Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)

Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)Pháp tu Tịnh độ trong Phật giáo Việt Nam (Luận án tiến sĩ)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN TIẾN SƠN

PHÁP TU TỊNH ĐỘ

TRONG PHẬT GIÁO VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC

Hà Nội – 2018

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN TIẾN SƠN

PHÁP TU TỊNH ĐỘ

TRONG PHẬT GIÁO VIỆT NAM

Chuyên ngành: Tôn giáo học

Mã số: 9 22 90 09

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

1 TS Nguyễn Phúc Đàn (Thích Thanh Đạt)

2 TS Lê Tâm Đắc

Hà Nội - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng Các kết luận khoa học của luận án chưa từng công bố trên bất kỳ công trình nào khác Nếu vi phạm tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Tác giả luận án

NGUYỄN TIẾN SƠN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 6

1 1 Tài liệu gốc 6

1 2 Tình hình nghiên cứu Pháp tu Tịnh Độ tại nước ngoài 9

1 3 Tình hình nghiên cứu về Pháp tu Tịnh Độ tại Việt Nam 10

1 4 Đánh giá kết quả các công trình đã có và một số vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu 18

1 5 Một số khái niệm cơ bản sử dụng trong luận án 19

Chương 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA PHÁP TU TỊNH ĐỘ TRONG PHẬT GIÁO VIỆT NAM 22

2 1 Khái lược về Pháp tu Tịnh Độ 22

2 2 Tổng quan về Pháp tu Tịnh Độ trong tiến trình lịch sử Phật giáo Việt Nam 37

Tiểu kết chương 2 56

Chương 3: THỰC TRẠNG CỘNG ĐỒNG TỊNH ĐỘ TRONG PHẬT GIÁO VIỆT NAM HIỆN NAY 58

3 1 Khái quát về cộng đồng Tịnh Độ trong Phật giáo Việt Nam hiện nay 58

3 2 Phương thức tu tập của Pháp tu Tịnh Độ trong Phật giáo Việt Nam hiện nay 75

Tiểu kết chương3 98

Chương 4: Đ C ĐIỂM, VAI TRÒ VÀ XU HƯỚNGCỦA PHÁP TU TỊNH ĐỘ TRONG PHẬT GIÁO VIỆT NAM 100

4 1 Một số đ c điểm của Pháp tu Tịnh Độ trong Phật giáo Việt Nam 100

4 2 Vai trò của Pháp tu Tịnh Độ trong Phật giáo Việt Nam 114

4 3 Xu hướng của Pháp tu Tịnh Độ trong Phật giáo Việt Nam và một số khuyến nghị giải pháp 131

Tiểu kết chương 4 142

KẾT LUẬN 144

DANH MỤCCÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁNĐÃ CÔNG BỐ 147 TÀI LIỆU THAM KHẢO 148

PHỤ LỤC 157

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN

Trang

Bảng 3 2: Thống kê môn học và thời lượng học tại các trường Phật học

tiêu biểu trên cả nước có nội dung giảng dạy liên quan đến PTTĐ

65

Bảng 3 3: Thống kê số lượng đạo tràng niệm Phật của Ban Hướng dẫn

Phật tử TP Hồ Chí Minh -bản lưu hành nội bộ tháng 12 năm 2016

71

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ TRONG LUẬN ÁN

Trang Hình 3 1: Mức độ ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến các hoạt

động của cư dân Đồng bằng Sông Hồng hiện nay

69

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận án

Phật giáo là một trong những tôn giáo lớn trên thế giới, là tôn giáo lớn nhất ở Việt Nam trong lịch sử cũng như hiện nay Du nhập vào từ đầu Công nguyên, Phật giáo nhanh chóng có được chỗ đứng vững chắc trong nhiều cộng đồng tộc người trên nhiều vùng miền của nước ta Sự ảnh hưởng mạnh mẽ và sâu rộng xuyên vượt thời gian của Phật giáo trong xã hội Việt Nam có phần đóng góp rất lớn của Pháp tu Tịnh Độ, một trong những pháp tu phổ biến của Phật giáo Bắc tông (Phật giáo Đại thừa) trong Tăng ni, Phật tử nước ta Biểu hiện của nó thể hiện rõ nhất khi Tăng ni, Phật tử Việt Nam thường chào nhau bằng câu “Nam Mô A Di Đà Phật”; đa phần mọi người từ già đến trẻ, từ người hiểu đạo Phật hay không hiểu đạo Phật đều biết đến 6 chữ “Nam Mô A Di Đà Phật”; thời khóa tụng niệm ở các chùa thường tụng

