ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ QUẢN lý THỦY lợi THEO PHƯƠNG PHÁP CỘNG ĐỒNG tại HUYỆN TUY AN TỈNH PHÚ yên HA THI THUY LINH(1)

cộng đồng đã được dẫn chứng cho quản lý hệ thống thủy lợi, ví dụ đồng quản lý giữatổ chức nông dân và cơ quan Nhà Nước, giữa tổ chức nông dân và tổ chức có liên quanđến Nhà Nước như doan

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP HỒ CHÍ MINH

ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ QUẢN LÝ THỦY LỢI THEO PHƯƠNG

PHÁP CỘNG ĐỒNG TẠI HUYỆN TUY AN

TỈNH PHÚ YÊN

HÀ THỊ THÚY LINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

ĐỂ NHẬN VĂN BẰNG CỬ NHÂN CHUYÊN NGÀNH KINH TẾ TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG

Thành phố Hồ Chí MinhTháng 07/2010

Hội đồng chấm báo cáo khóa luận tốt nghiệp đại học khoa Kinh Tế, trường Đại

Học Nông Lâm Thành Phố Hồ Chí Minh xác nhận khóa luận “Đánh Giá Hiệu Quả

Quản Lý Thủy Lợi Theo Phương Pháp Cộng Đồng tại Huyện Tuy An Tỉnh Phú Yên” do Hà Thị Thúy Linh, sinh viên khóa 2006 – 2010, ngành Kinh Tế Tài Nguyên

Môi Trường, đã bảo vệ thành công trước hội đồng vào ngày _

TS PHAN THỊ GIÁC TÂMNgười hướng dẫn

Ngày tháng năm

Chủ tịch hội đồng chấm báo cáo Thư ký hội đồng chấm báo cáo

Ngày tháng năm Ngày tháng năm

LỜI CẢM TẠ

Sau gần 4 tháng thực hiện, khóa luận đã hoàn thành với tất cả sự nỗ lực của bảnthân Bên cạnh đó là sự động viên giúp đỡ từ nhiều phía nhà trường, thầy cô, gia đình

và bạn bè

Để có được ngày hôm nay, trước hết con xin bày tỏ lòng thành kính, lòng biết

ơn sâu sắc nhất của con đối với Má, người đã sinh thành và không quản ngại mọi giankhó để nuôi con trưởng thành, tạo mọi điều kiện tốt nhất để con học tập và hoàn thànhkhóa luận này

Xin gửi lời cám ơn chân thành đến quý thầy cô Khoa Kinh Tế trường Đại HọcNông Lâm Thành Phố Hồ Chí Minh đã tận tình dạy dỗ, truyền đạt những kiến thứcquý báu cho tôi trong suốt quá trình học tập ở trường Đặc biệt em xin gửi lời cám ơnsâu sắc nhất đến Cô – Tiến sĩ Phan Thị Giác Tâm đã hết lòng quan tâm giúp đỡ, hướngdẫn em hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Tôi cũng xin gửi lời cám ơn đặc biệt đến Ban chủ nhiệm Hợp Tác Xã nôngnghiệp xã An Chấn đã tạo điều kiện thuận lợi trong quá trình tôi thực tập tại quý cơquan Cảm ơn anh Mỹ cùng gia đình đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong thời gian thực tậptại địa phương

Cuối cùng, cho tôi gởi lời cảm ơn đến những bạn bè đã động viên và giúp đỡ tôitrong suốt quá trình học tập và làm khóa luận tốt nghiệp Các bạn đã cho tôi một quãngđời sinh viên với nhiều niềm vui và thật đầy ý nghĩa

Xin chân thành cảm ơn!

TP Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 06 năm 2010

Sinh Viên

Hà Thị Thúy Linh

NỘI DUNG TÓM TẮT

HÀ THỊ THÚY LINH Tháng 07 năm 2010 “Đánh Giá Hiệu Quả Quản Lý

Thủy Lợi Theo Phương Pháp Cộng Đồng tại Huyện Tuy An Tỉnh Phú Yên”.

HA THI THUY LINH July 2010 “Effectiveness Of The Community - Based

Management Of Irrigation At Tuy An District, Phu Yen Province”.

Việt Nam là một nước nông nghiệp lại thường xuyên bị thiên tai đe dọa, côngtác thủy lợi được xác định là vô cùng quan trọng, là biện pháp hàng đầu để phát triểnsản xuất nông nghiệp Trong những thập niên qua, Nhà Nước đã gặp phải những thấtbại trong công tác quản lý thủy lợi có thể kể đến như thâm hụt ngân sách, sự xuốngcấp của hệ thống tưới, chất lượng và hiệu quả dịch vụ thủy lợi thấp Mô hình quản lýthủy lợi dựa vào cộng đồng là một mô hình đang được áp dụng phổ biến tại các tỉnhmiền Trung Mô hình này nhằm tăng cường sự tham gia của cộng đồng, nâng cao tráchnhiệm và quyền lợi của nông dân trong vận hành, duy tu, bảo dưỡng hệ thống côngtrình thủy lợi, góp phần đẩy mạnh các hoạt động sản xuất ở cơ sở

Đề tài đã thu thập dữ liệu thứ cấp và điều tra 60 hộ nông dân tại xã An Chấn,huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên để đánh giá hiệu quả quản lý thủy lợi dựa vào cộng đồngcủa HTX Nông Nghiệp An Chấn

Đề tài đi vào mô tả đặc điểm hệ thống thủy lợi và quản lý thủy lợi theo phươngcộng đồng tại địa phương Từ đó, đánh giá hiệu quả quản lý dưới ba góc độ: HTX, nông

hộ và sức sản xuất của tài nguyên nước Từ thực tế của tình hình quản lý, đề tài đã đề ranhững kiến nghị cụ thể để nhằm quản lý và sử dụng tài nguyên nước hiệu quả hơn

iv

CHƯƠNG 3 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 12_Toc34719263

3.1.2 Mô hình quản lý thủy lợi có sự tham gia của cộng đồng 16

v

CHƯƠNG 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 24

4.2 Mô tả đặc điểm hệ thống thuỷ lợi ở địa phương 26

4.3.1 Sự hình thành cộng đồng người sử dụng nước 284.3.2 Tổ chức quản lý thủy lợi của cộng đồng 294.4 Đánh giá hiệu quả quản lý thủy lợi theo phương pháp cộng đồng 33

NN & PTNT Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn

PIM Quản Lý Thủy Lợi Có Sự Tham Gia

(Participatory Irrigation Management)

vii

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 4.3 Thống Kê Số Lượng Người Sử Dụng Nước ở Xã An Chấn 29

Bảng 4.5 Chi Tiêu Cho Nông Nghiệp của HTX An Chấn năm 2009 34Bảng 4.6 Tình Hình Phân Phối Nước Theo Kết Quả Điều Tra 36Bảng 4.7 Mức Độ Tham Gia của Cộng Đồng Trong Công Tác Quản Lý Thủy Lợi 39Bảng 4.8 Bảng Thống Kê Đặc Điểm Các Biến Mô Hình Hồi Quy 40

Bảng 4.10 Kết quả ước lượng mô hình sau khi bỏ biến 42Bảng 4.11 Kiểm Tra Lại Dấu Các Thông Số Ước Lượng trong Mô Hình 43

viii

Hình 4.3 Sơ Đồ Khu Vực Tưới của Trạm Bơm Phú Vang 28Hình 4.4 Sơ Đồ Cơ Cấu Tổ Chức Quản Lý Thủy Lợi ở An Chấn 30Hình 4.5 Kết Quả Điều Tra về Thực Hiện Việc Lấy Nước Vào Ruộng 35Hình 4.6 Nhận Định về Mức Thu Tiền Nước và Kênh Mương Nội Đồng 37

ix

DANH MỤC PHỤ LỤC

Phụ lục 1 Danh Sách Cán Bộ Nhân Viên HTX Nông Nghiệp Xã An Chấn Nhiệm Kỳ2007-2012

