“Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật điều khiển sinh trưởng, ra hoa và đậu quả ở nhãn tại vùng gia lâm, hà nội

Để phát triển cây ăn quả nói chung và cây nhãn nói riêng theo hướng sản xuất hàng hoá, ngoài việc phải có sản phẩm quả chất lượng tốt, mẫu mã đẹp, cần phải có một cơ cấu giống hợp lý gồm

PHẦN 1

MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Cây nhãn (Dimocapus longan Lour.) thuộc họ bồ hòn (Sapindaceae) là

cây ăn quả thân gỗ, thường xanh được trồng ở nước ta cũng như các nước trong khu vực Cây nhãn là cây có giá trị kinh tế cao đã và đang được phát triển ở hầu hết các tỉnh từ bắc vào nam Cây nhãn góp phần quan trọng trong việc phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn, đặc biệt là các tỉnh trung du và miền núi Quả nhãn được xếp vào loại quả ngon và có nhiều thành phần dinh dưỡng như protein, chất béo, chất khoáng và các vitamin So với các loại quả khác thì hàm lượng các chất khoáng như phốt pho, kali và vitamin C rất cao Theo phân tích 100g cùi nhãn hàm lượng vitamin C: 84.0 mg, kali: 266.0 mg, phốt pho: 21.0 mg, magiê: 10.0 mg, sắt: 10.0 mg, canxi: 1.0 mg, protein: 1.3 g

và chất béo 0.1 g.[33] [38], [66]

Ngoài việc sử dụng để ăn tươi, chế biến đồ hộp, sấy khô làm long, nhãn còn là một vị thuốc quý, được sử dụng trong các bài thuốc đông y cổ truyền như nhãn sấy khô làm thuốc bổ, thuốc an thần điều trị chứng suy nhược thần kinh, sút kém trí nhớ, mất ngủ, hay hoảng hốt Hạt nhãn, vỏ quả nhãn đều dùng làm thuốc trong đông y Cây nhãn còn là cây xanh, cây bóng mát, cung cấp cấp nguồn mật quan trọng có chất lượng cao cho nghề nuôi ong phát triển [33], [38], [55], [66]

Cây nhãn cùng họ với cây vải và cây chôm chôm, là cây ăn quả nhiệt đới và á nhiệt đới có nguồn gốc ở miền nam Trung Quốc Do vậy cây nhãn được trồng nhiều ở Trung Quốc, Đài Loan, Thái Lan và Việt Nam Năm

2001, Trung Quốc có diện tích 444.400 ha, sản lượng 495.800 tấn Thái Lan,

diện tích 57.261 ha, sản lượng 186.800 tấn Việt Nam năm 2002 diện tích 144.321 ha, sản lượng 647.583 tấn và Đài Loan diện tích 12.258 ha, sản lượng110.925 tấn với năng suất trung bình 9353 kg/ha, bình quân cây 31 kg/cây Ngoài ra cây nhãn còn trồng ở một số nước như Philipin, Malaysia,

Ấn Độ, Braxin, Israel, Australia, Trinidat, Mỹ… nhưng diện tích và sản lượng không đáng kể [51], [54], [67]

Ở Việt Nam, nhãn là loại cây ăn quả đặc sản, được nhiều người ưa chuộng Nhãn được coi là quà tặng của trời cho đất phố Hiến, thuộc xã Hồng Châu, thị xã Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên Cây nhãn là cây thân gỗ có tán lá rộng, xanh quanh năm, có khả năng thích ứng rộng với điều kiện môi trường như chịu hạn, chịu râm, dễ trồng nên hiện nay cây nhãn đã được phát triển hầu hết ở các tỉnh trong cả nước Nhãn trở thành cây ăn quả đặc sản chiếm một vị trí quan trọng trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng nông nghiệp, góp phần làm đa dạng sản phẩm hoa quả hàng hoá trên thị trường trong nước và xuất khẩu, tác động tích cực tới kinh tế nông nghiệp nông thôn, nhất là các tỉnh trung du và miền núi Năm 2005, diện tích trồng nhãn cả nước đạt 120.300 ha với sản lượng 628.800 tấn [30]

Ở nước ta nhiều lợi thế cho phát triển sản xuất nhãn hàng hóa như: khí hậu thích hợp, tiềm năng đất đai lớn, người dân có kinh nghiệm trồng nhãn lâu đời, nguồn giống tốt có sẵn Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi sản xuất nhãn còn tồn tại không ít những vấn đề như quảng canh, năng suất thấp, ra quả cách năm Ngoài ra, còn gặp một số vấn đề về giống, phòng trừ sâu bệnh, chế biến bảo quản sau thu hoạch [12], [13]

Mặc dù diện tích và sản lượng nhãn ở Việt Nam trong một vài năm gần đây đã có sự tăng trưởng đáng kể so với một số chủng loại cây ăn quả khác, nhưng để đưa cây nhãn trở thành cây hàng hóa có giá trị cao, cần phải có bộ

giống tốt, rải vụ thu hoạch và kỹ thuật thâm canh tiên tiến, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế Các giống hiện nay đang được trồng phổ biến ở các tỉnh miền Bắc chủ yếu vẫn là các giống nhãn chín sớm và chính vụ có thời gian thu hoạch ngắn và tập trung, dẫn đến tình trạng rớt giá trong những năm được mùa nên hiệu quả kinh tế thấp

Để phát triển cây ăn quả nói chung và cây nhãn nói riêng theo hướng sản xuất hàng hoá, ngoài việc phải có sản phẩm quả chất lượng tốt, mẫu mã đẹp, cần phải có một cơ cấu giống hợp lý gồm các nhóm chín sớm, trung bình và muộn để rải vụ thu hoạch dài, bên cạnh đó việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật thâm canh tiên tiến để điều khiển nhãn ra hoa theo ý muốn nhằm kéo dài thời gian thu hoạch là một giải pháp quan trọng góp phần giải quyết những mặt tồn tại kể trên và khẳng định vị trí xứng đáng của cây nhãn trong nền

kinh tế hàng hoá Đó là lý do chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu một số

biện pháp kỹ thuật điều khiển sinh trưởng, ra hoa và đậu quả ở nhãn tại vùng Gia Lâm, Hà Nội

1.2 Mục đích và yêu cầu của đề tài

1.2.1 Mục đích

Xác định các biện pháp kỹ thuật điều khiển ra hoa, đậu quả ở nhãn góp phần xây dựng qui trình kỹ thuật thâm canh nhãn

1.2.2 Yêu cầu

- Đánh giá ảnh hưởng của biện pháp cắt tỉa truyền thống đến sự

ra hoa, đậu quả và phẩm chất quả

- Đánh giá ảnh hưởng của biện pháp cắt cành đến sinh trưởng lộc đến sự ra hoa, đậu quả ở nhãn

- Đánh giá ảnh hưởng thời gian xử lý và liều lượng KClO3 đến sự

- Ảnh hưởng của việc loại bỏ ngồng hoa và xử lý KClO3 làm nhãn hoa muộn so với chính vụ

- Sơ bộ đánh giá hiệu quả kinh tế của các biện pháp đã áp dụng trên cây nhãn

1.3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

1.3.1 Ý nghĩa khoa học

- Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp các dẫn liệu khoa học góp phần xây dựng qui trình kỹ thuật thâm canh tăng năng suất nhãn ở miền Bắc Việt Nam

- Dựa trên cơ sở này có thể xác định một số biện pháp kỹ thuật sử dụng hoá chất điều khiển sự ra hoa nhãn theo hướng có lợi cho người sản xuất

- Kết quả của đề tài là cơ sở cho các công trình nghiên cứu tiếp theo để góp phần bổ sung thêm những tài liệu khoa học về qui trình kỹ thuật nhằm ổn định và nâng cao năng suất cây trồng 1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Kết quả đề tài góp phần giải quyết yêu cầu thực tế sản xuất của các hộ nông dân nâng cao giá trị hàng hoá của nhãn kéo dài thời gian thu hoạch ở vùng phía bắc nước ta

- Những kết quả này sẽ giúp các nhà nghiên cứu và cán bộ kỹ thuật đề ra biện pháp canh tác phù hợp cho cây nhãn góp phần vào sự phát triển sản xuất cây ăn quả hàng hoá ở Việt Nam

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Cơ sở khoa học của đề tài

Xây dựng một vùng trồng nhãn phù hợp và có hiệu quả là phải nắm vững điều kiện thời tiết, đất đai, tiếp đến là phải hiểu rõ các đặc tính của giống trong mối tương quan đến các biện pháp kỹ thuật trồng trọt Trong khi

đó, cây ăn quả là loài cây có chu kỳ kinh tế dài, việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật thâm canh như sử dụng một số hóa chất, các chất điều tiết sinh trưởng, biện pháp cắt tỉa tác động làm tăng khả năng ra hoa, đậu quả, tăng năng suất

và tăng thu nhập cho người dân sẽ có ý nghĩa rất quan trọng [3], [12], [38] Trên cơ sở cây nhãn là cây ra lộc hàng năm, số lần ra lộc tuỳ thuộc vào

độ tuổi của cây Khi cây nhãn ra lộc hè, đến lộc thu thì sẽ có nhiều khả năng

ra hoa vào năm sau Dựa vào đặc tính này, dùng biện pháp cắt cành (cắt đến cành cấp 3 và cấp 4), Sẽ kích thích sự ra lộc rồi từ đó điều khiển những cành lộc phát triển khoẻ mạnh để sau này ra hoa mang quả tốt hơn