Kinh A Di Đà và niệm danh hiệu Đức Phật A Di Đà; tượng Đức Phật A Di Đà thờ

trong các ngôi chùa miền Bắc thường có kích thước lớn nhất; khi có người lâm

chung, Tăng ni và Phật tử thường tụng Kinh A Di Đà, niệm danh hiệu Đức Phật A

Di Đà để cầu nguyện cho vong linh được vãng sinh về Tây phương Cực lạc, v v…

Theo Cao Tăng truyện, nhà sư Đàm Hoằng đã từ Trung Quốc vào Việt Nam tu

tập theo PTTĐ đầu tiên Tại chùa Tiên Sơn (huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh ngày

nay), vào năm 422, nhà sư này đã tụng Quán kinh và cầu vãng sinh Tịnh Độ PTTĐ

sau đó trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn và hiện nay được Tăng ni, Phật tử Việt Nam thực hành đông đảo Trong quá trình hình thành và phát triển của PTTĐ, người Việt Nam đã tiếp nhận có chọn lọc Tịnh Độ tông ở Trung Quốc để áp dụng cho phù hợp với con người và thời đại, từ đó hình thành nên nét riêng của PTTĐ trong PGVN

Hiện nay, PTTĐ đang trở nên phổ biến trong đời sống PGVN Ngày càng có nhiều tín đồ Phật giáo thực hành theo PTTĐ Ngoài ra, một bộ phận không nhỏ người dân có cảm tình với Phật giáo (quần chúng tín đồ Phật giáo) cũng đang tu tập theo PTTĐ Việc tu tập của những thành phần này có khi được sự hướng dẫn trực tiếp của chức sắc và nhà tu hành Phật giáo, nhưng có khi chỉ thông qua băng đĩa, bài giảng trên internet Cách thức tu tập của những hình thức này nhiều khi không

2

giống nhau: niệm Phật lớn tiếng, niệm Phật có nhạc, niệm Phật lần tràng hạt, đạo tràng chuyên tu Phật thất 7 ngày, tổ chức pháp hội 3 ngày, niệm Phật một mình, tu niệm với đại chúng, v v Đáng chú ý là, PTTĐ ở nước ta đang chịu ảnh hưởng của một số yếu tố do quá trình phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, nên có những xu hướng vận động và phát triển khá phức tạp Trước thực tế đó, vấn đề đ t ra là làm sao PTTĐ có thể “toả hương” hơn nữa vào đời sống Phật giáo và đời sống xã hội nước ta

Cho đến nay, nghiên cứu về PTTĐ trong PGVN từ nhiều chiều cạnh và mức

độ khác nhau đã được thực hiện Tuy nhiên, một công trình nghiên cứu tổng thể và cập nhật dưới góc độ Tôn giáo học nhằm làm rõ lịch sử hình thành và phát triển, cũng như thực trạng PTTĐ trong PGVN hiện nay, qua đó chỉ ra đ c điểm, vai trò và

xu hướng vận động, đưa ra một số khuyến nghị giải pháp nhằm phát huy những điểm tích cực, hạn chế những điểm tiêu cực trong hoạt động của PTTĐ nước ta thời gian tới vẫn có giá trị, có tính cấp thiết về lý luận và thực tiễn

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2 1 Mục đích nghiên cứu của luận án

Luận án đi sâu nghiên cứu tổng thể và cập nhật về PTTĐ trong PGVN dưới góc độ Tôn giáo học, từ lịch sử truyền nhập, quá trình phát triển cho đến những vấn

đề liên quan đến hoạt động của PTTĐ giai đoạn hiện nay

2 2 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Thứ nhất, luận án trình bày có hệ thống về lịch sử PTTĐ, từ kinh điển Phật

giáo đến những nhân vật Phật giáo tiêu biểu thực hành PTTĐ ở Ấn Độ, Trung Quốc;

sự du nhập và phát triển của PTTĐ trong tiến trình Phật giáo Việt Nam từkhởi nguyên đến hiện nay

Thứ hai, luận án đi sâu phân tích thực trạng cộng đồng Tịnh Độ trong PGVN

hiện nay, từ sự phân bố cộng đồng thực hành PTTĐ tại ba vùng miền, đến cách thức

tu tập Tịnh Độ của các đạo tràng tiêu biểu trên khắp cả nước

Thứ ba, trên cơ sở nêu bật một số đ c điểm và vai trò, cũng như chỉ rõ xu

hướng của PTTĐ trong PGVN, luận án đưa ra một số khuyến nghị giải pháp nhằm

3

phát huy những điểm tích cực, hạn chế những điểm tiêu cực trong hoạt động củaPTTĐ thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3 1 Đối tượng nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu của luận án là PTTĐ, một trong bốn pháp tu tiêu biểu (Thiền, Mật, Tịnh, Luật) của Phật giáo Bắc tông (Phật giáo Đại thừa) đã và đang tồn tại trong PGVN từ lịch sử đến hiện tại

3 2 Phạm vi nghiên cứu của luận án

Phạm vi nghiên cứu của luận án là PTTĐ từ năm 1981 (năm thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam) trở lại đây trên khắp cả nước, trong đó chủ yếu tại ba trung tâm Phật giáo lớn nhất và tiêu biểu nhất của đất nước hiện nay là thành phố Hà Nội, tỉnh Thừa Thiên - Huế và thành phố Hồ Chí Minh

4 Lý thuyết và phương pháp nghiên cứu của luận án

4 1 Lý thuyết nghiên cứu của luận án

Luận án sử dụngchủ yếu hai lý thuyết nghiên cứu, gồm: Lý thuyết thực thể tôn giáo và Lý thuyết phân kỳ lịch sử