Phụ lục 2 Các trường hợp của hàm năng suất ứng với 3 biến giả

Phụ lục 3 Kết xuất Eviews mô hình hàm năng suất chạy bằng phương pháp OLSPhụ lục 4 Kết xuất Eviews mô hình hàm năng suất sau khi bỏ biến

Phụ lục 5 Kết xuất kiểm định White mô hình hàm năng suất

Phụ lục 6 Kiểm Tra Hiện Tượng Đa Cộng Tuyến bằng Mô Hình Hồi Quy Bổ SungPhục lục 7 Các kiểm định giả thiết cho mô hình

Phụ lục 8 Kiểm tra sự vi phạm các giả thiết của mô hình hồi quy

Phụ lục 9 Bảng Câu Hỏi Phỏng Vấn

Phụ lục 10 Một Số Hình Ảnh về Kênh Mương Nội Đồng ở An Chấn

x

Nền kinh tế của nước ta chủ yếu là nông nghiệp lại thường xuyên bị thiên tai đedọa, cho nên công tác thủy lợi được xác định là vô cùng quan trọng, là biện pháp hàngđầu để phát triển sản xuất nông nghiệp Bởi thế việc sử dụng nước như thế nào cho cóhiệu quả và vấn đề quản lý tài nguyên nước ra sao là nội dung cần được quan tâm.Tình trạng khan hiếm nước một phần cũng do con người chưa có kiến thức đầy đủ về

việc sử dụng nguồn tài nguyên nước Để hiểu biết đầy đủ về tài nguyên nước và cóphương thức sử dụng một cách hợp lý, hiệu quả nhất phải có nhận thức đầy đủ về tàinguyên nước cũng như hiểu biết thực trạng sử dụng nước Vì vậy đòi hỏi phải có sựtham gia của cộng đồng trong việc quản lý nguồn tài nguyên này.

Việt Nam đã có lịch sử lâu đời về sự tham gia của cộng đồng trong quản lý tàinguyên nước ở nhiều nơi trong cả nước, ở cả vùng đồng bằng và vùng cao, thể hiệndưới nhiều mô hình và cách thức khác nhau, phục vụ cho mục đích lấy nước sinh hoạt

và tưới tiêu đồng ruộng Các mô hình truyền thống về quản lý tài nguyên nước dựavào cộng đồng thường có ở các vùng nông thôn miền núi, ở đó tài nguyên nước đượcxem như là tài sản chung của cộng đồng Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của nềnkinh tế thị trường ở Việt Nam, nước dần trở thành một tài nguyên có giá trị kinh tế,nên trong quá trình sử dụng chúng ta phải coi nước là một loại hàng hóa và làm saophát huy tối đa giá trị kinh tế của tài nguyên nước Đây là một nhận thức mới được conngười khẳng định trong vài thập kỷ gần đây Trước đây con người sử dụng nướcnhưng chưa hiểu đầy đủ giá trị kinh tế của nước, coi nước như là tài nguyên có thể sửdụng tự do nhiều khi không phải trả tiền (Chu Thị Thơm et al, 2006)

Các mô hình tiên tiến về quản lý tài nguyên nước dựa vào cộng đồng ở ViệtNam đã ra đời và vận hành tương thích với những thay đổi của nền kinh tế xã hội theođịnh hướng thị trường của đất nước Trong quản lý tưới tiêu, Nhà Nước đã gặp phảinhững thất bại chủ yếu có thể kể đến là: thâm hụt ngân sách, sự xuống cấp của kênhdẫn nước, hệ thống tưới tiêu kém chất lượng, kém hiệu quả, mâu thuẫn về nguồn nước,

…Những thất bại này có nguyên nhân thiên về quản lý hơn là kỹ thuật Người nôngdân, những người trực tiếp hưởng lợi và sử dụng từ những dịch vụ tưới tiêu thì không

hề tham gia vào việc quản lý tưới Họ xem hệ thống tưới tiêu là tài sản của Nhà Nướcnên không có quan niệm bảo vệ và phát triển những hệ thống này Do đó, họ cũngkhông sẵn lòng trả tiền cho những dịch vụ hay bảo trì những công trình trên Cáchquản lý mà không gắn liền với người nông dân, với lợi ích nguồn nước là không hiệuquả Vì vậy để quản lý tốt nguồn nước thì phải nâng cao hiểu biết của nông dân vềquyền và trách nhiệm của họ đối với nguồn nước mà họ đang sử dụng (Cap ThiPhuong Anh, 2008) Một vài mô hình tiên tiến về quản lý tài nguyên nước dựa vào

cộng đồng đã được dẫn chứng cho quản lý hệ thống thủy lợi, ví dụ đồng quản lý giữa

tổ chức nông dân và cơ quan Nhà Nước, giữa tổ chức nông dân và tổ chức có liên quanđến Nhà Nước (như doanh nghiệp), do chính tổ chức nông dân đứng ra quản lý thôngqua hình thức Hợp Tác Xã (phổ biến ở miền Bắc và miền Trung) hoặc Hội người dùngnước (phổ biến ở miền Nam)

Phú yên là là một tỉnh thuộc vùng duyên hải Nam Trung Bộ với 70% diện tích

là đồi núi, địa hình tỉnh thấp dần từ Tây sang Đông với những dạng địa hình núi, đồixen kẽ đồng bằng Vùng trung du có những cao nguyên rộng, tương đối bằng phẳng rấtthuận lợi cho việc phát triển các cây công nghiệp, chăn nuôi đại gia súc Vùng đồngbằng duyên hải ven biển ở phía Đông với những cánh đồng lúa lớn của tỉnh Phú Yên

là tỉnh có nguồn tài nguyên nước khá dồi dào với các hệ thống Sông Ba, sông BànThạch, sông Kỳ Lộ, đảm bảo cung cấp nước tưới cho nông nghiệp nhưng lại phân bổkhông đều theo không gian và thời gian Vì vậy công tác thủy lợi ở địa phương là rấtquan trọng để đảm bảo đủ nước tưới tiêu cho nông nghiệp trong mùa khô Cách tổchức quản lý các hệ thống công trình thủy lợi như thế nào cho có hiệu quả nhằm khaithác tối đa hiệu quả kinh tế của nguồn tài nguyên nước nơi đây là vấn đề các nhà quản

lý và nông dân địa phương đang rất quan tâm

Quản lý thủy lợi theo phương pháp cộng đồng là một mô hình đang được ápdụng phổ biến tại các tỉnh miền Trung, để đánh giá và rút ra những kinh nghiệm từ môhình quản lý trên nhằm đề xuất một số giải pháp để sử dụng nguồn tài nguyên nàyngày càng hiệu quả và nâng cao trách nhiệm, quyền lợi của nông dân trong vận hành,duy tu, bảo dưỡng hệ thống công trình thủy lợi, góp phần đẩy mạnh các hoạt động ở cơ

sở sản xuất Được sự chấp thuận của khoa Kinh Tế trường Đại Học Nông LâmTP.HCM và dưới sự hướng dẫn của cô Phan Thị Giác Tâm, tác giả tiến hành nghiên

cứu đề tài “ Đánh Giá Hiệu Quả Quản Lý Thủy Lợi Theo Phương Pháp Cộng Đồng tại Huyện Tuy An, Tỉnh Phú Yên”.