Cây nhãn cần có một thời kỳ gần như ngừng sinh trưởng (thời kỳ ngủ nghỉ) để chuẩn bị phân hóa mầm hoa (qua hai tiểu thời kỳ là tiền phân hóa hoa và phân hóa hoa), sau đó là ra hoa và đậu quả Trên cơ sở tỷ lệ C/N có thể

là yếu tố quan trọng quyết định quá trình phân hoá mầm hoa Nếu tỷ lệ C/N cao dẫn đến quá trình phân hoá mầm hoa, Nếu tỷ lệ này quá thấp thì cây không ra hoa Dựa vào đó nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật tác động làm tăng khả năng ra hoa, đậu quả của các giống nhãn là điều rất cần thiết [3], [8], [15]

Cây nhãn từ sau khi đậu quả và trước khi quả nhãn chín có hai thời kỳ rụng quả chính Sau khi hoa tàn khoảng một tháng thì xẩy ra rụng quả lần thứ nhất (chiếm 40% - 70% tổng số quả rụng) Lần rụng quả thứ 2 vào khoảng giữa tháng 6 đến tháng 7 Khi quả chín vẫn còn hiện tượng rụng quả nhưng tỷ

lệ rụng hầu như không đáng kể Cùng với yếu tố thời tiết, khí hậu, sâu bệnh phá hại thì hiện tượng thụ phấn, thụ tinh không hoàn toàn và thiếu chất dinh dưỡng đã gây ra hiện tượng rụng quả hàng loạt ở nhãn Vì vậy, chúng ta cần nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật tác động làm cân bằng dinh dưỡng, giúp cho cây thụ phấn được thuận lợi hơn, điều khiển cây ra hoa đậu quả dưới tác động của con người, bên cạnh đó làm giảm sự thiệt hại của sâu bệnh, nâng cao năng suất nhãn [13], [15], [38]

Cây nhãn có yêu cầu về điều kiên ngoại cảnh trong thời gian phân hoá mầm hoa không khắt khe như cây vải Vì vậy dùng biện pháp xử lý hoá chất cho cây nhãn ra hoa đồng loạt hoặc trái vụ rất tốt trong giai đoạn hiện nay

[61], [64], [65]

2.2 Nguồn gốc phân bố của cây nhãn

Cây nhãn (Dimocapus longan Lour.) thuộc họ bồ hòn (Sapindaceae)

Trong họ bồ hòn có khoảng hơn 1000 loài nằm trong 125 chi Hầu hết các cây trong họ thuộc loại thân gỗ, thân bụi Chúng được phân bố rộng rãi ở các

vùng nhiệt đới và á nhiệt đới ấm Trong chi Dimocapus có 6 loài thân gỗ và thân bụi (Leenhouts, 1971, 1973) 5 loài Dimocarpus longan, Dimocarpus

dentatus, Dimocarpus gardneri, Dimocarpus foveolatus, Dimocarpus fumatus

có nguồn gốc ở Châu á từ Sri Lanka và India tới đông Malaysia và một loài

Dimocarpus australianus ở Queensland, Australia Tất cả các loài trên thì loài Dimocarpus longan được trồng trọt rộng rãi Ngoài ra trong cùng họ với cây

nhãn, loài có giá trị kinh tế quan trọng là cây vải (Litchi sinensis), chôm chôm (Neplelium lappaceum) và một số loài khác như Nephelium mutabile,

Melicocus bijugata và Pometia pinnata [49], [66]

Một số tác giả cho rằng nhãn có nguồn gốc ở miền nam Trung Quốc, từ đời Vũ Hán Đế cách đây 2000 năm đã có sách ghi lại về cây nhãn Những cây nhãn dại được tìm thấy ở đảo Hải Nam trong vùng rừng mưa ẩm (Zhong, 1983) Một số tác giả cho rằng nguồn gốc cây nhãn là những vùng đất thấp thuộc Srilanca, phía tây nam Ấn Độ, Miến Điện và Trung Quốc Hiện nay nhãn được trồng trên những vùng đất bằng cho đến đất có độ cao trên 1000m

so với mặt nước biển từ Miến Điện sang đến miền nam Trung Quốc, chủ yếu

là các nước Trung Quốc, Thái Lan, Lào, Việt Nam Ở Trung Quốc, Cây nhãn được giả thuyết cho rằng trung tâm nguyên thuỷ nguồn gốc cây nhãn là tỉnh Vân Nam và trung tâm thứ hai là tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây và Đảo Hải Nam ( Ke et al 2000) Điều này là dựa trên sự nghiên cứu đặc điểm hình thái học phấn hoa của trồng trọt cây nhãn và các loài hoang dại của chúng ở năm vùng của Trung Quốc trùng khớp với sự phân tích của địa lý học và sự tiến hoá của thực vật học Thập niên1940 Cây Nhãn được di thực sang Mỹ, hiện nay trồng ở nam Florida, Hawaii và California [36], [49],

Theo Decandolle (trích theo Popenoe Wilson, 1924) [56], cây nhãn có nguồn gốc ở vùng Ấn Độ, vùng có khí hậu lục địa, vùng tây Ghats ở độ cao

1600 m còn có rừng nhãn dại, các bang Bengal và Assam ở độ cao 100 m trồng nhiều nhãn Theo Loenhouto thì cho rằng Kalimantan(Indonexia) cũng

là một cái nôi của cây nhãn

Trong số các nước trồng nhãn hàng hoá trên thế giới, Trung Quốc vẫn được xem như là quê hương của cây nhãn, đồng thời Trung Quốc cũng là nước có diện tích và sản lượng nhãn đứng hàng đầu trên thế giới [7], [11] Vùng trồng nhãn chủ lực là các tỉnh: Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây, Tứ Xuyên, Đài Loan…[36]

Theo Lô Anh Mỹ, trường Đại học Nông nghiệp Quảng Tây, diện tích nhãn trồng ở Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây và Tứ Xuyên là tương đối lớn Năm 1997, riêng tỉnh Phúc Kiến đã có diện tích trồng nhãn là 11.300 ha

và sản lượng năm cao nhất là 50,7 ngàn tấn [33], [38], [66]

Ở Thái Lan, diện tích trồng nhãn đạt 31.855 ha, sản lượng đạt tới 87.000 tấn Vùng nhãn lớn nhất của Thái Lan tập trung ở miền Bắc và Đông Bắc, nổi tiếng nhất là vùng Chiềng Mai và Lăm Phun Sau thế kỷ 19 nhãn được nhập vào trồng ở các nước châu Mỹ, Châu Phi, Australia, vùng nhiệt đới và á nhiệt đới [38], [53], [66]

Ở Việt Nam, nhãn được trồng từ bao giờ chưa được nghiên cứu xác định mặc dù cây nhãn đã có mặt rộng rãi ở khắp mọi miền trên đất nước Theo Vũ Công Hậu (1996) [11], cũng cho rằng miền Bắc nước ta có thể là một trong những vùng quê hương của cây nhãn Cây nhãn được trồng lâu nhất

ở chùa Phố Hiến thuộc xã Hồng Châu, thị xã Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên (cách đây khoảng 300 năm) [11], [37]

Hiện nay, cây nhãn đã được trồng và phát triển ở các tỉnh miền Bắc như Hưng Yên, Hà Nam, Thái Bình, Hà Nội, Hà Tây, Hải Phòng, Bắc Giang… Hưng Yên là tỉnh có diện tích nhãn lớn, tập trung ở thị xã Hưng Yên

và các huyện Phủ Cừ, Tiên Lữ, Kim Động, Ân Thi… Nhãn còn được trồng ở các vùng phù sa ven sông Hồng, sông Thao, sông Lô, sông Mã, vùng gò đồi ở tỉnh Hoà Bình, Vĩnh Phúc, Lào Cai, Sơn La và các tỉnh phía Nam như: Cao Lãnh, Đồng Tháp, Tiền Giang, Bến Tre, Bà rịa vũng tàu [37], [38]

2.3 Tình hình sản xuất và tiêu thụ nhãn trên thế giới và Việt Nam

2.3.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ nhãn trên thế giới

Trên thế giới, Trung Quốc là nước có diện tích và sản lượng lớn nhất Vùng trồng nhãn chủ lực là các tỉnh Phúc Kiến, Quảng đông, Quảng Tây, Tứ

Xuyên, Đài Loan nhưng cũng là thị trường tiêu thụ nhãn lớn nhất Năm

2001 diện tích trồng nhãn ở Trung Quốc đạt khoảng 444.400 ha, sản lượng đạt khoảng 495.800 tấn Tại Đài Loan, năm 1998 diện tích trồng nhãn chỉ đạt khoảng 11,808 ha, sản lượng khoảng 53,385 tấn Năm 2002 diện tích 12,258

ha, sản lượng 110,925 tấn, nhìn chung diện tích cây nhãn của nước này không tăng nhưng sản lượng tăng gấp đôi Ở Đài Loan cây nhãn chiếm 5% tổng dện tích trồng cây ăn quả Cây nhãn đứng sau cam quýt và xoài, phần lớn sản lượng quả tươi tiêu thụ nội địa còn long nhãn khô xuất khâu đi Mỹ và Singapore với số lượng ít [51], [54], [66], [67]