Lý thuyết thực thể tôn giáo được luận án sử dụng để làm rõ 3 thành tố cơ bản của tôn giáo nói chung, Phật giáo nói riêng là: niềm tin tôn giáo/ Phật giáo, thực hành tôn giáo/ Phật giáo và cộng đồng tôn giáo/ Phật giáo Niềm tin tôn giáo của cộng đồng PTTĐ ở nước ta cơ bản là niềm tin vào Đức Phật Di Đà và thế giới Tây Phương Cực Lạc Thực hành tôn giáo của cộng đồng PTTĐ ở nước ta chủ yếu thể hiện thông qua sinh hoạt tu tập của các đạo tràng, từ đó ảnh hưởng đến cộng đồng bằng những tác dụng như cố kết xã hội, an ninh tinh thần, v, v

Lý thuyết phân kỳ về lịch sử được luận án sử dụng để phân chia lịch sử PTTĐ trong PGVN thành 2 giai đoạn Giai đoạn 1 của PTTĐ ở nước ta từ thế kỷ V (năm

422, thời điểm Đàm Hoằng tu tập ở chùa Tiên Sơn trên núi Tiên Du) đến hết thế kỷ XVIII Giai đoạn 2 của PTTĐ nước ta từ đầu thế kỷ XIX (năm 1802, lập ra nhà Nguyễn) đến nay (năm 2018)

4 2 Cách tiếp cận nghiên cứu của luận án

4

Luận án sử dụng một số cách tiếp cận như Sử học, Triết học, Nhân học, Xã hội học, Văn hóa học

Cách tiếp cận Sử học được luận án sử dụng để nghiên cứu lịch sử hình thành

và quá trình phát triển của PTTĐ ở Ấn Độ và Việt Nam, Tịnh Độ tông ở Trung Quốc và Nhật Bản

Cách tiếp cận Triết học được luận án sử dụng để nghiên cứu tư tưởng triết học thể hiện trong kinh sách, giáo thuyết của PTTĐ và Tịnh Độ tông

Các cách tiếp cận Nhân học, Xã hội học, Văn hóa học được luận án sử dụng làm rõ thực trạng cộng đồng Tịnh Độ trong PGVN hiện nay

4 3 Phương pháp nghiên cứu của luận án

Phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp, sơ cấp: được đề tài áp dụng nhằm

khai thác tối đa những tư liệu gốc, tài liệu tham khảo liên quan đến quá trình hình thành và phát triển của PTTĐ ở Việt Nam

Các phương pháp phỏng vấn sâu, quan sát tham dự: được đề tài áp dụng nghiên

cứu thực trạng và vấn đề đ t ra liên quan đến hoạt động của cộng đồng PTTĐ, cũng

như vai trò của pháp tu này đối với Phật giáo và xã hội Việt Nam hiện nay

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Một là, luận án tổng quan khá đầy đủ tư liệu gốc và những công trình nghiên

cứu đi trước liên quan đến PTTĐ, đánh giá thành tựu cũng như hạn chế của những công trình này, giúp cho những người nghiên cứu có được một cái nhìn toàn cảnh

về PTTĐ

Hai là, luận án trình bày có hệ thống sự hình thành PTTĐ từ tam tạng kinh điển

đến các nhân vật Phật giáo tiêu biểu đại diện cho PTTĐ tại Ấn Độ và Trung Quốc, đồng thời giới thiệu quá trình du nhập và phát triển của PTTĐ trong lịch sử PGVN

Ba là, với những tư liệukhá phong phú vàđáng tin cậy, luận án đi sâu phân tích

thực trạng cộng đồng PTTĐ trong PGVN hiện nay, từ thành phần tu tập và sự phân bố thực hành, đến cách thức tu tập Tịnh Độ tại các đạo tràng trên khắp cả nước

Bốn là, sau khi nêu bật một số đ c điểm và vai trò, cũng như xu hướng của

PTTĐ trong PGVN, luận án đưa ra một số khuyến nghị giải pháp đối với GHPGVN,

5

cộng đồng thực hành PTTĐ và chính quyền các cấp nhằm phát huy những điểm tích cực, hạn chế những điểm tiêu cực trong hoạt động của PTTĐ nước ta thời gian tới

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6 1 Ý nghĩa lý luận của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án đóng góp cho giới khoa học xã hội và nhân văn nói chung, Tôn giáo học nói riêng, cũng như toàn thể giới Phật giáo và xã hội thấy được một pháp tu trong Phật giáo được đông đảo Tăng ni, Phật tử Việt Nam thực hành, có vai trò cực kỳ to lớn trong việc truyền bá Phật giáo sâu rộng đến quảng đại người dân Việt Nam trong lịch sử cũng như hiện tại