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

1.2.1 Mục tiêu chung

Đề tài nghiên cứu nhằm đánh giá hiệu quả quản lý thủy lợi theo phương phápcộng đồng tại huyện Tuy An tỉnh Phú Yên

1.2.2 Mục tiêu cụ thể

- Mô tả đặc điểm hệ thống thủy lợi ở địa phương

- Mô tả về quản lý thủy lợi theo phương pháp cộng đồng

- Đánh giá kết quả quản lý thủy lợi theo phương pháp cộng đồng dưới các gócđộ: (a) Hợp tác xã, (b) Nông hộ, (c) Sức sản xuất của tài nguyên nước

- Đề xuất một số giải pháp nhằm quản lý và sử tài nguyên nước một cách cóhiệu quả hơn

1 3 Phạm vi nghiên cứu

1 3.1 Phạm vi không gian

Đề tài tiến hành nghiên cứu trên địa bàn huyện Tuy An Số liệu sơ cấp đượcđiều tra thông qua chọn mẫu ngẫu nhiên tại xã An Chấn, đây là một trong những vùngcuối nguồn lấy nước từ hệ thống thủy nông Đồng Cam

1.3.2 Phạm vi thời gian

Đề tài tiến hành thực hiện trong khoảng thời gian từ 15/03/2010 đến30/06/2010 Trong đó thời gian từ 15/03/ 2010 đến 07/04/2010 tiến hành thu thập cácthông tin và dữ liệu có liên quan đến vấn đề nghiên cứu để hoàn thành đề cương chitiết và soạn thảo bảng câu hỏi điều tra, từ 08/04/2010 đến 15/05/2010 thu thập thôngtin và số liệu tại UBND và HTX nông nghiệp xã An Chấn, đồng thời tiến hành điều traphỏng vấn trực tiếp 60 hộ nông dân đang sinh sống tại xã An Chấn Từ 16/05/2010đến 30/06/2010 tổng hợp, xử lý số liệu và phân tích thông tin để viết hoàn chỉnh đề tài

1.4 Cấu trúc khóa luận

Đề tài nghiên cứu gồm 5 chương Chương 1: Tác giả trình bày sự cần thiết đềtài, mục tiêu nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu và trình bày tóm tắt cấu trúc của khóaluận Chương 2 : Giới thiệu tổng quan về các tài liệu có liên quan đến vấn đề nghiêncứu cũng như tổng quan địa bàn nghiên cứu, trình bày về điều kiện tự nhiên, kinh tế-

xã hội của huyện Tuy An Chương 3: Nội dung và phương pháp nghiên cứu, trình bàycác khái niệm, định nghĩa, và phương pháp để tiến hành nghiên cứu Chương 4: Đây làchương trình bày các kết quả đạt được của đề tài, bao gồm đặc điểm hệ thống thủy lợi,tình hình quản lý thủy lợi ở địa phương và kết quả quản lý thủy lợi theo phương phápcộng đồng Chương 5: Tóm lược các kết quả nghiên cứu và đưa ra những kiến nghịnhằm nâng cao hiệu quả trong quản lý và sử dụng nguồn tài nguyên nước

CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN

2.1 Tổng quan về tài liệu nghiên cứu

Tổng quan tài liệu được thực hiện thông qua tiến trình nghiên cứu Lúc đầu,việc tổng quan tài liệu là để xác định được những vấn đề đã được đề cập đến hoặc còntranh cãi xung quanh vấn đề nghiên cứu về vai trò của cộng đồng trong quản lý thủylợi, cách mà các nhà nghiên cứu trước đã chứng minh và những gì đã được kết luận.Dựa vào phần tổng quan đó, nghiên cứu đã phát triển và đưa ra một khung phân tíchcác vấn đề và xác định những dữ liệu cần thiết cần thu thập cho đề tài Tổng quan tàiliệu cũng được thực hiện trong suốt quá trình thu thập dữ liệu và phân tích cho phùhợp với vấn đề Tài liệu được sử dụng trong nghiên cứu này bao gồm các vấn đề đangcòn tranh luận và các nghiên cứu liên quan thảo luận về sự tham gia của cộng đồngtrong quản lý thủy lợi và hiệu quả quản lý thủy lợi trên thế giới và tại Việt Nam

Việt Nam bắt đầu áp dụng phương pháp quản lý thủy lợi có sự tham gia(Participatory Irrigation Management-PIM) từ đầu những năm 1990 sau khi Chính phủchính thức quyết định chuyển giao quyền sử dụng đất nông nghiệp cho các hộ gia đìnhthông qua chính sách “Khoán 10” PIM là một phương pháp hiệu quả cho quản lý tàinguyên nước có sự tham gia của người dân, bởi vì các cộng đồng hưởng lợi sẽ cùngtham gia với tư cách là người sử dụng nước, người quản lý và bảo vệ nguồn nước, nhất

là đối với các hệ thống tưới tiêu quy mô nhỏ Mô hình PIM đã được áp dụng thửnghiệm ở nhiều tỉnh như Tuyên Quang, Bắc Kạn, Hà Tây, Thanh Hóa, Nghệ An,Quảng Trị, Quảng Ngãi Và Bình Định Về mặt thể chế tổ chức, các đánh giá gần đây

đã xác định có 3 mô hình PIM, bao gồm: 1) mô hình tổ chức nông dân và Nhà Nướccùng quản lý; 2) mô hình chia sẻ quản lý giữa tổ chức nông dân và một tổ chức có liênquan đến Nhà Nước (bán Nhà Nước) và 3) mô hình tổ chức cộng đồng tự quản lý

Đánh giá này đã khẳng định sự tham gia của nông dân ngày càng tăng trong quá trình

ra quyết định quản lý (Nguyễn Việt Dũng et al, 2002)

Cáp Thị Phương Anh, 2008, đã thực hiện nghiên cứu đánh giá về vai trò củacộng đồng trong quản lý thủy lợi Bằng phương pháp định tính tác giả đã tìm hiểu vềcách cộng đồng tham gia trong quản lý thủy lợi ở Tuyên Quang – Việt Nam Kết quảnghiên cứu cho thấy quản lý thủy lợi thông qua HTX có thể thu hút người sử dụngnước trong các hoạt động khác nhau như lập kế hoạch sản xuất, tổ chức hoạt động, bảotrì hệ thống thủy lợi và giám sát việc thực hiện Nghiên cứu cũng cho thấy rằng cáchình thức tổ chức quản lý khác nhau sẽ mang lại kết quả khác nhau trong việc phânphối nước, bảo trì hệ thống và quản lý nguồn tài chính Ngoài ra, việc thành côngtrong quản lý thủy lợi không chỉ phụ thuộc vào sự tham gia của cộng đồng mà còn phụthuộc vào nhiều yếu tố khác như hợp tác với Nhà Nước trong lãnh đạo, đối tác thamgia, đặc điểm của cộng đồng cũng như điều kiện kênh mương bê tông

Ở bất cứ đâu và bất cứ khi nào sự tham gia của nông dân luôn luôn là cần thiết,đặt biệt là ở khu vực miền núi Điều này đã tạo ra sự ổn định và nâng cao hiệu quả củacác hệ thống thủy lợi Mặc dù vậy nhưng các nhận thức về quản lý thủy lợi và vai tròcủa nông dân trong quản lý thủy lợi vẫn không rõ ràng Không có khái niệm chung về

mô hình quản lý thủy lợi có sự tham gia là gì? Đây là mô hình đa dạng, nhưng nguyêntắc cơ bản của nó là đảm bảo sự tham gia của nông dân.(Hà Lương Thuận, 2000)

2.2 Tổng quan địa bàn nghiên cứu

Huyện Tuy An cách thành phố Tuy Hoà khoảng 30 km về phía bắc, dân sốkhoảng 127.916 người, có địa hình đa dạng, bao gồm: đồng bằng, miền núi và vùngbiển Diện tích đất tự nhiên 399,34 km2, trong đó đất nông nghiệp chiếm 45%, đất đồinúi chiếm 26,5%, đất lâm nghiệp chiếm 12,6%, còn lại là các loại đất khác Phát huynhững ưu thế về điều kiện tự nhiên và tiềm năng đất đai, Tuy An tập trung phát triểnkinh tế nông - lâm - ngư nghiệp, trong đó đặc biệt chú trọng đến chuyển dịch cơ cấucây trồng, vật nuôi theo hướng sản xuất hàng hóa, nhằm ổn định đời sống nhân dân,tạo bước đệm quan trọng cho phát triển các ngành kinh tế khác

ba thôn nông nghiệp và hai thôn ngư nghiệp với 2.321 hộ dân.