Bảng 2.1 Diện tích và sản lượng nhãn của một số nước trên thế giới

Thái Lan là nước có diện tích trồng nhãn tương đối lớn Nhãn được trồng chủ yếu ở miền Bắc, Đông Bắc và vùng Đồng bằng miền Trung Vùng trồng nhãn chính là Lamphun, Chiang Mai, Chiang Rai, Nan, Phra Yao, Lampang, Phrae và Chanthaburi Thái Lan là nước xuất khẩu lớn trên thế giới, chiếm khoảng 50% tổng sản lượng nhãn cả nước Năm 1997 có sản lượng nhãn xuất khẩu là 135.923 tấn, trong đó cả nhãn tươi, nhãn sấy khô, nhãn đông lạnh và nhãn đóng hộp Các nước nhập khẩu nhãn từ Thái Lan là Hồng Kông, Indonexia, Singapo, Canada, Anh, Pháp (Subhadrabandhu and Yapwttanaphus, 2000) [54], [66]

Ở Mỹ, nhãn được trồng tập trung ở phía nam Florida với các giống nhãn được đưa từ Trung Quốc sang từ những năm 1940 Sản phẩm nhãn của

Mỹ chủ yếu được bán ở thị trường địa phương (Cambell, 2000) [47], [49]

Ở Australia, năm 1995 cây nhãn được trồng ước lượng khoảng 200 ha, năng suất khoảng 1000 tấn quả tươi Các giống trồng phổ biến được nhập từ Trung Quốc, Đài Loan, Thái Lan như: Biew Khiew, Chompoo, Haew, Dang, Kay Sweeney, và Fuhko2 (Chacko and Downton, 1995; Sing et al., 2000)

Ở Việt Nam, năm 2002 diện tích trồng nhãn đã đạt khoảng 144.321 ha, sản lượng đạt 647.583 tấn Diện tích trồng nhãn và sản lượng nhãn ở Việt Nam đạt tương đối cao so với các nước trồng nhãn trên thế giới [30]

Ở các nước khác như Campuchia, Lào, Mianma, nhãn được trồng với diện tích nhỏ vì họ ưu tiên cho cây vải Giống nhãn trồng ở các nước này chủ yếu được nhập từ Thái Lan, Ixaren (Blumenfeld et al., 2000) [66]

2.3.2 Tình hình sản suất và tiêu thụ nhãn ở Việt Nam

Việt Nam là một nước nằm ở vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có nhiều

loại cây ăn trái phong phú Trải dài từ bắc vào nam, sự đa dạng về khí hậu, đất đai đã tạo ra tính đa dạng về chủng loại hoa quả cho từng vùng Trong những cây ăn quả đó có cây nhãn là một trong những loại cây ăn quả chủ đạo

ở nước ta được nhiều địa phương quan tâm Nhãn được coi là cây trồng quan trọng trong việc chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp ở các tỉnh đồng bằng cũng như trung du miền núi Do vậy, diện tích nhãn ở Việt Nam trong những năm gần đây đã không ngừng tăng Theo số liệu của tổng cục thống kê năm 2005, cả nước có trên 60 tỉnh trồng nhãn Diện tích trồng nhãn giữa hai miền Nam Bắc chênh lệch nhau khá rõ Tính đến năm 2005, diện tích nhãn của cả nước đạt 120.300 ha với sản lượng 628.800 tấn Trong đó miền Bắc 46.700 ha, sản lượng đạt 135.500 tấn (chiếm 38,8% về diện tích và 21,5% về sản lượng) Miền Nam có diện tích trồng nhãn là 73.700 ha, sản lượng đạt 493.300 tấn (chiếm 62,2% về diện tích và 78,5% về sản lượng) So với năm

1998, diện tích tăng 33.914 ha và sản lượng tăng 320.000 tấn Trong những năm gần đây, diện tích và sản lượng của nhãn có xu hướng tăng hơn so với những năm 1996, 1997 (đạt 6.200 ha và sản lượng đạt 275.900 tấn) Điều này khẳng định được cây nhãn đã giữ vị trí rất quan trọng trong việc chuyển đổi

cơ cấu cây trồng, làm tăng sản lượng và nâng cao thu nhập cho người nông dân [29] Một số tỉnh có diện tích trồng tương đối nhiều và tập trung bao gồm: Hưng Yên có diện tích trồng khoảng 7000 ha, sản lượng đạt 21.600 tấn

Hà Tây có diện tích trồng nhãn là 2.000 ha, sản lượng đạt 6.400 tấn Sơn La

có diện tích trồng nhãn khoảng 13.500 ha, sản lượng đạt 42.500 tấn Nhìn chung, sản lượng nhãn của miền Bắc còn thấp, đặc biệt là các tỉnh vùng núi như Sơn La, Lào Cai, tuy nhiên chất lượng giống nhãn trồng còn chưa cao và việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật thâm canh chưa phù hợp, sử dụng các

biện pháp tác động cơ giới và hoá học nói chung còn nhiều hạn chế, do vậy hiệu quả kinh tế trên 1 đơn vị diện tích chưa cao [30]

Diện tích trồng nhãn lớn nhất tại miền Nam tập trung chủ yếu ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long và vùng miền Đông Nam Bộ Tính đến năm 2005 diện tích nhãn của vùng Đồng bằng sông Cửu Long đạt 47.700 ha, sản lượng đạt khoảng 413.300 tấn Trong đó, 3 tỉnh có diện tích lớn nhất là Vĩnh Long (10.700 ha), sản lượng đạt khoảng 100.900 tấn; Bến Tre (10.200 ha), sản lượng đạt 112.400 tấn; Tiền Giang (9.800 ha), sản lượng 104.300 tấn Tại vùng Đông Nam Bộ diện tích trồng nhãn đạt 24.800 ha, tập trung ở các tỉnh: Bình Phước (7.600 ha), Tây Ninh (3.600 ha), Đồng Nai (4.900 ha) [30]

Bảng 2.2 Diện tích trồng và sản lượng nhãn của một số vùng trong cả nước qua các năm

Sản lượng (tấn)

Diện tích (ha)

Sản lượng (tấn)

Diện tích (ha)

Sản lượng (tấn)

Diện tích (ha)

Sản lượng (tấn)

Đối với Việt Nam, trồng nhãn trước hết đáp ứng cho nhu cầu tiêu thụ quả tươi trong nước Một số sản phẩm nhãn sấy khô được bán sang Trung Quốc bằng con đường tiểu ngạch, vì vậy, vào các thời kỳ thu hoạch sản phẩm thường bị ứ đọng, đặc biệt là những năm được mùa Theo thông tin của sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Hưng Yên (1998), các sản phẩm nhãn được tiêu thụ chính là: Chế biến đồ hộp 5%, sấy khô 45%, nhãn dùng để

ăn tươi 50% Đối với nghề trồng nhãn hiện nay, những vấn đề đặt ra và phải quan tâm đó là áp dụng công nghệ bảo quản và chế biến các loại sản phẩm nhãn để đa dạng hoá sản phẩm cho thị trường tiêu thụ trong và ngoài nước [2], [4], [32]

2.4 Một số đặc điểm sinh trưởng lộc và ra hoa đậu quả của cây nhãn

2.4.1 Sinh trưởng của lộc

Theo quan sát của các nhà khoa học Trung Quốc, hàng năm cây nhãn ra lộc nhiều lần, trong điều kiện bình thường, cây nhãn tơ chưa ra quả, ra năm đợt lộc trên năm Cây trưởng thành bước vào thời kỳ kinh doanh thì thời gian

và số lần ra lộc hàng năm thay đổi theo lượng quả, dinh dưỡng trong cây, tuổi cây, mức độ chăm sóc và điều kiện ngoại cảnh Nói chung lượng quả trong năm ít, dinh dưỡng trong cây cao, tuổi cây thấp, điều kiện ngoại cảnh tốt thì cây ra lộc nhiều lần và khoẻ Cây nhãn thường ra 4 đợt lộc chính trong năm là lộc xuân (tháng 1 - 4), lộc hè (5 – 7), lộc thu (8 – 10), lộc đông (11 – 12), (hay còn gọi là cành xuân, cành hè, cành thu và cành đông), trong đó cành thu là cành cho quả năm sau [11], [12], [13], [27], [66] Với những cây còn nhỏ, chưa có quả, nếu mùa đông ấm áp thì lộc đông xuất hiện Đối với những cây đang ở thời kỳ sung sức, cho quả nhiều, cành đông ít khi hình thành, những năm cuối thu đầu đông trời ấm áp và đủ ẩm, cành đông rất có khả năng hình

thành và phát triển Do cành đông có thời gian mọc ngắn và trong thời gian này có nhiều yếu tố bất lợi nên cành đông thường yếu, khó có khả năng trở thành cành cho quả ở vụ xuân năm sau Dựa vào mùa vụ phát sinh của các cành lộc, nắm được quy luật sinh trưởng và chức năng của từng loại cành để điều khiển nó một cách hợp lý trong quá trình hình thành tán cây, ra hoa đậu quả là rất cần thiết [35], [38]

