu tư và đặc biệt là thời gian thực hiện một dự án tái định cư còn kéo dài

- Quy định của pháp luật về BT, GPMB thường xuyên có sự thay đổi, dẫn đến gặp nhiều khó khăn trong quá trình xử lý các vấn đề chuyển tiếp

- Công tác phối hợp giữa các đơn vị liên quan chưa tốt, chỉ đạo của chính quyền một số địa phương chưa thực sự sát sao, quyết liệt đối với công tác thu hồi đất BTGPMB, do đó để xảy ra tình trạng ban hành thông báo thu hồi đất đến chủ sử dụng đất còn có sai sót; việc lấy ý kiến nhân dân và tiếp thu ý kiến nhân dân đối với phương

án BTGPMB, tái định cư chưa thật đầy đủ; công tác tuyên truyền, vận động nhân dân hiệu quả chưa cao; chưa mạnh dạn áp dụng biện pháp bảo vệ thi công hoặc cưỡng chế thu hồi đất đối với các trường hợp đã thực hiện đầy đủ các giải pháp theo quy định

Nguyên nhân của tồn tại, khó khăn, vướng mắc trong công tác BT, GPMB: a) Nguyên nhân khách quan:

- Luật Đất đai năm 2013 có hiệu lực thi hành kèm theo các văn bản hướng dẫn thực hiện đã có nhiều điểm mới tích cực, nhưng về trình tự, thủ tục BT,GPMB còn

có một số bất cập, chưa sát với tình hình thực tế khi thực hiện, dẫn đến kéo dài thủ tục hành chính, làm chậm tiến độ thực hiện giải phóng mặt bằng;

- Công tác phối hợp giữa các cấp, các ngành đôi khi còn chưa chặt chẽ; một số địa phương chưa tạo điều kiện thuận lợi trong việc quy chủ, kiểm kê đất đai theo quy định;

- Việc giới thiệu địa điểm quy hoạch các khu tái định cư còn chưa sát với tình hình thực tế tại địa phương nơi thu hồi đất, thủ tục đầu tư xây dựng cơ bản còn kéo dài, cùng với đó là việc đầu tư xây dựng các khu tái định cư, thu hồi đất, giao đất tái định

cư còn bị chậm tiến độ và thường “đi sau” công tác giải phóng mặt bằng;

- UBND các cấp xã làm chủ đầu tư các dự án xây dựng nhà văn hóa, đất đấu giá, đất dịch vụ, giãn dân chưa tích cực chủ động trong việc lập thủ tục, hồ sơ thu hồi đất, giải phóng mặt bằng, chưa chủ động phối hợp với các cơ quan chuyên môn cấp huyện để thực hiện các bước lập hồ sơ;

- Tình trạng xây dựng trái phép, trục lợi tiền bồi thường hỗ trợ, giải phóng mặt bằng của các hộ có đất bị thu hồi cón diễn ra với nhiều hình thức, gây khó khăn cho công tác kiểm kê tài sản, tính toán lập phương án bồi thường, hỗ trợ

b) Nguyên nhân chủ quan:

- Luật mới thay thế luật cũ, vì vậy cán bộ, công chức, các cấp, các ngành phải dành nhiều thời gian để nghiên cứu thực hiện các qui định của Luật để áp dụng cho phù hợp;

- Công tác xác định giá đất cụ thể để tính bồi thường cho người bị thu hồi đất còn chậm do đây là một nhiệm vụ mới, khó khăn phức tạp, trong khi đội ngũ tư vấn làm giá đất còn quá mỏng, năng lực còn hạn chế;

- Việc điều chỉnh các quy định chính sách, đơn giá bồi thường còn chậm;

- Công tác quản lý đất đai ở cơ sở nhìn chung còn hạn chế, chưa khoa học, gây khó khăn cho công tác giải phóng mặt bằng

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Kết quả của việc thực hiện các chính sách bồi thường, GPMB trên địa bàn huyện Lộc Hà

2.3 Nội dung nghiên cứu

- Điều kiện, tự nhiên kinh tế xã hội huyện Lộc Hà

- Công tác quản lý đất đai của huyện Lộc Hà

- Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, GPMB khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư trên địa bàn nghiên cứu

+ Giới thiệu thông tin khái quát về hai dự án nghiên cứu

+ Kết quả bồi thường và tái định cư của hai dự án

- Đánh giá ảnh hưởng của việc thực hiện chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng đến sinh kế của các hộ dân bị thu hồi đất

+ Ảnh hưởng đến quỹ đất sản xuất nông nghiệp

+ Ảnh hưởng đến sinh kế của người dân

- Đề xuất các giải pháp nhằm làm giảm thiểu những ảnh hưởng tiêu cực (nếu có) của việc thực hiện chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng đến sinh kế của người dân có đất bị thu hồi trên địa bàn