Vị trí tiếp giáp: Phía Đông giáp với Biển Đông, phía Tây giáp xã An Thọ, phíaNam giáp xã An Phú, phía Bắc giáp với xã An Mỹ

b) Địa hình và thủy văn

An Chấn là xã đồng bằng ven biển, địa hình tương đối bằng phẳng với địa mạochia thành hai khu vực rõ rệt Ba thôn nông nghiệp là Phú Thạnh, Phú Phong và PhúQuý nằm ở phía Tây của xã không giáp biển, giáp với đường quốc lộ 1A với thế mạnhphát triển ngành nông nghiệp Hai thôn ngư nghiệp là Mỹ Quang Nam và Mỹ QuangBắc nằm ở phía Đông của xã giáp bờ biển với thế mạnh phát triển đánh bắt cá và nuôitrồng thủy hải sản

Do ảnh hưởng của khí hậu đại dương nên An Chấn có khí hậu ôn hòa Nhiệt độtrung bình cao nhất 29,50C; nhiệt độ trung bình thấp nhất 22,50C; nhiệt độ trung bình

là 26,50C Nhìn tổng quát An Chấn có hai mùa, mùa khô từ tháng 1 đến tháng 8 dươnglịch và mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 12 dương lịch

2.2.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

a) Kinh Tế

Nông nghiệp: Tổng diện tích gieo trồng cây hàng năm trong năm 2009 là 392

ha, trong đó diện tích trồng lúa là 268 ha với năng suất bình quân 43 tạ/ha, sản lượng1152,6 tấn Diện tích gieo trồng cây hoa màu khác là 124 ha nhưng giá trị thu bìnhquân thấp, có một số diện tích bị thua lỗ do điều kiện thời tiết không thuận lợi và chuộtcắn phá

Năm 2009 An Chấn đã thực hiện tốt công tác phòng chống dịch và tiêm phòngđịnh kỳ cho đàn gia súc, gia cầm Tiêm phòng vacxin lở mồm long móng cho đàn giasúc đạt 89,3 % Nhìn chung tình hình dịch bệnh gia súc cơ bản đã được khống chế, đàngia súc, gia cầm phát triển ổn định

Lâm nghiệp: Xã đã thực hiện tốt công tác trồng và bảo vệ rừng phòng hộ ven

biển, triển khai xong dự án đo đất lâm nghiệp Trong năm 2009, nhân dân đã trồngdặm được khoảng 15.000 cây phân tán các loại đạt 100% kế hoạch đề ra

Ngư nghiệp: Tổng số tàu thuyền các loại ở xã là 455 chiếc, công suất 8338 CV

với sản lượng đánh bắt 1.500 tấn Diện tích nuôi tôm nước ngọt là 1,35 ha, sản lượng33,9 tấn và doanh thu khoảng trên 1,5 tỷ đồng lãi thu được 396 triệu đồng, ngoài ranghề nuôi tôm hùm của ngư dân nơi đây cũng đang phát triển mạnh đã thả được 700lồng khai thác được 70.000 con doanh thu khoảng 4 tỷ đồng Ốc hương đã thả được 1triệu con, lãi 316 triệu đồng

Công tác khuyến nông, khuyến ngư: Năm 2009 đã tiếp tục đẩy mạnh phát triểnđàn heo hướng nạc, phát triển đàn gia cầm, triển khai thực hiện mô hình cánh đồngcho thu nhập 30 – 50 triệu đồng /ha /năm

Công nghiệp – Tiểu thủ công nghiệp: Tiếp tục phát triển một số ngành nghề

như cơ khí, hàn tiện, cửa sắt, sản xuất đá cây, chế biến nước mắm Trong năm 2009giá trị công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp đạt khoảng 8 tỷ đồng Chế biến cá cơm xuấtkhẩu được 250 tấn doanh thu 2,5 tỷ đồng; nước mắm chế biến được 300 tấn với doanhthu 2 tỷ đồng

Xây dựng cơ bản: Thực hiện chương trình kiên cố hóa trường học Đã nghiệm

thu xong và đưa vào sử dụng trường mẫu giáo thôn Mỹ Quang Nam và ấp Lý bằngnguồn vốn cấp trên Bê tông giao thông nông thôn ấp Lý với giá trị công trình là 836triệu đồng, nguồn vốn cấp trên 70 %

b) Văn hóa – xã hội

Y tế: An Chấn đã triển khai thực hiện tốt các chương trình y tế quốc gia, phòng

chống dịch bệnh, vệ sinh an toàn thực phẩm nên trong năm 2009 trên địa bàn xã khôngxảy ra dịch bệnh truyền nhiễm Giữ vững xã đạt 10 chuẩn về y tế, công tác khám vàđiều trị bệnh ngày càng được nâng cao, thường xuyên tổ chức phát động phong tràotoàn dân tham gia phòng chống HIV/AIDS

Giáo dục: Toàn ngành đã thực hiện tốt nhiệm vụ năm học 2008-2009 Kết quả

xét điểm tốt nghiệp THCS đạt 98 %, tiểu học xét tuyển đạt 100% Học sinh các cấptrường mẫu giáo là 163 cháu, trường tiểu học là 838 em, học sinh trường THCS TrầnRịa 796 em

Lĩnh vực môi trường: Đã triển khai tốt các hoạt động cụ thể hưởng ứng tháng

hành động về tuần lễ quốc gia nước sạch, vệ sinh môi trường, ngày đa dạng sinh học

và ngày môi trường thế giới Từ đó cơ bản đã làm chuyển biến nhận thức, vai trò, tráchnhiệm của các cơ sở sản xuất kinh doanh và các tầng lớp nhân dân đối với công tácquản lý, bảo vệ môi trường trên địa bàn

Công tác tôn giáo: Hoạt động của các tôn giáo diễn ra bình thường Tổ chức

đoàn thăm, động viên, chúc tết, tặng quà cho các tổ chức tôn giáo nhân dịp tết nguyênđáng và các ngày lễ trong năm

An ninh – Quốc phòng: Xã đã triển khai thực hiện các nghiệp vụ đảm bảo

được tình hình an ninh trật tự trên địa bàn, thường xuyên mở các đợt cao điểm tấncông trấn áp tội phạm Củng cố xây dựng lực lượng dân quân tự vệ và dự bị động viênngày càng được nâng cao đi vào chiều sâu, từng bước nâng cao nhận thức của cácngành, cán bộ và nhân dân trong xã Phối hợp cùng lực lượng dân quân thường xuyêntuần tra bảo vệ an ninh trật tự, thực hiện tốt công tác liên tịch giữa công an, mặt trận vàcác đoàn thể

CHƯƠNG 3 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Cơ sở lý luận

3.1.1 Một số khái niệm

a) Quản lý tài nguyên nước dựa vào cộng đồng

Cộng đồng: Khái niệm cộng đồng không cố định và khó xác định Cộng đồng

có thể được xem như một tổ chức của những người cùng huyết thống, ở cùng địa điểmhay lợi ích chung do xã hội quy định (Hayami,1998) Hoặc cộng đồng cũng có thể làmột nhóm cá nhân chủ yếu là quan hệ cạnh tranh nhưng đôi khi cũng đến với nhau vìmột mục đích chung Trong thủy lợi cộng đồng người sử dụng nước là tất cả các cánhân sử dụng một hệ thống cấp nước (Schouten & Moriarty, 2003)

Sự tham gia của cộng đồng: Là một loạt các quá trình mà thông qua đó cộng

đồng địa phương tham gia và đóng vai trò trong các vấn đề có ảnh hưởng đến họ (CapThi Phuong Anh, 2008)

Quản lý tài nguyên nước dựa vào cộng đồng: Là một quá trình có sự tham gia,

trong đó cộng đồng chính là trung tâm của hệ thống quản lý nước có hiệu quả Sựtham gia của cộng đồng rất đa dạng và phụ thuộc vào bối cảnh địa phương, quy môcủa cộng đồng, luật pháp Nhà Nước, thể chế, năng lực địa phương và công nghệ được

sử dụng ( Nguyễn Việt Dũng và Nguyễn Danh Tĩnh, 2006)

Hợp tác xã: Hợp tác xã (HTX) là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia

đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyệngóp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể củatừng xã viên tham gia HTX, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản

xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xãhội của đất nước (Luật HTX, 2003).