Trên cành nhãn các mầm ngọn hay mầm nách đều có thể phát triển thành cành mới Việc hình thành thân cành của nhãn có những điểm khác với cây ăn quả khác là khi cây đã ngừng sinh trưởng, mầm ngọn ở đỉnh được các

lá kép rất non bọc lấy, gặp điều kiện thuận lợi mầm ở đỉnh này kéo dài thêm Qua các đợt lộc trong năm, cứ mỗi đợt ở phần ngọn lại được bao bọc bởi các tầng lá kép, dần dần các lá này rụng đi để trơ ra một đoạn trống Chúng ta có thể dễ phân biệt được các đợt lộc cành trong năm trên đoạn cành dài từ gốc đến ngọn Tuy nhiên, trong mùa hè, do nhiệt độ, ẩm độ cao các đợt lộc mọc liền nhau, lá kép ở ngọn cành cũng ít rụng nên khó phân biệt hơn, nhưng cũng

có thể phân biệt được qua độ thành thục và màu sắc của cành Ở mỗi đợt lộc, cành thường có những lá kép mà số lá chét ở đây rất ít, cành càng thành thục thì lớp vỏ càng cứng và thô, màu nâu sẫm và trên vỏ cành có những đường vân nứt [35], [38]

2.4.2 Sự ra hoa

Hàng năm vào khoảng thượng tuần tháng 1, chồi ngọn của cành mẹ bắt đầu nhú Do nhiệt độ thấp, ít mưa nên sinh trưởng chậm, đến tháng 2, mới từ từ mọc ra 1 đoạn cành mới Khi đó nhiệt độ thấp thì các lá non trên cành mới sẽ héo rụng, dần dần xuất hiện mầm hoa, sau phát triển thành chùm hoa, sau đó nhiệt độ tăng lên thì đầu cành kéo dài ra, lá non xoè ra thành lá kép, nụ hoa nở ở lách lá khô rụng Hoa nhãn nở vào ban đêm, bắt đầu có ánh

sáng thì hoa ngừng nở, nhãn ra hoa kết quả trong cùng một năm [28], [38] Theo Trần Thế Tục (1996) [35], có thể chia quá trình phân hóa mầm hoa thành các thời kỳ sau:

- Chưa phân hóa mầm hoa

- Trước khi phân hóa mầm hoa

- Thời kỳ phân hóa trục chính của mầm hoa

- Thời kỳ phân hóa mầm hoa và hình thành nhánh hoa

- Thời kỳ phân hóa các cơ quan của hoa

Hoa nhãn xếp thành từng chùm mọc ở ngọn và nách lá Chùm hoa có

từ 10 – 20 nhánh chính, mỗi nhánh chính lại có nhiều nhánh nhỏ Trên mỗi nhánh nhỏ thường có 3 hoa Hoa nhãn có màu trắng vàng, có 5 cánh, phía ngoài có lông tơ Khi hoa nở, độ lớn hoa đạt 4 - 5 (micron), mùi thơm nhẹ,

có nhiều mật, hoa xếp thành từng chùm mọc ở nách lá Trên một chùm hoa có

từ 1.500 đến 3.000 hoa Nhãn có các loại hoa: Hoa đực, hoa cái là chủ yếu, ngoài ra còn có hoa lưỡng tính và hoa dị hình [37]

Hoa đực: Đường kính hoa 4 - 5  (micron), nhị cái thoái hóa, hoa có

năm cánh màu vàng nhạt, có 7 - 8 chỉ nhị, túi phấn xếp hình vòng, túi phấn đính vào đầu chỉ nhị, khi thành thục túi phấn nứt ra, phấn hoa tung ra ngoài để thụ phấn thụ tinh

Hoa cái: Ngoại hình và độ lớn giống hoa đực Hoa cái có 7 - 8 chỉ nhị, nhưng nhị đực đã bị thoái hóa, cả hai bầu nhụy kết hợp làm một, ở giữa có nhụy Khi thành thục, đầu nhụy chẻ làm đôi, cong lại Sau khi hoa cái nở, nhụy hoa tiết ra một loại dịch nước Sau thụ phấn, thụ tinh 2 - 3 ngày, cánh hoa héo, bầu hoa phát triển, bầu có màu xanh

Hoa lưỡng tính: Hình thái hoa giống hoa đực và hoa cái, nhị đực và

nhị cái của hoa phát triển bình thường, bầu thượng có khả năng phát triển bình thường để phát triển thành quả

Hoa dị hình: Một bộ phận nào đó của hoa phát triển không bình

thường Ví dụ, nhị hoa không tách, chỉ nhị phát triển, túi phấn không mở ra và không có khả năng tung phấn Trong sản xuất loại hoa này không có ý nghĩa [10], [11], [38]

Trên cây, hoa đực chiếm số lượng nhiều nhất, có đến 80%, Thông thường tỷ lệ hoa cái và hoa đực là 1 : 3,5 – 5,5 lần, nhưng tỷ lệ này phụ thuộc vào giống, khí hậu và phân bón Hoa nhãn nở nhiều lần và thời gian nở kéo dài ở điều kiện bình thưòng, cây nhãn nở hoa trong khoảng từ 30 – 45 ngày, thời gian nở của một chùm hoa khoảng 15 đến 30 ngày và một hoa nở từ 1- 3 ngày Trên một chùm hoa, hoa ở gốc chùm nở trước, sau đến hoa trên ngọn Ở các nhánh nhỏ, hoa ở giữa nở trước sau đó mới đến các hoa 2 bên Theo Lian

và Chien (1965) ghi nhận theo thứ tự như sau: đầu tiên là hoa đực, tiếp theo là hoa cái, hoa lưỡng tính và cuối cùng là hoa đực Có khi hoa cái nở trước, sau

đó cả hoa đực lẫn hoa cái cùng nở Cũng có trường hợp hoa đực và hoa cái cùng nở, sau đó kết thúc lại là hoa đực.[37] [42], [59]

Thời gian ra hoa của nhãn tùy thuộc vào giống, tuổi cây, và các điều kiện ngoại cảnh, thông thường thời gian ra hoa của nhãn vào khoảng đầu tháng 2 đến cuối tháng 3 Hoa nhãn thụ phấn chéo chủ yếu nhờ côn trùng như: ruồi (Apis cerana), kiến (A florea) và ong mật (A dorsata) [10]

2.4.3 Sự đậu quả và sinh trưỏng quả, chùm quả

Sau khi hoa nhãn nở thì bầu nhuỵ cái hoàn thành thụ phấn thụ tinh sẽ dần dần hình thành quả Số hoa cái đậu thành quả chỉ chiếm khoảng 10 – 20%, số còn lại là rụng Yếu tố môi trường có ảnh hưởng rất quan trọng đến

sự ra hoa và đậu quả Mưa nhiều trong thời kỳ ra hoa làm cho hoa bị rụng Điều kiện khí hậu nóng và khô làm cho tỷ lệ đậu quả thấp và làm rụng quả non.(Othman, 1995) Nhiệt độ thích hợp cho sự ra hoa và đậu quả nhãn từ 20 – 25 0C, Nhiệt độ trên 40 0C làm quả bị thiệt hại và gây ra sự rụng quả non Việc thiếu dinh dưỡng, đặc biệt là đạm và kali cũng gây ra sự rụng quả, quả nhỏ và phẩm chất kém (Menzel và ctv., 1990) Nhưng cây nhãn vẫn có tỷ lệ đậu quả là khá cao so với một số cây ăn quả khác (Cam, chanh thường chỉ đạt 2,1 – 2,3%, Xoài từ 1 -3 % ) Sau khi đậu quả, ở tháng đầu, chiều cao quả phát triển nhanh hơn đường kính quả, đồng thời hạt cũng to dần lên, ở thời

kỳ sau tốc độ phát triển của đường kính quả nhanh hơn so với chiều cao của quả.[37]

Sau khi hoa tàn khoảng 1 tháng thì xảy ra đợt rụng quả lần thứ nhất, chiếm 40 – 70% tổng số quả rụng, do thụ phấn thụ tinh không hoàn toàn hoặc

do noãn phát triển kém Vào giữa tháng 6 đến tháng 7 là lần rụng quả lần thứ

2 vì phát lộc hè, thiếu phân hoặc khí hậu không thuận Sau rụng quả lần thứ 2 đến quả chín vẫn rụng quả nhưng số lượng rất ít

Quả nhãn có hình cầu tròn dẹt, cân đối hay hơi lệch, cuống quả hơi lõm Cùi nhãn là một lớp vỏ giả bao bọc lấy hạt Hạt nhãn có hình tròn, dẹt, màu đen hay nâu đen bóng Độ lớn của hạt cũng rất khác nhau giữa các giống Bình thường khối lượng hạt nhãn đạt từ 1,6 - 2,6g (chiếm 17,3 - 42,9% khối lượng quả) Cũng có giống nhãn hạt rất bé, hầu như không có hạt [36], [37] Căn cứ vào hình thái, đặc điểm chùm hoa, chùm quả nhãn được phân chia thành các dạng sau:

- Chùm sung có dạng chùm quả gần giống với chùm quả sung cuống

chùm quả từ trục chính đến quả thường ngắn và đều

- Chùm bị là dạng trung gian giữa chùm sung với chùm dâu da, cuống của các nhánh chùm quả không đều nhau, chùm quả có dạng hình chóp hay hình cái bị

- Chùm dâu da có cuống chùm quả từ trục chính thường dài có khi đạt tới 50 cm tạo cho chùm quả có độ uốn cong mềm mại, quả trên chùm phân bố rất thoáng [36], [37]