6 2 Ý nghĩa thực tiễn của luận án

Luận án có thể dùng làm tài liệu cho các trường/ lớp Phật học (Học viện Phật giáo, Cao đẳng Phật học, Trung cấp Phật học, …) và cơ sở nghiên cứu của GHPGVN các cấp (Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, …); các cơ sở nghiên cứu và đào tạo quốc dân về tôn giáo nói chung, Phật giáo nói riêng (Viện Nghiên cứu Tôn giáo thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; Viện Nghiên cứu Tôn giáo, Tín ngưỡng thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Viện Trần Nhân Tông và Bộ môn Tôn giáo học thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, …) Kết quả của luận án còn cung cấp những luận

cứ khoa học cho các ban ngành chính quyền trong việc tiếp tục hoàn thiện chính sách và pháp luật về tôn giáo, tín ngưỡng

7 Kết cấu của luận án

Ngoài các phần Lời cam đoan, Danh mục các chữ viết tắt, Danh mục các hình, Danh mục các bảng, Mở đầu, Kết luận, Danh mục các công trình liên quan đến luận

án đã công bố, Tài liệu tham khảovà Phụ lục, nội dung của luận án được chia thành

4 chương, 12 tiết và tiểu kết các chương

6

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1 1 Tài liệu gốc

1 1 1 Kinh điển chữ Hán, chữ Phạn về Pháp tu Tịnh Độ

Tư tưởng Tịnh Độ khởi nguồn từ Ấn Độ Các kinh điển Hán tạng liên quan

đến PTTĐ được lưu trữ phần lớn trong bộ Đại Chính Tạng Những tác phẩm mànhiều danh tăng căn cứ vào để lập nên tông Tịnh Độ bao gồm 5 bộ kinh: Phật

thuyết A Di Đà Kinh, thường gọi là Kinh A Di Đà[103]; Phật thuyết Vô Lượng Thọ Kinh, thường gọi là Kinh Vô Lượng Thọ[102]; Phật thuyết Quán Vô Lượng Thọ Phật Kinh, thường gọi là Quán Kinh [104]; Kinh Hoa Nghiêm - phẩm Phổ Hiền hạnh nguyện [100]; Kinh Lăng Nghiêm, chương Niệm Phật viên thông [106]; và

một bộ luận: Vô Lượng Thọ Kinh, Ưu ba đề xá nguyện sinh kệ, gọi tắt là Vãng sinh

luận (hiện lưu trong Đại Chính Tạng, tập 26) [112] Sáu công trình của Tịnh Độ nêu

trên được giới nghiên cứu gọi là “Ngũ kinh nhất luận” (Năm kinh một luận)

Giới tu hành PGVN thường lấy các bộ sách Nhật tụng Bồ đề, Nhật tụng Vĩnh

Nghiêm, … làm khoá lễ tu tập, tụng niệm sớm tối Những tác phẩm nhật tụng này

chiếm 2/3 nội dung thuộc về tư tưởng Tịnh Độ, tiêu biểu gồm: Tịnh Độ nhật tụng [165], Chư kinh nhật tụng[137], Lễ tụng hành trì tập yếu chư nghi [156], Chư kinh

nhật tụng (2 tập)[138], Chư kinh nhật tụng[153], Chư kinh nhật tụng tập yếu lễ nghi

[139] Trong các bộ nhật tụng kể trên đều có Kinh Di Đà Như vậy, việc thực hành

PTTĐ của Tăng ni và Phật tử Việt Nam sớm nhất từ đầu thế kỷ XX trở lại đây đều

lấy niệm Đức Phật A Di Đà, tụng Kinh Di Đà làm cơ bản

Nội dung cơ bản của năm kinh một luận cung cấp những thông tin cơ bản về Đức Phật A Di Đà, quá trình tu hành thành Phật của Đức Phật ấy, môi trường cõi Cực Lạc, điều kiện vãng sinh về thế giới Tây Phương Đây là những nội dung nền tảng để tông Tịnh Độ ở Trung Quốc được thành lập và là yếu tố quan trọng để PTTĐ trong PGVN nương vào thực hành từ xưa đến nay

Trong năm kinh một luận, phần lớn những bản chữ Phạn vẫn còn được bảo lưu Hiện nay, nhiều học giả Trung Quốc, Nhật Bản… đối chiếu, so sánh, dịch lại từ bản

7

tiếng Phạn sang tiếng Hán, tiêu biểu như Phạn văn Phật điển nghiên cứudo Hàn Đình Kiệt trước tác [133] Tác giả đã trích dẫn từng đoạn bản tiếng Phạn của Kinh

Di Đà, Kinh Vô Lượng Thọ so sánh với bản dịch của đại sư Cưu Ma La Thập,

dẫn thêm phần dịch của đại sư Huyền Trang, dịch mới ra văn phong hiện đại Công việc đó đã càng tăng thêm niềm tin về sự truyền thừa của kinh điển Tịnh Độ

Ngoài ra, một số tư liệu gốc in bằng chữ Hán ở Việt Nam ít nhiều nói lên diện mạo của PTTĐ trong PGVN từ lúc pháp tu này truyền vào nước ta đến thời Lý - Trần

Đại Chính Tạng, tập 50, Cao Tăng Truyện, do nhà sư Thích Tuệ Kiểu soạn nói

về vị Tăng thực hành PTTĐ đầu tiên của Việt Nam đó là Thích Đàm Hoằng Đây là cuốn sử liệu đáng tin cậy nhất để xác định PTTĐ truyền đến nước ta Chỉ với 180

ký tự, nhưng tác phẩm này đã cung cấp nhiều thông tin liên quan đến lịch sử truyền nhập, con người thực hành, kinh điển thực hành, cách thức thực hành PTTĐ tại nước ta