Ban quản lý: Các thành viên của Hội người dùng nước bầu ra một ban quản lý.

Ban quản lý có trách nhiệm quản lý toàn bộ các hoạt động của Hội Các thành viên củaban quản lý được bầu ra với nhiệm kỳ dài hơn so với nhiệm kỳ của các tổ thủy nông(thường ít nhất là 2 năm)

Tổ thủy nông: Mỗi nhóm dùng nước sẽ bầu ra một tổ thủy nông để quản lý và

duy trì các con kênh nằm trong hệ thống thủy nông của họ Mỗi nhóm dùng nước sẽquyết định số người của tổ thủy nông Các thành viên của tổ thủy nông được bầu theothời hạn một hoặc hai năm

Hội người dùng nước: Nông dân có ruộng nằm trong diện tích được tưới thuộc

một khu vực nhất định hình thành nên Hội người dùng nước Hội người dùng nướcbao gồm nhiều nhóm dùng nước

Nhóm dùng nước: Diện tích được tưới nước được chia thành những vùng nhỏ

hơn, mỗi vùng nhỏ đó cũng được tưới nước bằng các kênh cấp 2 hoặc cấp 3 Tất cảnhững nông dân có ruộng nằm trong một vùng nhỏ đó trở thành thành viên của mộtnhóm dùng nước

Hình 3.1 Sơ Họa Mô Hình Hội Người Dùng Nước và Nhóm Dùng Nước

Nguồn: Trần Phương Diễm et al.

Kênh N1 có thể thành lập một tổ chức Hội người dùng nước

Hội người dùng nước của kênh N1 sẽ gồm 3 Nhóm dùng nước đó là:

NDN1: Gồm các hộ lấy nước tưới trên kênh cấp 3 N1-1

NDN2: Gồm các hộ lấy nước tưới trên kênh cấp 3 N1-2

NDN3: Gồm các hộ lấy nước tưới trên kênh cấp 3 N1-3

b) Quản lý hệ thống thủy nông

Thủy lợi: Thủy lợi là việc sử dụng nước để tưới cho các vùng đất khô nhằm hỗ

trợ cho cây trồng phát triển hoặc cung cấp nước tưới cho cây trồng vào những thờiđiểm có lượng mưa không đủ cung cấp Ngoài ra, thủy lợi còn có tác dụng bảo vệ thựcvật tránh được sương giá, khống chế cỏ dại phát triển trên các cánh đồng lúa và giúpchống lại sự cố kết đất Thủy lợi thường được nghiên cứu cùng với hệ thống tiêu thoátnước, hệ thống này có thể là tự nhiên hay nhân tạo để thoát nước mặt hoặc nước dưới

đất của một khu vực cụ thể (theo Wikipedia).

Kênh cấp 3

N1-1NDN 1

NDN 3

NDN 2

Theo Pháp Lệnh Khai Thác và Bảo Vệ Công Trình Thủy Lợi (2001), một số

khái niệm được hiểu như sau :

Công trình thủy lợi: Là công trình thuộc kết cấu hạ tầng nhằm khai thác mặt lợi

của nước; phòng, chống tác hại do nước gây ra, bảo vệ môi trường và cân bằng sinh

thái, bao gồm: hồ chứa nước, đập, cống, trạm bơm, giếng, đường ống dẫn nước, kênh,

công trình trên kênh và bờ bao các loại

Hệ thống công trình thủy lợi: Bao gồm các công trình thuỷ lợi có liên quan

trực tiếp với nhau về mặt khai thác và bảo vệ trong một khu vực nhất định

Thủy lợi phí: Là phí dịch vụ về nước thu từ tổ chức, cá nhân sử dụng nước hoặc

làm dịch vụ từ công trình thủy lợi cho mục đích sản xuất nông nghiệp để góp phần chi phícho việc quản lý, duy tu, bảo dưỡng và bảo vệ công trình thuỷ lợi

Tiền nước: Là giá tiền trong hợp đồng dịch vụ về nước thu từ tổ chức, hộ gia

đình, cá nhân sử dụng nước hoặc làm dịch vụ từ công trình thủy lợi ngoài mục đíchsản xuất nông nghiệp

Công trình đầu mối: Là cửa lấy nước từ nguồn cung cấp nước vào hệ thống

hoặc tiêu nước từ hệ thống ra khu nhận nước tiêu Công trình đầu mối có nhiệm vụphối hợp một cách hợp lý nhất yêu cầu cấp thoát nước của hệ thống với nguồn nước.Tùy theo từng trường hợp cụ thể để quyết định các hình thức, quy mô công trình

Đập: Là công trình chắn ngang sông làm dâng cao mực nước phía trước tạo

thành hồ chứa Vật liệu làm đập là bê tông, bê tông cốt thép, gỗ, đá, đất và được gọitương ứng là đập bê tông, đập bê tông cốt thép, đập gỗ, đập đá, đập đất Loại đập được

sử dụng rộng rãi là đập vật liệu tại chỗ và đập bê tông Đập vật liệu tại chỗ được xâydựng bằng các loại đất như đất thịt, đất sét, đất thịt pha cát, đá hay hỗn hợp đất đá

Cống lấy nước: Cống lấy nước là công trình để lấy nước từ hồ chứa, đập dâng

hay từ sông suối vào hệ thống kênh mương Tùy thuộc vào nhu cầu sản xuất và nhucầu tưới từng đợt tưới mà điều tiết lượng nước qua cống cho phù hợp

Kênh: Là một dòng sông nhân tạo được đào, đắp hoặc nửa đào nửa đắp hay xây

mà thành Mặt cắt ngang của kênh thường có dạng hình thang, đôi khi là hình chữ nhậthay nửa tròn, có nhiệm vụ dẫn nước từ công trình đầu mối về ruộng

Các công trình trên kênh: Gồm có cống đầu kênh, bậc nước, dốc nước, tràn

bên, cống qua đường, cầu giao thông

Hệ thống bờ bao: Là loại hệ thống công trình nhỏ có tác dụng quan trọng trong việc ngăn nước, giữ nước, giữ màu Gồm có các loại: i) Bờ vùng: là bờ ven theo

mương cấp 2 hoặc cấp 3 có tác dụng ngăn nước ngoại lai, nước từ khu đồng cao dồn

xuống khu đồng thấp; ii) Bờ khoảnh: là bờ ven theo mương cấp 3 hoặc cấp 4 có tác dụng điều chỉnh nước mưa tại chỗ trong vùng và iii) Bờ thửa: là hệ thống bờ ven theo

rãnh tưới có tác dụng giữ nước màu và làm đường đi lại khi chăm bón

3.1.2 Mô hình quản lý thủy lợi có sự tham gia của cộng đồng

Hiện nay, việc quản lý tưới tiêu ở Việt Nam dần giảm bớt vai trò chủ chốt củanhà nước và vai trò của người sử dụng nước ngày càng tăng Các đánh giá gần đây đãxác định có 3 mô hình PIM Mô hình đầu tiên là nhà nước và tổ chức nông dân cùngquản lý; mô hình thứ hai là chia sẻ quản lý giữa một tổ chức có liên quan đến nhà nước(bán nhà nước) và tổ chức nông dân và mô hình thứ ba là tổ chức cộng đồng tự quản

lý Chương trình quản lý tưới có sự tham gia là mô hình đa dạng, nhưng nguyên tắc cơbản của nó là đảm bảo sự tham gia của nông dân Đánh giá sự tham gia của nông dântheo Peter, 2004 cho rằng việc tham gia của nông dân trong quản lý thủy lợi cộng đồng

là ở tất cả các khía cạnh từ quy hoạch, làm quyết định, vận hành, bảo trì, đóng góp tàichính và giám sát công việc Cụ thể như sau:

Giai đoạn quy hoạch: Bằng những kinh nghiệm của mình, người nông dân có

thể tham gia ngay từ lúc bắt đầu làm quy hoạch Họ có thể đóng góp ý kiến trong việcxác định vị trí công trình (làm ở đâu? Chỗ này hay chỗ kia? ) hoặc đóng góp ý kiếntrong việc xác định hình thức công trình ( nên làm cống hay làm đập…)

Giai đoạn khảo sát: Người nông dân có thể phát biểu quan điểm, suy nghĩ của

mình khi thảo luận về các vấn đề như: Qui mô công trình, lập kế hoạch di chuyển dân,đặc diểm địa hình, địa chất tại vị trí công trình (xói lở, lũ quét, bồi lắng…)

Giai đoạn thiết kế: Tham gia xác định vị trí công trình đầu mối, tuyến đi của

kênh mương (tránh vùng trũng, vùng hay sạt lở, vùng cấm theo tục lệ của địaphương…)

Giai đoạn thi công: Họ có thể đóng góp ngày công lao động, đóng góp vật liệu

địa phương (cát, sỏi, tre, gỗ…), tham gia giám sát thi công công trình

Giai đoạn quản lý: Để cùng nhau quản lý có hiệu quả những người nông dân

thành lập các tổ chức như Hội người dùng nước hay Nhóm dùng nước có cùng mụcđích trong việc sử dụng nguồn nước, như nhóm dùng nước để chạy máy phát điện,nhóm dùng nước để sinh hoạt, nhóm dùng nước để tưới lúa, tưới màu,…hoặc nhữngngười nông dân cùng sử dụng một đoạn kênh mương cũng có thể làm thành một nhóm,

…Trong cùng một nhóm người nông dân có thể bàn về những vấn đề như:

- Tham gia chia sẻ lợi ích có được từ công trình, đó là nguồn nước tưới ( đónggóp ý kiến vào việc phân chia nước tưới)

- Tham gia quản lý, bảo dưỡng công trình bằng sức lao động của mình, bằngtiền vốn thông qua việc đóng góp thủy lợi phí

- Tham gia tu bổ, nâng cấp, bảo vệ công trình

- Cùng nhau đóng góp thủy lợi phí đầy đủ và đúng thời gian

Ưu điểm của Hội người dùng nước: i) Người nông dân được tổ chức theo

nhóm sẽ làm tăng tính cộng đồng trong vùng dự án; ii) Nông dân được tham gia ngay

từ đầu và quyết định các hoạt động cần thiết có liên quan đến dự án của họ; iii) Nông

dân tự xây dựng nên mức thủy lợi phí và thảo luận các vấn đề liên quan đến chi thủy

lợi phí; iv) Nông dân thực sự được làm chủ nên có ý thức bảo vệ tốt công trình thủy lợi

và v) Tính bền vững của công trình sẽ cao hơn (Trần Phương Diễm et al, 2001).

Kinh nghiệm quản lý nước ở Việt Nam đã ghi nhận và đánh giá cao vai tròquan trọng của cộng đồng địa phương với tư cách vừa là người trực tiếp sử dụng đồngthời vừa là người quản lý và bảo vệ tài nguyên nước Quản lý cộng đồng tài nguyênnước còn giúp cộng đồng sử dụng nước tự chủ về tài chính, có nguồn vốn để tự xâydựng và tu bổ hệ thống cung cấp nước phục vụ cho hoạt động sản xuất của mình.Đồng thời giúp Nhà Nước tiết kiệm được một phần ngân sách không nhỏ chi tiêu cholĩnh vực cấp nước, góp phần giải quyết được vấn đề thiếu vốn và giúp xử lý các sự cố

về hệ thống cấp nước linh hoạt và kịp thời Một vấn đề quan trọng mà quản lý cộngđồng mang lại đó là giúp người dân nhận thức được sự khan hiếm của nguồn nước vàtrách nhiệm của mình đối với nguồn nước Từ đó làm thay đổi nhận thức và hành vi sửdụng nước của người dân nhằm sử dụng có hiệu quả và bền vững nguồn nước Do đó,quản lý bởi cộng đồng đã được giới thiệu và áp dụng ở những vùng theo những cáchkhác nhau trong lĩnh vực cấp nước sinh hoạt và thủy lợi (Nguyễn Việt Dũng vàNguyễn Danh Tĩnh, 2008)

3.2 Phương pháp nghiên cứu

3.2.1 Tiến trình thực hiện nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào điều tra cách thức cộng đồng tổ chức và quản lý hệthống thủy lợi, đặc diểm hệ thống thủy lợi ở địa phương và đánh giá kết quả quản lýthủy lợi của cộng đồng Để hiểu rõ cộng đồng được tổ chức như thế nào và tại sao họlại nhận thức tổ chức như vậy thì việc lựa chọn phương pháp tiếp cận thích hợp làquan trọng nhất để có được kết quả chính xác Tiếp theo đó, nghiên cứu tập trung đisâu vào phỏng vấn các hộ nông dân sản xuất lúa tại địa phương để có cái nhìn toàndiện, sâu sắc và thực tế hơn về vấn đề Trong quá trình thực hiện đề tài, giai đoạn thuthập thông tin bao gồm:

Khảo sát trước vùng nghiên cứu: Sau khi phát triển ý tưởng để làm nghiên cứu

về quản lý thủy lợi theo phương pháp cộng đồng tại An Chấn, việc khảo sát trước địađiểm nghiên cứu là rất cần thiết Thứ nhất, nó nhằm cung cấp cho nhà nghiên cứu cócái nhìn tổng quan về địa bàn nghiên cứu, từ đó có những điều chỉnh cần thiết để lấp

đầy khoảng cách giữa các ý tưởng về lý thuyết và thực tế Ở giai đoạn này một số dữliệu thứ cấp cũng đã được thu thập.

Khảo sát chính: Đây là giai đoạn chính của nghiên cứu để thu thập các dữ liệu

cần thiết có liên quan Trong giai đoạn này, tất cả dữ liệu phục vụ nghiên cứu đã đượcthu thập thông qua các phương pháp nghiên cứu Một sự nhấn mạnh ở giai đoạn này làkhảo sát thực hiện việc xem xét sự khác nhau giữa các nhóm dùng nước, bao gồm cảnhững nhóm nông dân ở vùng gần kênh chính và những nông dân ở cuối nguồn Điềunày giúp nhà nghiên cứu có cái nhìn toàn diện về các vấn đề

Hoàn thành: Giai đoạn hoàn thành được thực hiện với mục đích điền vào các

dữ liệu còn thiếu sau khi nhà nghiên cứu tổng hợp dữ liệu thu thập được trong giaiđoạn khảo sát Vào cuối giai đoạn này, kết quả từ các cuộc khảo sát đã được trình bày

để có được những thông tin phản hồi từ địa phương

3.2.2 Lựa chọn vùng nghiên cứu

Nghiên cứu đã chọn xã An Chấn thuộc huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên làm địabàn nghiên cứu Đây là một trong những vùng cuối nguồn được hưởng lợi từ hệ thốngthủy nông Đồng Cam, trong đó các kênh cấp 2, cấp 3 và kênh nội đồng đã đượcchuyển giao cho các thành viên HTX để quản lý

3.2.3 Phương pháp thu thập số liệu

a) Số liệu thứ cấp

Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các nghiên cứu có liên quan trước đó, các bài báocáo, nghiên cứu của các chuyên gia về PIM, từ mạng internet, từ UBND và HTX nôngnghiệp xã An Chấn Dữ liệu này bao gồm:

- Các đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của xã

- Đặc điểm về các công trình thủy lợi phục vụ nông nghiệp của tỉnh Phú Yên, côngtác tổ chức thủy lợi, đặc điểm nguồn tài nguyên nước, và nhu cầu cung cấp nước trongmùa khô