Ở nước ta, thông thường các tỉnh miền bắc nhãn chín vào giữa tháng 7 đến hết tháng 8, một số giống chín muộn sang đầu tháng 9 Ở miền nam nhãn chín rải rác hơn, kéo dài từ tháng 6 cho đến cuối năm

2.5 Yêu cầu ngoại cảnh của cây nhãn

Có thể căn cứ vào thời gian phát dục, khả năng thích nghi với điều kiện

khí hậu á nhiệt đới nên nhãn được xếp vào cây ăn quả á nhiệt đới

2.5.1 ảnh hưởng của nhiệt độ đến khả năng sinh trưởng phát triển của nhãn

Nhiệt độ là một trong những nhân tố khí hậu chính không thể điều khiển

được Theo Phạm Văn Côn (2000), Trần Thế Tục (1998) [3], [37] thì nhiệt độ

có ảnh hưởng rõ rệt đến đến quá trình sinh trưởng, phát triển, ra hoa, đậu quả

và năng suất cây trồng Những vùng có nhiệt độ bình quân năm từ 20oC trở lên

là thích hợp với cây nhãn và là vùng trồng nhãn có hiệu quả kinh tế Nhiệt độ tối thấp không được dưới 1oC Theo Menzel và Simpson (1994), cây nhãn phải

có một mùa đông ngắn với nhiệt độ thấp từ 15 – 22 0C trong 8 – 10 tuần để kích thích sự phân hóa mầm hoa Khi nhãn ra nụ, gặp năm có nhiệt độ cao, lá ở chùm hoa phát triển sẽ ảnh hưởng đến sự ra hoa và đậu quả của nhãn Khi hoa nhãn nở, yêu cầu nhiệt độ cao hơn từ 18 - 27oC Nếu gặp nhiệt độ thấp, việc thụ

tinh không thuận lợi dẫn đến năng suất thấp Vào thời điểm thu hoạch quả, nhiệt độ không khí có tác dụng cải thiện chất lượng quả, nhưng nếu nhiệt độ lớn hơn 40oC gây rụng quả, nếu nhiệt độ nhỏ hơn 0oC có thể làm cho nhãn bị chết, hoặc bị tổn thương rất nặng [6], [11], [38]

2.5.2 Ảnh hưởng của nước và ánh sáng đến khả năng sinh trưởng phát triển của nhãn

Kinh nghiệm của nông dân Trung Quốc ghi nhận rằng “Can chi, thấp nhãn” tức là “vải thích khô, nhãn thích ẩm” Trong dân gian đã đúc rút được kinh nghiệm nên thường trồng nhãn ở những vùng thấp như đồng bằng, các thung lũng, dưới chân đồi Trong quá trình sinh trưởng phát triển cây nhãn rất cần nước, lượng mưa hàng năm cần thiết 1300 - 1600 mm Lúc cây ra hoa gặp thời tiết ấm, tạnh ráo có lợi cho thụ phấn thụ tinh, đậu quả tốt và năng suất cao Nhãn thường cho năng suất cao nhất khi lượng mưa đạt 1300 – 1400 mm

và phân bố chủ yếu vào tháng 3 – 6 hàng năm Nhãn là cây ưa nước, nhưng đồng thời là cây chịu hạn nhờ bộ rễ, do vậy nhãn trồng ở vùng đồi nếu chăm sóc tốt vẫn đạt được năng suất cao Nhãn còn là cây chịu úng, nếu ngập nước

3 - 5 ngày vẫn chịu được, nhưng nếu để ngập lâu, rễ bị thối, cây yếu dần và chết [5] [11], [35]

Nhãn cần đầy đủ ánh sáng và thoáng hơn so với vải Nhãn thích râm hơn Trong quá trình sinh trưởng phát triển thích ánh sáng tán xạ hơn là ánh sáng trực xạ, nhãn không chịu được các nơi quá khô, ánh sáng gay gắt Trong tạp chí Pacific garden, ông Barnhant cho rằng cần bảo vệ nhãn vì nó không chịu được ánh sáng găy gắt và khí hậu khô vào mùa hè và cũng không chịu được giá rét của mùa đông[34], [38], [56]

2.5.3 Ảnh hưởng của đất, gió và bão đến khả năng sinh trưởng phát triển của nhãn

Cây nhãn không kén chọn đât lắm, người Trung Quốc cho rằng trồng cây nhãn trên đất đỏ nghèo dinh dưỡng, khô hạn và chua cũng sinh trưởng được đất đỏ sườn đồi có tầng dầy, thoát nước nhanh, thoáng khí, ánh sáng dồi dào Nếu cải tạo đất bón nhiều phân hữu cơ thì cây nhãn sinh trưởng rất tốt và cho thu hoạch cao Nhưng trồng nhãn ở sườn đồi cần chú ý giữ đất, giữ nước, chọn sườn phía đông – nam, phía nam hoặc phía tây – nam để làm vườn trồng nhãn là thích hợp, tránh được gió rét gây hại[33]

Ở Việt Nam, thường trồng nhãn trên đất khá tốt, ở miền Bắc đều tập trung trên đất phù sa ven các con sông lớn như sông Hồng (Hưng Yên), sông

Lô (Tuyên Quang), sông Mã (Sơn La) Ở miền Nam, tỉnh Tiền Giang, nhãn được trồng trên đất phù sa, tầng đất dày, tuy có cát nhưng thành phần limon cũng phong phú, có nhiều chất dinh dưỡng, độ ẩm được bảo đảm quanh năm Nhãn Vĩnh Châu (Bạc Liêu), Vũng Tàu cũng nổi tiếng do được trồng trên đất cát non, thoát nước lại luôn đủ ẩm Độ pH thích hợp khoảng 4,5 - 6,0 [5], [11], [36]

Ở Việt Nam, gió tây và bão thường gây hại nhiều cho nhãn Gió tây thường gây nóng, khô làm núm nhị mất nước, khô teo làm ảnh hưởng đến quá trình thụ phấn thụ tinh, làm rụng quả và làm quả kém phát triển

Bão sớm ở miền Bắc có thể gây rụng quả, gãy cành, gây tổn thất lớn cho vườn nhãn Để khắc phục có thể trồng các giống nhãn chín sớm, tạo tán cây thấp, trồng dày vừa phải, che tủ gốc và trồng đai rừng chắn gió [38]

2.6 Nhu Cầu về dinh dưỡng của cây nhãn

Theo Viện nông học Quảng Tây (1990 – 1991), qua phân tích sơ bộ thấy: Cứ sản xuất ra 1000 kg nhãn tươi thì cây nhãn lấy đi từ đất 4,01 – 4,8 kg N; 1,46 – 1,58 kg P2O5; 7,54 – 8,96 kg K2O Tỷ lệ N : P : K là 1 : 0,28 – 0,37

: 1,76 -2,15 Trong sản xuất, có thể căn cứ vào năng suất để bón phân Hàng năm cứ thu hoạch 100 kg nhãn tươi thì phải bón 2 kg N; 1kg P2O5; 2 kg K2O

Theo Sở nghiên cứu á nhiệt đới Phúc Kiến (Trung Quốc) phân tích đề xuất cây nhãn quả trên đất đỏ trung du, năng suất bình quân 4 năm là 1189 kg trên mẫu thì phân bón cho một cây trong cả năm là: 1,24 kg N; 0,63 kg P2O5; 1,5 kg K2O

Bảng 2.3: Lượng phân bón cho cây nhãn kinh doanh 6- 7 năm tuổi

ở Viện nông học Quảng Tây

Thời kỳ bón phân Chủng loại và lượng phân bón ( kg/cây)

Phân hữu cơ 15 - 20 25 - 30 40 – 60 Phân lân Văn điển 0,3 – 0,4 0,5 – 0,7 1,0 – 1,5 Đạm sun fat 0,5 – 0,7 1,0 – 1,5 2,0 – 3,0

Cách bón các loại phân trên có thể chia ra làm 4 - 5 lần bón:

- Lần thứ nhất: Bón vào đầu tháng 2 lúc cây phân hoá mầm hoa, mỗi cây bón 15 – 20 lít nước phân chuồng, không bón đạm quá nhiều

- Lần thứ 2 : Bón vào cuối tháng 3 đầu tháng 4 với 30% phân đạm, 30% kali và 10 – 20% lân Mục đích của đợt bón là thúc hoa và nuôi lộc xuân

- lần thứ ba: Bón vào tháng 6 đến tháng 7 với 40% phân đạm và 40% Kali Mục đích của đợt bón này là bổ sung dinh dưỡng cho quả phát triển

- Lần thứ tư: Bón sau khi thu hoạch quả vào tháng 8 đến tháng 10 với toàn bộ phân hữu cơ, 80 – 90% phân lân và toàn bộ lượng phân đạm, lân, kali còn lại

Ngoài phương pháp bón phân vào đất, người ta có thể bón phân trực tiếp qua lá non, lộc non đều có sức hấp thụ phân bón mạnh và nhanh Phương pháp bón đơn giản, lượng phân ít, hiệu lực nhanh, có thể bổ sung kịp thời nhu cầu thiếu hụt phân của cây ở Trung Quốc thường sử dụng phân Urê, Kali hydrogen phốt phát, cách 10 – 15 ngày phun 1 lần đặc biệt là lộc thu phát ra chồi muộn hoặc thế sinh trưởng của cây hơi kém, phun 0,3% urê, 0,3 – 0,4% kali hydrogen phôt phát thuận lợi cho lộc thu chuyển xanh nhanh và thành thục, nâng cao chất lượng lộc thu Lộc thu sau khi thành thục phun kali

hydrogen phôt phat có thể nâng cao hàm lượng kali trong lá, thuận lợi cho phân hoá mầm hoa, nâng cao tỷ lệ phát sinh chùm hoa [33]