Thiền Uyển tập anh, in năm Vĩnh Thịnh thứ 11 (1715) [143], giới thiệu về

hành trạng các vị cao tăng thời Lý - Trần, trong đó có những vị hướng tâm Tịnh Độ như Thiền sư Tịnh Lực đã tu niệm Phật tam muội

Thái Tông hoàng đế ngự chế khoá hư, của Trần Thái Tông[151], đề cập đến

đ c điểm Thiền -Tịnh song tu của PGVN thời nhà Trần Chương “Niệm Phật luận”

trong tác phẩm này thể hiện rõ quan điểm về PTTĐ của vua Trần Thái Tông

Trúc Lâm Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục, đại sư Pháp Loa thời Trần biên

tập[147], Việt Quốc Yên Tử sơn Trúc Lâm chư tổ thánh đăng lục do nhà sư Thích

Quảng Điều khắc lại [141] Hai tác phẩm này đề cập đến tư tưởng của các nhân vật Phật giáo tiêu biểu thời Trần như Tuệ Trung Thượng Sĩ, Trần Nhân Tông

Từ khởi nguyên cho đến hết thời nhà Trần, tư liệu về PTTĐ ở nước ta không nhiều Nhưng từ thời nhà Lê trở về sau, tư liệu PTTĐ phong phú hơn Đương nhiên, những tác phẩm Hán văn vẫn chiếm ưu thế, một điều kiện thuận lợi để luận án này y

cứ và xác định tiến trình lịch sử PTTĐ trong PGVN

1 1 2 Tư liệu điền dã thực tế

Trước và trong quá trình thực hiện luận án, tác giả đã điền dã thực tế tại nhiều

cơ sở thực hành PTTĐ trên khắp cả nước, tiêu biểu như: chùa Bút Tháp (huyện

8

Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh), chùa Phật Tích (huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh), chùa Vĩnh Nghiêm (huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang), chùa Bổ Đà (huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang), chùa Hoàng Kim (huyện Quốc Oai, Hà Nội), chùa Tây Phương và chùa Cực Lạc (huyện Thạch Thất, Hà Nội), chùa Liên Phái (quận Hai Bà Trưng, Hà Nội), chùa Đồng Dương (quận Hà Đông, Hà Nội), chùa Vũ Lăng (huyện Thanh Oai,

Hà Nội), chùa Đại Từ Ân (huyện Đan Phượng, Hà Nội), Tịnh Độ đạo tràng (huyện Gia Lâm, Hà Nội), chùa Đồng Ngọ (huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương), Chùa Giám (huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương), chùa Từ Đàm, chùa Báo Quốc, Ni viện Diệu Đức (tỉnh Thừa Thiên - Huế), chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Huệ Quang, chùa Hoằng Pháp (TP Hồ Chí Minh), v v Những cơ sở nêu trên bảo lưu nhiều tư liệu phong phú, sâu sắc về PTTĐ trong PGVN

Trung Quốc là nơi Tịnh Độ tông được thành lập, nên việc khảo sát thực tế các

tự viện tu tập Tịnh Độ giúp tác giả thấy sự truyền thừa liền mạch về PTTĐ từ quá khứ đến hiện tại Những tự viện tiêu biểu tại Trung Quốc mà tác giảtừng điền dã như: chùa Long Tuyền, chùa Đàm Giá, chùa Giới Đài (thành phố Bắc Kinh), chùa Đại Giác, chùa Kê Minh (tỉnh Giang Tô), chùa Đông Lâm (tỉnh Giang Tây), chùa Phổ Đà (tỉnh Triết Giang), v v… Đây là các tự viện tiêu biểu ghi dấu tích sự hình thành và phát triển của Tịnh Độ tông, từ đó ít nhiều ảnh hưởng đến PTTĐ trong PGVN

Tại những địa điểm điền dã nêu trên, tác giả đã khảo sát khá nhiều sách cổ, văn bia, tượng Phật; sưu tầm kinh điển, phỏng vấn, tham dự một số khoá tu Tịnh Độ nên đã có những tư liệu liên quan đến PTTĐ có giá trị Chẳng hạn, tác giả đã phỏng vấn Thượng toạ Thích Chơn Tính, trụ trì chùa Hoằng Pháp (huyện Hóc Môn, TP