- Cách thức tổ chức quản lý thủy lợi của HTX nông nghiệp An Chấn và đặc điểm

hệ thống thủy lợi ở địa phương

mà kênh nội đồng đã được bê tông hóa Cách lấy mẫu như vậy để có sự so sánh giữa

xứ đồng đã bê tông hóa kênh mương và xứ đồng chưa thực hiện bê tông hóa kênhmương

3.2.4 Phương pháp phân tích

Thực hiện nghiên cứu về cải thiện quản lý thủy lợi ở Việt Nam, HectorM.Malano và cộng sự đã đánh giá hiệu quả quản lý thủy lợi trên 3 mặt: cấp độ HTX;cấp độ nông hộ và sức sản xuất của tài nguyên nước, đề tài đã sử dụng phương phápnày để đánh giá hiệu quả quản lý thủy lợi theo phương pháp cộng đồng ở An Chấn

Cấp độ HTX : Đề tài sử dụng chỉ tiêu thu chi tài chính để đánh giá Điều này cóthể được đánh giá bằng cách nhìn mức chi phí cho đầu tư vào việc duy tu, đổi mới cơ

sở hạ tầng của kênh mương nội đồng, hoặc thời gian sử dụng của tài sản và mức giádịch vụ nước mà HTX cung cấp cho nông dân

Cấp độ nông hộ : Đề tài phân tích, tổng hợp những đánh giá của nông dân về cácmặt : thực hiện việc lấy nước vào ruộng, mức thu tiền nước và kênh mương nội đồng vàmức độ tham gia của nông dân vào công tác quản lý hệ thống thủy lợi

Sức sản xuất của tài nguyên nước : Đề tài sử dụng mô hình hồi quy để cho thấymối quan hệ giữa năng suất lúa và yếu tố thủy lợi, cụ thể là để xem xét vị trí ruộng ở

vùng đầu kênh, cuối kênh và điều kiện kênh mương bê tông nội đồng có ảnh hưởng đếnnăng suất lúa hay không

Khóa luận đã sử dụng mô hình hàm năng suất dạng Cobb-Douglas để phân tíchmối quan hệ giữa các yếu tố đầu vào và năng suất cây lúa trên một đơn vị diện tích là 1sào (500 m2) của vụ Hè Thu năm 2009 Mô hình xác định dưới dạng Cobb-Douglasnhư sau:

NSUAT =e o * GIONG  * LDONG  * PHAN  * THUOC  * KCACH  * e  DKNONG *e  DHANGDAT *e 8 DBETONG *e t

Chuyển sang dạng log – log :

LnNSUAT = o + 1*LnGIONG + 2*LnLDONG + 3*LnPHAN + 4*LnTHUOC

+ 5 *LnKCACH + 6*DKNONG + 7*DHANGDAT + 8*DBETONG + t

Bảng 3.1 Giải Thích Biến và Kỳ Vọng Dấu

dấu

1 NSUAT Năng suất cây trồng (kg/sào)

6 KCACH Khoảng cách từ ruộng đến kênh chính (m)

7 DKNONG Biến giả tham gia khuyến nông +

8 DHANGDAT Biến giả hạng đất của ruộng +

9 DBETONG Biến giả kênh nội đồng được bê tông hóa +

Cơ sở lựa chọn biến và giải thích kỳ vọng dấu:

GIONG: Nếu mua giống tốt thì chi phí giống sẽ tăng, giống tốt thì năng suất caonên ta kỳ vọng dấu (+)

LDONG: Công chăm sóc nhiều thì năng suất sẽ cao, kỳ vọng dấu (+)

PHAN: Cây trồng được bón phân sẽ có năng suất cao, tuy nhiên nêu bón quánhiều phân năng suất cây sẽ giảm, kỳ vọng dấu có thể (+) hoặc (-)

THUOC: Thuốc BVTV giúp nhà nông phòng chống được các loại sâu, bệnh gâyhại cho lúa Sử dụng thuốc BVTV ở mức thích hợp sẽ làm tăng năng suất lúa nhưngnếu sử dụng quá liều lượng sẽ làm giảm năng suất, cho nên biến này kỳ vọng có thểmang dấu (+) hoặc (-)

KCACH: Ruộng càng xa kênh dẫn nuớc chính thì khả năng đảm bảo được cungcấp đủ nước sẽ thấp đi, năng suất cây trồng sẽ không cao như vùng đầu nguồn Nên ta

kỳ vọng mang dấu (-)

DKNONG: = 1: Có tham gia khuyến nông

= 0: Không tham gia khuyến nông

Đây là biến giả, nông dân có tham gia công tác khuyến nông thì khả năng tiếpthu nhiều kiến thức mới được nhiều hơn năng suất sẽ cao hơn, ta kỳ vọng dấu (+).DHANGDAT: = 1: Đất hạng 2

= 0: Đất hạng 3, 4

Đất ruộng ở An Chấn có ba hạng là hạng 2, 3 và 4 Đất hạng 2 là hạng tốt, hạng

3 và 4 xấu hơn nên kỳ vọng dấu (+)

DBETONG: = 1: Kênh nội đồng đã được bê tông hóa.

= 0: Kênh nội đồng chưa được bê tông hóa

Kênh nội đồng đã được bê tông hóa giúp cho nước được lưu thông dễ dàng, làmgiảm tình trạng thất thoát nước, hiệu quả sử dụng nước tăng lên, năng suất lúa sẽ tăngnên ta kỳ vọng dấu (+)

Số liệu thu thập được sẽ được nhập và xử lý bằng phần mềm Excel Dùng phầnmềm Eviews 3.0 để ước lượng mô hình và kiểm định độ tin cậy của mô hình

CHƯƠNG 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

4.1 Đặc điểm mẫu điều tra

4.1.1 Quy mô hộ gia đình

Số lượng nhân khẩu trong một gia đình ở An Chấn đa phần là nằm ở mức trungbình từ 4 đến 6 người (58%) Quy mô của hộ cũng là yếu tố quyết định số lao độngtrong nông nghiệp Kết quả điều tra chọn mẫu cho thấy quy mô hộ gia đình của xã nhưtrong Bảng 4.1

Bảng 4.1 Quy Mô Hộ Gia Đình qua Cuộc Điều Tra

a) Nhóm tuổi

Qua cuộc điều tra cho thấy không có hộ nông dân nào dưới 30 tuổi và hộ cótuổi lớn nhất là 72 tuổi Phần lớn lao động trẻ đều di cư vào thành phố để làm việc nênlao động nông nghiệp là những người đã lập gia đình và đa số là những hộ trên 30 tuổi

Nguồn: Điều Tra và Tổng Hợp.

Qua biểu đồ trên ta thấy trình độ học vấn nông dân ở An Chấn chưa cao.Tỷ lệngười có trình độ cấp III chiếm tỷ lệ thấp (8 %) Tỷ lệ nông dân học cấp 1 chiếm đa số(49 %) Ở đây vẫn còn số người không được đi học hầu hết là những người lớn tuổi dokhông có điều kiện để đi học Tuy nhiên, trình độ học vấn của người nông dân đangdần được nâng cao góp phần nâng cao chất lượng lao động tại đây Đồng thời trình độ

học vấn cũng là yếu tố ảnh hưởng đến về nhận thức cũng như năng suất lao động củahọ.