Ở nước ta, hiện nay các loại bón qua lá rất đa dạng, được sử dụng rộng rãi để góp phần tăng năng suất cây trồng

2.7 Các giống nhãn được trồng phổ biến trên thế giới và ở Việt Nam

2.7.1 Các giống nhãn được trồng ở các vùng chính trên thế giới

Hiện nay, các nước trên thế giới đang trồng nhãn có nhiều bộ giống khá phong phú và đa dạng

Trung Quốc có khoảng 400 giống khác nhau và có 40 giống được trồng với mục đích thương mại trong đó 14% là giống chín sớm, 68% là giống chính vụ, 18% là giống chín muộn Thời gian thu hoạch nhãn ở Trung Quốc kéo dài từ cuối tháng 7 đến cuối tháng 9 Các giống nổi tiếng như: Đại Ô Viên, Thạch Hiệp, Nhãn Phúc, Trữ Lương, Ô Long Linh, Đông Bích, Quảng Nhân, Băng Đường Nhục [27], [28] Ngoài ra, Trung Quốc còn có giống nhãn đặc biệt có tên là Long Nhãn giống này ra hoa vào tháng 12, kết quả vào tháng 3 âm lịch, nhưng đến tháng 12 quả mới chín, quả to, vỏ mỏng, cùi dày

và nhiều nước Một số giống khác là nhãn không hạt, cùi ngọt sắc [36]

Ngoài ra, Jin Song Huang và cộng sự ở Viện Hàn lâm Khoa học Nông nghiệp Phúc Kiến 2000 cũng đã theo dõi và đánh giá một số dòng nhãn hạt lép trên 30 năm Các dòng nhãn hạt lép có triển vọng là: Minjiao N01, N02, N03, N04, N05 Trong đó dòng Minjiao N04 là dòng có triển vọng nhất, vì có

tỷ lệ hạt lép cao, quả to, chất lượng tốt và năng suất cao [56], [58]

Đài Loan có hơn 40 giống nhãn và được phân chia thành 3 nhóm giống: chín sớm, chính vụ và chín muộn Những giống chủ yếu gồm: Nhãn trên vỏ có phấn, nhãn vỏ đỏ, nhãn vỏ xanh, nhãn tháng 10, Fengko, Hongko

và Chingko (trong đó giống Fengko chiếm 95%) [36], [66]

Ở Thái Lan, các giống nhãn chủ lực cho sản xuất thương mại được trồng phổ biến là E-Daw, Si-chompoo, Haew, Biew-kiew, Dang, Baidum, Talub Nak, Phestakon, Chom Pu Các giống nhãn này có thời gian thu hoạch

từ tháng 6 đến cuối tháng 8 [56], [58]

Ở Mỹ, có các giống Blackball, Kona, Homestead N01, N02, Dagelmen, Choompook, Sweeney [60] Ở khu vực Hawaii có các giống nhãn chủ yếu là Kohala, Biew, Chompoo, Egami, R3, R9, Florida có các giống: Fukho N02, Wai, Carambo, [47]

2.7.2 Đặc điểm của các giống nhãn phổ biến ở Việt Nam

Với đặc điểm tính thích ứng rộng, cây nhãn ở nước ta được trồng khắp mọi miền từ Bắc đến Nam Trong những năm gần đây, cùng với sự tăng trưởng mạnh mẽ trong sản xuất, tình hình tiêu thụ hoa quả của thị trường nội địa cũng có sự phát triển ngày càng cao cả về lượng và chất Do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó chủ yếu là việc sử dụng phương thức nhân giống bằng hạt, dưới tác động của các yếu tố ngoại cảnh, sự biến dị đã tạo nên quần thể các giống nhãn rất đa dạng về kiểu hình Kết quả điều tra về các giống nhãn ở hai miền đất nước cho thấy: giống nhãn ở miền Bắc khác xa so với giống nhãn ở miền Nam Giống nhãn ở miền Bắc thuộc loài phụ Dimocarpus Sub Sp.longan, giống nhãn ở miền Nam thuộc loài phụ Dimocarpus.Sp.longan var Obtutus [11] Ở miền Bắc chủ yếu là giống nhãn lồng Hưng Yên Giống nhãn này gần với giống nhãn lồng á nhiệt đới và chỉ sản xuất được một vụ quả trong năm [66] Có thể xếp các giống nhãn dựa vào một số đặc điểm:

* Dựa vào đặc điểm hình thái thực vật và phẩm chất quả có thể xếp các

giống nhãn miền Bắc theo hai nhóm chủ yếu sau

- Nhóm nhãn cùi: bao gồm các giống

Nhãn lồng: Quả nhãn lồng to hơn các giống nhãn khác Khối lượng trung bình quả đạt 11 - 12 g/quả, tỷ lệ phần ăn được trung bình đạt 62,7%, độ Brix đạt từ 18 - 20%

Nhãn cùi: Khối lượng quả trung bình đạt 9 - 11 gam/quả, tỷ lệ phần ăn được đạt 63%

Nhãn cùi điếc: Có khối lượng quả trung bình đạt 7,5 gam/quả, tỷ lệ phần ăn được đạt 74,7%

Nhãn đường phèn: Quả nhỏ hơn nhãn lồng, khối lượng quả trung bình đạt 8- 10 gam/quả, tỷ lệ phần ăn được đạt 60%

Nhãn Hương Chi: Có khối lượng quả trung bình đạt từ 12 - 14 gam/quả, tỷ lệ phần ăn được đạt 62 - 64% [44], [45]

- Nhóm nhãn nước: bao gồm các giống

Nhãn nước: nhóm nhãn nước có quả bé, khối lượng quả trung bình từ

6 - 8 gam/quả, tỷ lệ phần ăn được đạt 51%

Nhãn thóc: một số nơi còn gọi là nhãn trơ có khối lượng trung bình đạt 5,3 gam/quả, tỷ lệ phần ăn được 27,4%, hạt to chiếm 55% khối lượng quả

* Dựa vào thời gian thu hoạch có thể chia nhãn thành ba nhóm sau:

- Nhóm chín sớm: Có thời gian thu hoạch từ 15/7 - 05/8

- Nhóm chính vụ: Có thời gian thu hoạch từ 05 - 25/8

- Nhóm chín muộn: Có thời gian thu hoạch từ 25/8 - 15/9

Riêng giống nhãn chín muộn HTM-1, thời gian thu hoạch có thể kéo dài đến 20 - 25/9 [15]

Từ năm 1993 đến nay, Viện Nghiên cứu Rau Quả phối hợp với các tổ chức và người làm vườn địa phương đã tiến hành điều tra tuyển chọn giống, kết hợp với hội thi cây nhãn được tổ chức tại Sơn La, Hà Tây [23], đã chọn ra được rất nhiều cây nhãn đầu dòng có năng suất cao, ổn định, phẩm chất tốt Tại Hưng Yên, sau hơn 4 năm đã tuyển chọn được 14 giống nhãn thuộc 3 nhóm giống, nhóm chín sớm, chính vụ và nhóm chín muộn, có năng suất cao chất lượng tốt đã được Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận cây đầu dòng Đây cũng là nguồn vật liệu khởi đầu quý giá cho công tác chọn tạo giống trong tương lai [13], [41], [43], [44], [45] Năm 2005, ba giống nhãn PH-M99-1.1, PH-M99-1.2 và giống nhãn HTM-1 đã được Bộ nông nghiệp và PTNT công nhận là giống tạm thời

Hiện nay, ở Đồng bằng Sông Cửu Long có rất nhiều giống nhãn Theo Nguyễn Minh Châu và cộng tác đã phân thành 3 nhóm:

- Nhóm nhãn Long: bao gồm có nhãn Long, nhãn Super ra hoa tự nhiên theo mùa và có thể kích thích cho ra hoa quanh năm

- Nhóm nhãn Giồng bao gồm: Nhãn Giồng Bạc Liêu, Vĩnh Châu, Nhị Quí, nhãn Xuồng Cơm Vàng, Cơm Trắng ra hoa theo mùa và khó kích thích

ra trồng phổ biến trong sản xuất [39], [40]

Nhãn Xuồng Cơm Vàng có khối lượng quả trung bình từ 16 - 20 gam/quả, tỷ lệ phần ăn được đạt 60 - 70%, độ Brix đạt 21 - 24%

Nhãn Tiêu Da Bò có khối lượng quả trung bình đạt 10 gam/quả, tỷ lệ phần ăn được đạt khoảng 60%

Nhãn Tiêu Lá Bầu có trọng lượng quả đạt từ 9 - 14 gam/quả, tỷ lệ phần

ăn được đạt 60 - 70%, độ Brix khoảng 23 - 26% [38], [39], [40]

Cây nhãn Super ra hoa tự nhiên và có thể cho 2 vụ quả trong năm, chùm quả sai, đóng thưa vừa, quả khá to, trọng lượng trung bình 10- 14g/quả,

vỏ quả chín màu vàng sáng đến hơi sậm, thịt quả dầy, màu trắng đục, cấu trúc ráo, giòn, vị ngọt