Hồ Chí Minh), phỏng vấn Phật tử Đ ng Minh Châu - Trưởng ban Tịnh Độ đạo tràng Tác giả đến chùa Diệu Đức (tỉnh Thừa Thiên - Huế), chùa Vũ Lăng (huyện Thanh Oai, Hà Nội), chùa Kê Minh (tỉnh Giang Tô, Trung Quốc) để khảo sát thực hành PTTĐ của các nhà sư tại những địa điểm đó Tác giả còn trực tiếp tham

dự các khoá lễ của Tịnh Độ đạo tràng ở Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội), ở Nghĩa trang Trường Sơn (tỉnh Quảng Trị), v v từ đó thu thập được nhiều thông

tin thực tiễn về PTTĐ trong PGVN hiện nay

9

1 2 Tình hình nghiên cứu Pháp tu Tịnh Độ tại nước ngoài

Tổng quan những kinh điển liên quan đến Tịnh Độ tông Trung Quốc, Hiệp hội

Phật giáo tỉnh Hà Bắc (Trung Quốc), tháng 7 năm 2010 xuất bản bộ Tịnh Độ tạng,

50 tập, biên soạn 787 tác phẩm [127] Bộ đại tạng này kiết tập toàn bộ những tác phẩm được sáng tác ở Trung Quốc từ thời Hậu Hán đến thời Trung Hoa dân quốc

Tịnh Độ tạng chia ra làm 2 loại hình chính Một là thống kê những kinh điển

chuyên khảo về Tịnh Độ ho c một phần liên quan đến PTTĐ (nội dung này có thể liệt kê vào tư liệu gốc) Hai là, giải thích các bộ kinh do Đức Phật Thích Ca thuyết giảng Loại hình thứ hai chủ yếu giải thích tư tưởng triết học của PTTĐ, tiêu biểu

nhưđại sư Trí Khải thời nhà Tuỳ biên trước Phật thuyết Quán Vô Lượng thọ kinh sớ [107] Đại sư Trí Húc thời nhà Minh chú giải Phật thuyết A Di Đà kinh yếu giải (Đại Chính Tạng, tập 37) [109] Những tác phẩm này hành văn theo lối học thuật

truyền thống của Trung Quốc và Việt Nam: phân tích, chú giải từng câu, từng đoạn trong kinh điển dưới góc nhìn của tác giả

Gần đây, nhiều tác phẩm chuyên khảo về PTTĐ được các học giả Trung Quốc

nghiên cứu theo lối hiện đại, tiêu biểu như Trung Quốc Tịnh Độ tông thông sử của

Trần Dương Quýnh [115], một trong những bộ tập đại thành của các tông phái

Trung Quốc Bên cạnh đó còn phải kể đến những tác phẩmTrung Quốc Thiền tông

thông sử, Trung Quốc Luật tông thông sử, Trung Quốc Thiên Thai tông thông sử, v,

v Trong đó, đứng vững trên phương diện lịch sử và tư tưởng như thông lệ của các bộ thông sử, Trung Quốc Tịnh Độ tông thông sử đã khảo cứu về quá trình

truyền thừa của Tịnh Độ tông và tư tưởng của các kinh điển Tịnh Độ cũng như tư tưởng Tịnh Độ của các vị cao tăng Trung Quốc

Thích Đại An, Tịnh Độ tông giáo trình [1] nghiên cứu Tịnh Độ tông dưới hình

thức “giáo trình” Thích Đại An là đương kim trụ trì chùa Đông Lâm ở Lư Sơn (Đạo tràng của Tuệ Viễn - Sơ tổ Tịnh Độ tông Trung Quốc), nên tác phẩm này cung cấp nhiều thông tin lợi ích không chỉ cho người nghiên cứu, mà còn đối với người

tu hành Phật giáo Những thể loại sách nghiên cứu về Tịnh Độ như vậy rất nhiều, có

thể liệt kê thêm một vài tác phẩm khác tiêu biểu như Nghiên cứu Tịnh Độ tông

Trung Quốc của Thích Thông Căn và Ôn Kim Ngọc [116], Giáo trình Tịnh Độ tông

của Ngụy Lỗi [121], v v

10

Người Nhật Bản cũng có nhiều nghiên cứu sâu sắc về Tịnh Độ tông Trung Quốc và Tịnh Độ tông Nhật Bản, tiêu biểu phải kể đến bác sĩ Vọng Nguyệt Tín Hanh (1869 - 1948) Ông là nhân vật điển hình cho thế hệ nghiên cứu Tịnh Độ tông

thời cận đại Những tác phẩm nghiên cứu về Tịnh Độ của ông tiêu biểu như: Tịnh Độ

giáo chi khởi nguyên cập kỳ khai triển [124], Lược thuật Tịnh Độ giáo lý sử, Tịnh Độ giáo chi nghiên cứu, Trung Quốc Tịnh Độ giáo lý sử Nhìn chung, những tác phẩm

nghiên cứu về Tịnh Độ của các học giả NhậtBản rất công phu và quy phạm Nhiều vấn

đề tiêu biểu của Tịnh Độ được các học giả Nhật Bản tìm hiểu kỹ lưỡng

Ngoài ra, nhiều luận văn và luận án ở Trung Quốc gần đây nghiên cứu khá sâu

rộng về Tịnh Độ tông Trung Quốc như: Đỗ Cương với luận án hậu tiến sĩ Trung Quốc

Phật giáo Tịnh Độ tông giáo dục nghiên cứu [131] Tác phẩm này không những luận

thuật tư tưởng triết học, lịch sử của Tịnh Độ tông mà còn có tính Tôn giáo học, đó là khảo sát điền dãnhững đạo tràng Tịnh Độ tiểu biểu ở Trung Quốc, từ đó chỉ ra sự ảnh hưởng của nó đối với đời sống của người tu hành Phật giáo và xã hội