4.2 Mô tả đặc điểm hệ thống thuỷ lợi ở địa phương

HTX nông nghiệp An Chấn là một HTX cấp xã nằm cuối phía nam huyện Tuy

An, cách trung tâm huyện 18 km Đây là xã nằm ở cuối huyện nên hệ thống thủy lợi ở

An Chấn không lấy nước từ các công trình thủy lợi của huyện Tuy An mà được hưởnglợi từ nguồn nước của hệ thống thủy nông Đồng Cam Đồng thời là một trong ba xãnằm cuối nguồn nên vấn đề nước tưới phục vụ nông nghiệp nơi đây thường không chủđộng được

Diện tích đất nông nghiệp được phục vụ nước thuỷ lợi là 77 ha (trước năm 2009

là 84 ha) Nước từ hệ thống thuỷ lợi phục vụ chủ yếu cho cây lúa, còn rau màu là chỉ

sử dụng nước trời và nguồn nước từ giếng đào Nông dân ở đây sản xuất theo mô hình

2 vụ lúa, một vụ dưa Lúa Đông Xuân (vụ 3) trồng từ tháng 1 đến tháng 3 dương lịch;tháng 4, tháng 5 dương lịch trồng dưa; lúa Hè Thu (vụ 8) trồng từ cuối tháng 5 đếntháng 8 dương lịch

Công trình đầu mối cung cấp nước phục vụ cho nông nghiệp ở An Chấn là từtrạm bơm điện Phú Vang thuộc công ty thủy nông Đồng Cam dẫn theo kênh KC1xuống An Chấn Nguồn nước lấy từ kênh chính của đập Đồng Cam dẫn theo kênh N3xuống trạm bơm điện Phú Vang

Hình 4.2 Sơ Đồ Hệ Thống Thủy Nông Đồng Cam

Hoà Quang (200ha) San Thọ

Chùa Sao

Đồng Lộc N4

Mỹ Hoà Đông

N6-1 N6-3 N2-2-1

N2-2

Các Trạm Bơm

KC2 KC1

Nguồn: Sổ tay hướng dẫn vận hành bảo dưỡng hệ thống tưới Đồng Cam.

Trạm bơm điện Phú Vang có hai hệ thống kênh chính là KC1 và KC2 KênhKC1 cung cấp nước cho 4 HTX: Đông An Phú, An Chấn, An Mỹ và An Hòa KênhKC2 cung cấp nước cho 3 HTX: Tây An Phú, Bình Kiến 1 và Bình Kiến 2

Trạm bơm tổ chức tưới luân phiên Ở mỗi HTX một đợt lấy nước là 10 ngày,bình quân một vụ thu hoạch là 8 đợt Vào đợt bơm bình quân một ngày bơm 3-4 máy,công suất mỗi máy là 1000 kw/h, bơm liên tục 24h/24h

Hình 4.3 Sơ Đồ Khu Vực Tưới của Trạm Bơm Phú Vang

Trạm Bơm

Phú Vang

Kênh KC1Kênh KC2

Nguồn: Điều Tra và Tổng Hợp.

Chính vì nguồn tài nguyên nước là có giới hạn, nhưng nhu cầu nước cung cấpcho nông nghiệp lại không thể thiếu, điều này đòi hỏi phải có cách tổ chức quản lýchặt chẽ, phù hợp sao cho đáp ứng đủ nhu cầu nước tưới cho nông dân nhằm góp phần

ổn định đời sống và sản xuất

4.3 Tổ chức quản lý thủy lợi ở An Chấn

4.3.1 Sự hình thành cộng đồng người sử dụng nước

Khái niệm cộng đồng thường không cố định và khó xác định Theo Schouten

và Moriaty (2003) cộng đồng người sử dụng nước là nhóm các cá nhân những người

sử dụng nước cho sản xuất nông nghiệp Cụm từ “cộng đồng” hoặc “cộng đồng người

sử dụng nước” bao gồm cả các cá nhân là xã viên HTX và cá nhân không phải là xãviên HTX Họ là tất cả những người sử dụng nước cho sản xuất nông nghiệp của mình.Cộng đồng người sử dụng nước ở An Chấn bao gồm tất cả các hộ gia đình có tham giasản xuất nông nghiệp Toàn HTX có 1140 hộ với 4425 nhân khẩu, số người trong độtuổi lao động là 1420 lao động (2008) Mặc dù quản lý thủy lợi được tổ chức thôngqua HTX nhưng không phải tất cả các cá nhân đều là xã viên của HTX Một số là xãviên HTX, số còn lại không phải là xã viên (thống kê HTX An Chấn, 2007)

Bảng 4.3 Thống Kê Số Lượng Người Sử Dụng Nước ở Xã An Chấn

Không là xã viên HTX 400 28,71 %

Nguồn: HTX Nông Nghiệp An Chấn.

Tất cả các thành viên của cộng đồng đều phải thực hiện kế hoạch sản xuất được

chấp thuận trong đại hội HTX được tổ chức 5 năm một lần mặc dù sự tham gia vào

việc làm quyết định ở HTX chỉ bởi các thành viên là xã viên của HTX Về vấn đề thủylợi, các thành viên của cộng đồng đều được quyền sử dụng nước luân phiên và cónghĩa vụ đóng tiền phí dịch vụ vào cuối mỗi mùa vụ do HTX quy định Các hộ phảiđóng góp kinh phí trên mỗi sào để có chi phí thực hiện sản xuất hàng vụ, hàng năm,đảm bảo đủ chi phí hoạt động phục vụ sản xuất, không tính lãi, mức đóng góp trên mỗisào cụ thể như sau:

Dịch vụ chi phí trực tiếp tại HTX như làm mương, khuyến nông, trả công thuỷnông… mức thu là 10 kg lúa/sào/vụ (quy ra tiền theo giá lúa hiện tại) đối với ruộng lúanước Trong đó 1 kg trả cho thủy nông, 1 kg trả cho làm mương nội đồng, 5 kg trảcông khuyến nông, 3 kg dành cho chi phí giao dịch, họp dân và chi phí dự phòng

Đối với ruộng vụ 10-12 (lúa mùa): thu là để làm đường và công tác khuyếnnông, với mức thu 4 kg lúa/sào/năm

Đối với rẫy và đất thổ: mức thu 2 kg lúa/ sào/năm

4.3.2 Tổ chức quản lý thủy lợi của cộng đồng

Quản lý thủy lợi ở An Chấn được tổ chức thông qua HTX Cộng đồng này cóban quản lý thủy lợi của riêng họ bởi vì đây là dịch vụ mà hộ cá nhân, gia đình khôngthể thực hiện được Nước thủy lợi phục vụ cho sản xuất nông nghiệp ở An Chấn đượccung cấp bởi công ty thủy nông Đồng Cam thông qua trạm bơm điện Phú Vang Công

ty thủy nông Đồng Cam phụ trách việc quản lý, vận hành và sửa chữa kênh chính.HTX phụ trách quản lý các tuyến kênh cấp 2, kênh cấp 3 và kênh nội đồng Hàng nămcông ty thủy nông Đồng Cam ký hợp đồng dùng nước với HTX An Chấn để đảm bảođáp ứng đủ nhu cầu nước cho sản xuất lúa

Quản lý thủy lợi ở An Chấn được tổ chức có hệ thống và được sắp xếp theo thứ

tự từ ban quản lý đến tổ thủy nông ở cấp độ HTX, các đội sản xuất (có 4 đội và 1 tổ)

và nông dân là người sử dụng nước

Hình 4.4 Sơ Đồ Cơ Cấu Tổ Chức Quản Lý Thủy Lợi ở An Chấn

Nguồn: Điều Tra và Tổng Hợp.

Ban Quản lý HTX: được chọn bởi các thành viên cộng đồng thông qua đại hộiHTX được tổ chức 5 năm một lần Để chuẩn bị cho đại hội HTX, ở mỗi đội sản xuất tổchức họp để bầu ra các cá nhân sản xuất giỏi, cá nhân sản xuất tiêu biểu, cá nhân hoànthành kế hoạch sản xuất để tham dự đại hội Theo quy định tại quy chế HTX, ban quản

lý HTX là những người đại diện cho cộng đồng ký hợp đồng cấp nước với công tythủy nông Đồng Cam, phối hợp với tổ thủy nông của HTX, đưa ra lịch lấy nước chonông dân Đồng thời lập các kế hoạch sản xuất và dịch vụ cũng như kế hoạch tài chính

BQL HTX

Xã Viên HTX

Không là xã viên HTX

Sở NN& PTNT Tỉnh Phú Yên

Công Ty TNHH Một Thành Viên Thủy

Nông Đồng Cam