2.8 Kết quả nghiên cứu thúc đẩy quá trình ra hoa, đậu quả ở nhãn

Sự phân hoá mầm hoa ở nhãn cũng như các cây trồng khác phụ thuộc vào giống, vùng trồng, điều kiện khí hậu, mức độ thâm canh, biện pháp chăm sóc Quá trình phân hoá mầm hoa là một quá trình sinh lý sinh hoá phức tạp nhưng đều diễn ra theo một quy luật chung Thuyết phát triển theo giai đoạn, thuyết tương quan giữa cơ quan sinh sản và cơ quan dinh dưỡng, thuyết cảm ứng ra hoa, thuyết hoóc môn là những cơ sở lý luận chung nhất để giải thích

về sự phân hoá mầm hoa [3]

Dựa trên những hiểu biết về sự phân hoá mầm hoa cũng như quá trình

ra hoa đậu quả của nhãn, đã có nhiều nghiên cứu về các biện pháp điều khiển quá trình ra hoa đậu quả ở nhãn Tuy nhiên, cho đến nay ở nước ta nói riêng

và các nước trên thế giới nói chung, việc nghiên cứu về tác động của các biện pháp kỹ thuật đến khả năng ra hoa, đậu quả, tăng năng suất đối với nhãn còn chưa nhiều và giải pháp đưa ra còn thiếu đồng bộ

Khoanh vỏ cành là biện pháp nhằm ngăn cản sự vận chuyển các sản phẩm quang hợp từ lá xuống thân, rễ làm tăng tỷ lệ C/N, giúp cho cây phân

hoá và hình thành mầm hoa Biện pháp này phụ thuộc nhiều yếu tố, mùa vụ, tình trạng sinh trưởng của cây, kỹ thuật và thời điểm khoanh Trên giống dễ ra hoa “Phetsakon”, có thể kích thích ra hoa bằng biện pháp khoanh cành cũng làm cho cây ra hoa sớm và đồng đều (Subhadrabandrahu và Yapwattanaphn, 2000-Wong,2000), trong khi các giống khác thì biện pháp khoanh cành đạt kết quả không ổn định So sánh hiệu quả của biện pháp khoanh cành và xử lý Chlorate kali bằng cách phun lên lá ở nồng độ 2000ppm, Charoensri và ctv (2005) nhận thấy xử lý cây ở 2 độ tuổi lá là 21 và 27 ngày hiệu quả kích thích

ra hoa của biện pháp khoanh cành đều cao hơn so với biện pháp phun Chlorate kali Ngoài ra, qua kết quả quan sát dưới kính hiển vi, tác giả cũng nhận thấy mầm hoa xuất hiện 4 tuần sau khi khoanh cành, sớm hơn so với biện pháp phun Chlorate kali [47]

Theo Trần Văn Hậu, ở Miền Nam giống nhãn Long do đặc điểm phát triển chậm, lâu liền da nên khi khoanh thường dùng cưa hay kéo có bề dày từ 1-2 mm để khoanh giáp vòng thân hay cành chính của cây gọi là “xiết” hay

“sứa” cành, nhưng cây nhãn Da bò do đặc điểm phát triển mạnh, mau liền da nên phải dùng dao khoanh và lột một đoạn da dài từ 0,5 – 2 cm, tuỳ theo kích thước cành và mùa vụ để kích thích cho cây ra hoa đặc biệt giống nhãn Da

Bò phải chừa “nhánh thở” khoảng 20%, để những nhánh này cung cấp chất đồng hoá nuôi rễ Thời điểm khoanh cành thường được căn cứ vào độ trưởng thành của lá thông qua màu sắc của nó Vào mùa mưa, tiến hành kích thích ra hoa cho nhãn Da bò khi lá lụa có màu đọt chuối non ( lá chưa thẳng gân) Trên giống nhãn Long khi thấy chồi non vừa tách ra, còn gọi là hở mỏ kết hợp với độ già của lá là có thể tiến hành khoanh cành cho cây ra hoa.[ 10] Theo Phạm Văn Côn (2004), sử dụng các biện pháp kỹ thuật điều khiển ra hoa bằng các biện pháp tác động cơ giới như khoanh vỏ thân, buộc

vòng trên thân cây hoặc buộc dây thép hoặc dây nilon có đường kính 2,5 - 3,0

mm thắt chặt vòng quanh thân hoặc cành khung sau 1 - 1,5 tháng nhằm hạn chế rụng quả và tăng khả năng đậu quả, có thể dùng một biện pháp hoặc áp dụng các biện pháp để nâng cao tỷ lệ đậu quả [3], [27], [44]

Theo Nghê Diệu Nguyên và Ngô Tố Phần [27], các biện pháp kỹ thuật

có ảnh hưởng rất lớn đến khả năng ra hoa đậu quả Đối với cây có thể hoặc đã

ra lộc đông nên dùng các biện pháp cắt đứt rễ, làm lộ rễ, khoanh vỏ, bấm ngọn hoặc dùng thuốc, có thể dùng một biện pháp hoặc áp dụng tổng hợp các biện pháp để xử lý ức chế lộc đông sinh trưởng Để nâng cao tỷ lệ đậu quả trong thời gian cây nở hoa có thể thả ong, thụ phấn nhân tạo, lắc hoa sau mưa, phun nước khi khô hạn, cắt bớt chùm hoa Ngoài ra có thể dùng hoá chất riêng rẽ hoặc hỗn hợp để bảo vệ quả Theo thí nghiệm của Trung Dương Vỹ, Thời kỳ quả non sau khi hoa cái nở rộ 21 ngày phun 2,4 D nồng độ 5 ppm hỗn hợp với Gibbelin 20 ppm có tác dụng bảo vệ quả rõ rệt [27], [33]

Các chất điều hoà sinh trưởng có vai trò rất quan trọng trong quá trình điều khiển sinh trưởng, phát triển của các loại cây ăn quả nói chung và cây nhãn nói riêng, tất cả các quá trình hoạt động của cây đều có sự tham gia của các chất điều hoà sinh trưởng Tuy nhiên, tuỳ thuộc vào từng loại chất mà chúng có thể tham gia vào các quá trình cơ bản như điều khiển các quá trình

ra lá, tăng trưởng chiều cao cây, điều khiển quá trình ra hoa, đậu quả trái vụ, điều khiển quá trình ra rễ cho cành giâm, chiết cành, điều chỉnh quá trình già hoá của các bộ phận trên cây (Hoàng Minh Tấn và cộng sự, 1994) [31] Khi nghiên cứu ảnh hưởng của Chlorat kali (KClO3), Natri hypochlorit (NaOCl), và Canxi hypochlorit Ca(ClO3)2 đến sự ra hoa và thay đổi sinh lý ở giống nhãn E-Daw Sritontip, C và cộng sự (2003), đã tiến hành thí nghiệm

xử lý các chất hóa học trên cây nhãn từ 10 - 12 tuổi vào ngày 30/11/1999 với

nồng độ tương ứng là 5,25 và 5,55 g/m2 đường kính vòm tán Kết quả cho thấy, ở những cây được xử lý, ra hoa tốt hơn ở những cây không xử lý Cụ thể

là, những cây có xử lý KClO3 và NaOCl, hoa ra sớm hơn so với những cây xử

lý Ca(ClO3)2 và các chất hóa học này không làm ảnh hưởng đến số quả trên chùm, kích cỡ quả và các thành phần trong quả [61]

Xử lý ethrel với nồng độ 1000 ppm, GA3, IAA phối hợp với ethrel,

GA3 phối hợp với ethrel làm tăng tỷ lệ hoa cái và tỷ lệ đậu quả đã có hiệu quả làm tăng năng suất rõ rệt Trong thời kỳ cây ra hoa, dùng thuốc trừ bệnh Rhidomil MZ và oxyclorua đồng cũng làm tăng tỷ lệ đậu quả và hạn chế rụng quả Đối với những cây vải có đặc tính sinh trưởng mạnh Biện pháp khoanh

vỏ có ý nghĩa rất rõ rệt trong việc làm giảm sự phát lộc mùa đông, xúc tiến sự phân hoá mầm hoa tốt và phương pháp khoanh xoắn ốc có hiệu quả cao nhất [31]

Cây nhãn thường có hiện tượng ra quả cách năm Vì vậy, cần phải có một số các biện pháp tác động để cho nhãn ra hoa được đồng đều làm tăng năng suất và sản lượng quả theo ý muốn của con người Chen và cộng sự (1984) [48] cho biết, sử dụng GA3 ở nồng độ 100mg/lít và ethrel 500-1000mg/lít cũng làm tăng khả năng ra hoa Khi phun vào thời kỳ phân hoá mầm hoa, chất điều tiết sinh trưởng cũng đã làm tăng kích thước hoa, số lượng hoa cái nhiều và làm giảm lá dị hình trên chùm hoa Các CT thí nghiệm trong 2 năm có năng suất trung bình là 2,8 tấn/ha (đối chứng); 7,5 tấn/ha (GA3-100mg/lít) và 5,5 tấn/ha (ethrel - 100mg/lít)