Nguyễn Tiến Sơn, Việt Nam Tịnh Độ tín ngưỡng sử luận [134] nghiên cứu tư

tưởng Tịnh Độ ở góc độ Triết học và Sử học Đây là luận văn thạc sĩ tiếng Trung đầu tiên nghiên cứu về lịch sử PTTĐ ở Việt Nam Do vậy, công trình không chỉ cống hiến cho học giả trong nước mà còn là tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu nước ngoài

Nhìn chung, khối lượng tác phẩm đề cập đến PTTĐ bằng ngoại ngữ từ quá khứ đến hiện tại nhiều gấp hàng trăm lần so với kinh điển Tịnh Độ mà Đức Phật Thích Ca Mâu Nithuyết giảng Vì vậy, chúng là những tư liệu rất quý để luận án này tham khảo và trích dẫn

1 3 Tình hình nghiên cứu về Pháp tu Tịnh Độ tại Việt Nam

1 3 1 Tình hình nghiên cứu về lịch sử Pháp tu Tịnh Độ trong Phật giáo Việt Nam

Tư liệu bằng chữ Hán in ở Việt Nam thời Lê - Nguyễn là những cứ liệu xác

đáng cho nghiên cứu quá trình truyền nhập và phát triển PTTĐ thời kỳ này: Kiến

tính thành Phật của thiền sư Chân Nguyên[149]; Đại thừa chư Tịnh Độ kinh [155], Kim Cương Di Đà kệ chú châm minh [157], Di Đà kinh sớ sao do đại sư Liên Trì

Ví dụ, bộ Tịnh Độ sám nguyện, do Sa môn Tuân Thức thời nhà Tống soạn, bản in

tại nước ta năm Quý Dậu, niên hiệu Tự Đức (1873), tái bản năm Thành Thái (1897)[57] Tác phẩm này hiện nay vẫn thường dùng làm khoá lễ của Tăng ni, Phật

tử Việt Nam Lời tựa cuốn sách này cho biết: “Tại nước ta vào niên hiệu Vĩnh Hựu (1735 - 1740), Tổ sư Trạm Công đến Bắc Quốc (Trung Quốc) thỉnh mang về lưu trữ

ở chùa Càn An Năm Ất Sửu niên hiệu Tự Đức, Pháp chủ chùa Vĩnh Nghiêm được

kinh này in lại để đại chúng cùng thực hành” [60, tr 1] Lời tựa bộ Di Đà sớ sao in

năm Cảnh Hưng thứ 27 (1786) cho biết số mục người ấn tống in kinh này: “Pháp quyến gồm 124 người, Tỷ khiêu gồm 53 vị, Tỷ khiêu ni gồm 88 vị, người tại gia gồm 1 108 người”; mọi người đều hy vọng “vào vô thượng pháp môn, cùng các bậc thượng thiện nhân, đều đến Lạc Bang, chóng lên quả Phật” [95, tr 308]

Các tài liệu nói về cơ cấu tổ chức, mục đích, tông chỉ của các hội đoàn tu tập

Tịnh Độ không nhiều, nhưng nhìn chung có giá trị cao Chẳng hạn, sách Liên xã

niệm Phật hội, Sa môn Nguyên Biểu biên soạn vào năm 1887, chùa Đại Khánh, tỉnh

Hải Dương in[136 ], phản ánh khá rõ diện mạo của một vùng Phật giáo phía Bắc nước ta tu tập pháp môn Niệm Phật và các hoạt động Phật pháp có ảnh hưởng đến

xã hội khá sâu rộng

Ngoài chữ Hán, nhiều kinh điển bằng chữ Nôm có nội dung về PTTĐ cũng là

những tư liệu đáng quý, tiêu biểu như: Long thư Tịnh Độ diễn âm do Sa môn Tính Định soạn [144]; Tây Phương công cứ tiết yếu diễn âm[164], Di Đà cảnh giới

hạnh[154], Đại Di Đà kinh chính văn đặc niệm chích yếu diễn âm do Sa môn Tính

Định soạn[143] Những bộ kinh điển kể trên miêu tả về thế giới Cực Lạc cũng như

Những ấn phẩm tiêu biểu về thể loại này phải kể đến: Vô Lượng thọ [20], Quán Vô

Lượng thọ [92], Phật thuyết A Di Đà Kinh [93], Tịnh Độ ngũ kinh [21], v v

Ngoài những bộ kinh luận gốc, nhiều tác phẩm giải thích nghĩa lý Tịnh Độ được

các học giả Việt Nam biên dịch, tiêu biểu như Kinh A Di Đà sớ sao [35], Kinh A Di Đà

yếu giải [56], Sám nguyện [60], Khuyến tu Tịnh Độ thiết yếu [74] Những tác phẩm này

giúp người nghiên cứu, người tu hành ở Việt Nam tiếp cận giáo lý Tịnh Độ sâu sắc hơn

Ngoài những tác phẩm được phiên dịch, các học giả Việt Nam còn chuyên khảo thành những tác phẩm của Tịnh Độ, tiêu biểu như các tác phẩm của HT Thích

Thiền Tâm: Niệm Phật thập yếu [68], 13 vị Tổ Tịnh Độ tông [70]; Thiết lập Tịnh Độ

- Kinh A Di Đà Thiền giải [31], … đã kiến giải sâu rộng về PTTĐ Những kiến giải

này một m t kế thừa tư tưởng PTTĐ của Trung Quốc, m t khác cũng có những lĩnh vực riêng biệt đại diện cho người Việt Nam đương thời

Những công trình như Kinh điển y cứ của Pháp tu Tịnh Độ và nhân vật tiêu

biểu thực hành Pháp tu Tịnh Độ, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 1&2

năm 2017; Khái niệm „Tịnh Độ tông‟ tại Trung Quốc và „Pháp tu Tịnh Độ‟ tại

Việt Nam, đăng trên Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật, số 395 năm 2017 của Nguyễn

Tiến Sơn [63] chú trọng giới thiệu về PTTĐ tại Việt Nam dưới góc độ Tôn giáo học Những tác phẩm nêu trên đề cập không chỉ đến lịch sử truyền nhập và phát triển PTTĐ trong PGVN, mà còn đến những lĩnh vực Triết học, Tôn giáo học của pháp tu này, những điều được chúng tôi lưu tâm tập hợp, chắt lọc phục vụ cho việc hoàn thiện luận án

1 3 2 Tình hình nghiên cứu về cộng đồng Tịnh Độ trong Phật giáo Việt Nam hiện nay

Nghiên cứu liên quan đến cộng đồng Tịnh Độ trong PGVN khu vực phía Bắc

có luận án tiến sĩ Triết học của Ngô Thị Lan Anh (2011), Ảnh hưởng của “Tâm”

13

trong Phật giáo đối với đời sống đạo đức nước ta hiện nay [3] Triển khai luận án,

tác giả đã phỏng vấn 1 500 phiếu dành cho người không phải tu hành Phật giáo và

500 phiếu cho người tu hành Phật giáo tại 7 tỉnh thành phía Bắc gồm: Hà Nội, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Thái Bình, Nam Định, Quảng Ninh Một trong những kết quả phiếu điều tra xã hội học cho thấy các mục đích theo đạo Phật của người dân, trong đó có mục đích “được về Tây phương Cực Lạc”

Luận án tiến sĩ Triết học của Nguyễn Thị Thuý Hằng (2015), Ảnh hưởng của

nhân sinh quan Phật giáo đến đời sống tinh thần cư dân Đồng bằng Bắc Bộ hiện nay [32] Tác giả luận án này cũng dùng phương pháp điều tra xã hội học trên địa

bàn 5 tỉnh thành: Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định Đối tượng khảo sát phiếu điều tra xã hội học là nhà tu hành Phật giáo (125 phiếu) và không phải nhà tu hành Phật giáo (500 phiếu) Kết quả thu được cho thấy ảnh hưởng mạnh

mẽ của nhân sinh quan Phật giáo đối với người dân, trong đó việc Niệm Phật, chiếm

tỷ lệ tốp đầu

Số liệu từ Báo cáo tổng kết 2012 [5] của Ban Trị sự Phật giáo thành phố Hà Nội ngày 20/12/2012, Báo cáo tổng kết năm học 2015 [89] khoá 2014 - 2018 của Trường Trung cấp Phật học Hà Nội, Tài liệu đại hội đại biểu Phật giáo thành phố Hà

Nội năm 2017 [29] của Ban Trị sự Phật giáo thành phố Hà Nội đã cung cấp nhiều

thông tin về các đạo tràng thực hành PTTĐ trên địa bàn thủ đô và việc giảng dạy cho các tăng ni sinh tại Trường Trung cấp Phật học có nội dung về PTTĐ hiện nay

Nghiên cứu liên quan đến PTTĐ tại khu vực miền Trung, tiêu biểu là tỉnh Thừa Thiên - Huế, trước hết phải kể đến đề tài khoa học cấp Bộ do TS Lê Tâm Đắc

làm chủ nhiệm (2010), Phật giáo Huế và vùng phụ cận thời kỳ từ năm 1932 đến nay,

Viện Nghiên cứu Tôn giáo, Viện Khoa học xã hội Việt Nam [18] Đề tài đã dành gần 20 trang khảo cứu PTTĐ đã và đang tồn tại ở Phật giáo xứ Huế Trong đó, đề tài đã chỉ ra mô hình thực hành PTTĐ ở Huế với nét nổi bật là “Niệm Phật đường”:

“Niệm Phật Đường có hình chữ T quốc ngữ Do công năng sử dụng có sự khác biệt với các ngôi chùa truyền thống, Niệm Phật Đường thường có 2 phần rõ rệt: phần ngôi chùa cùng các kiến trúc thuộc chùa, và phần giảng đường với các nhà làm việc của các tổ chức Phật giáo địa phương của Hội Phật Học An Nam Phật điện của

Luận án đầy đủ ở file: Luận án full