Ở Thái Lan, hiện nay nhãn được bán quanh năm, do người sản xuất đã nắm được và tác động một số biện pháp kỹ thuật sản xuất quả trái vụ và số vụ nhiều hơn một lần Tuy nhiên, việc sử dụng giống, và các loại hóa chất ra hoa trái vụ để thúc đẩy nhãn ra hoa trái vụ đã được nhiều người quan tâm [46],

Kết quả cho thấy:

- Biện pháp tưới KClO3 vào đất ở liều lượng 4 g/m2 tán cho giống E-Daw, trên 80% số chồi trên cây ra hoa, ở liều lượng 8 g/m2 - 100% số chồi ra hoa Cây ra hoa sau 21 ngày kể từ khi xử lý KClO3

- Trên giống nhãn Si-Chompoo cây ra hoa 100% ở liều lượng 1 g/m2 Thí nghiệm trên cũng cho thấy nếu không xử lý KClO3 thì không có sự ra hoa trái vụ

- Biện pháp phun KClO3 qua lá ở nồng độ 1000; 2000 mg/l cho giống nhãn E-Daw cho kết quả ra hoa tương tự như biện pháp tưói vào đất ở liều lượng 4 và 8 g/m2 đường kính vòm tán, còn nồng độ trên 2000 mg/l gây ra các vết đốm trên lá Ngoài ra, thí nghiệm phun qua lá ở mùa lạnh có tỷ lệ ra hoa cao nhất so với mùa nóng và mùa mưa

- Kỹ thuật tiêm KClO3 ở các liều lượng 0; 0,025; 0,05; 0,25 g KClO3 trên 1cm đường kính cành nhãn Si-chompoo cho thấy với liều lượng 0,25 g KClO3 trên 1 cm đường kính cành cây cho kết

quả tương tự như áp dụng tưới ẩm vào đất ở liều lượng 8 g/m2

hoặc ở nồng độ 1000 mg/l phun lên lá (Wiriya-alongkone và cộng sự 1999)

Các tác giả cho rằng thời gian xử lý KClO3 trên nhãn được xác định bằng tuổi của lộc Kết quả nghiên cứu của các tác giả trên cho thấy sự cảm ứng ra hoa của nhãn cao nhất khi lộc 45 – 50 ngày tuổi Đối với lộc non (khoảng 10 ngày tuổi) hầu như cảm ứng ra hoa xảy ra không đáng kể Ngoài

ra, giai đoạn phục hồi sau thu hoạch khác nhau khi áp dụng KClO3 có ảnh hưởng tỷ lệ ra hoa khác nhau, như mùa lạnh tỷ lệ ra hoa cao hơn mùa nóng và thấp nhất là mùa mưa [52]

Huang QiangWei (1996) đã nghiên cứu mối quan hệ giữa PP333 và GA với chất điều hoà sinh trưởng nội sinh IPA (isopentenyladenosine) Kết quả cho thấy, hàm lượng IPA trong những mắt xử lý PP333 cao hơn đáng kể so với

xử lý GA Hàm lượng IBA trong mắt xử lý PP333 thấp hơn so với xử lý GA3 Kết quả xác nhận rằng, hàm lượng GA3 và IBA cao làm hạn chế sự phân hoá mầm, còn hàm lượng IPA trong các mầm cao có lợi cho sự phân hoá mầm Sử dụng PP333 làm giảm độ lớn của chùm, tăng khả năng đậu quả và năng suất [50]

Sự bắt đầu nở hoa sớm hơn cũng như thời gian nở hoa ngắn hơn ở những cây được xử lý 2- chloroethanephosphoricacid với tỷ lệ hoa cái/hoa đực tăng khi tăng nồng độ xử lý [48], [59]

Nguyễn Thị Bích Hồng đã nghiên cứu ứng dụng một số biện pháp kỹ thuật trong thâm canh nhãn Hương Chi, cho thấy việc cắt tỉa vệ sinh cây sau thu hoạch phối hợp với tỉa lộc, tỉa hoa và tỉa quả có tác dụng làm tăng số cành hoa, tỷ lệ đậu quả và khối lượng trung bình quả, do đó nâng cao được năng

suất nhãn gấp 2 lần so với không tác động Xử lý KClO3 cho nhãn Hương Chi

có tác dụng kích thích khả năng phân hoá hoa và tỷ lệ số cây ra hoa có quan

hệ mật thiết đến tuổi cành và nồng độ xử lý, trong đó liều lượng 90 g/cây và cành lộc ở độ tuổi 50 – 60 ngày là có hiệu quả nhất [15]

Ở miền Nam, các hộ nông dân đã xử lý nhãn ra hoa thành công Kết quả cho thấy cần kết hợp các biện pháp kỹ thuật với một số loại phân bón

và hóa chất để làm cho nhãn ra hoa đồng loạt Tiến hành xử lý KClO3 hoà tan trong nước tưới đều xung quanh tán cây Sau khi xử lý 25 - 35 ngày, cây sẽ bắt đầu xuất hiện giò hoa Ngoài sự tác động của các hóa chất ra còn có các biện pháp khác như; tỉa cành, bấm ngọn, kết hợp với phân bón lá, phân hóa học Sau khi thu hoạch 10 ngày thì nhãn sẽ ra được 2 đợt lộc dài và khỏe thì tiến hành xử lý KClO3 [26]

Hoàng Chúng Lằm đã nghiên cứu biện pháp kỹ thuật thâm canh tăng năng suất nhãn trái vụ tại Hưng Yên sử dụng KClO3 tưới cho cây ở liều lượng

70 – 90 g/m2 diện tích tán lá có khả năng điều khiển nhãn ra hoa sau 30 – 55 ngày sau xử lý Thời gian xử lý vào các tháng 11, 12 và tháng 3, 4 thu được hiệu quả kinh tế cao nhất Xử lý tháng 11, 12 tạo vụ nhãn sớm thu hoạch vào tháng 5 – 6 năm sau và xử lý vào tháng 3, 4 thu hoạch vào tháng 11, 12 Sau khi xử lý cây ra hoa cần phun Atonic, KPT Thiên Nông, Orgamin giúp chùm hoa, cùm quả phát triển tốt Xử lý KClO3 ra hoa trái vụ không làm thay đổi phẩm chất quả nhãn, tuy năng suất có thấp hơn chính vụ nhưng hiệu quả kinh

tế thu cao hơn khoảng 10 – 30 % [24]

Đỗ Văn Chuông (2000) [6] đã nghiên cứu xử lý nhãn ra hoa bằng 3 cách:

a) Cách 1: Khoanh cành

Trước khi khoanh cành khoảng một tuần phun 2 lần Tobasun, với các vết

khoanh từ 6 - 12mm Sau khi khoanh xong, bôi thuốc Rhidomil sát trùng, khoảng 25-35 ngày sau sẽ bắt đầu xuất hiện giò hoa

Ở Trung Quốc, người ta dùng phân bón hợp lý, đúng lúc, cắt tỉa kịp thời hay cuốc làm đứt rễ hoặc phun ethrel ở nồng độ 400ppm khi lộc đông dài 5 - 10cm [27], [28] cũng đạt được sự ra hoa trái vụ

Một số kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy: Quá trình ra hoa, đậu quả, nếu được áp dụng các biện pháp kỹ thuật như tỉa hoa, tỉa chùm hoa, tỉa quả, phun thuốc kích thích có tác dụng làm tăng tỷ lệ đậu quả, khối lượng quả và năng suất quả trên cây Các loại phân thiên nông đã hạn chế được sự rụng trái non… [16], [17]

Ở Thái Lan, khi nghiên cứu sự thụ phấn của nhãn bằng việc sử dụng ong mật và côn trùng thụ phấn, các nhà khoa học đã khẳng định rằng sự đa dạng

và phong phú của côn trùng có tác dụng làm tăng hiệu quả thụ phấn của nhãn Theo Pichai và cộng sự (1986) [55] năng suất của giống nhãn E-daw (cây 6 tuổi) được thụ phấn ở điều kiện trên đồng ruộng và trong lồng bằng ong mật cao gấp 12 - 30 lần so với nhãn không sử dụng ong mật và côn trùng

Vũ Văn Liết, Cao Anh Long và Nguyễn Quang Thạch (1997) [25] đã xử

lý Spray- N- Grow (SNG) và bón Bill,s perfect fertilize (BPE) cho cây nhãn Kết quả cho thấy: SNG + BPS có tác dụng làm tăng kích thước quả rõ rệt, nhưng khối lượng không tăng rõ vì cùi có hàm lượng nước thấp hơn đối chứng, tỷ lệ cùi tăng, tỷ lệ hạt giảm, vỏ quả đẹp sáng và năng suất quả tăng trung bình 10,69%

Theo Trần Thế Tục (1994) và Nguyễn Thị Bích Hồng (2001, 2006), các biện pháp có tác động tốt đến việc làm tăng khả năng ra hoa, đậu quả của nhãn là phun chế phẩm đậu quả, chất điều tiết sinh trưởng như, -NAA, GA3, KClO3, các loại phân bón qua lá như kích phát tố hoa trái thiên nông, Atonic, Bayfolan, Orgarmin Các chế phẩm này có thể dùng riêng rẽ hay dùng hỗn hợp với các nguyên tố vi lượng và các chất kích thích sinh trưởng để phun khi hoa bắt đầu nở và khi hoa nở rộ có tác dụng làm tăng tỷ lệ đậu quả, giảm tỷ lệ rụng quả non Viện Nghiên cứu Cây ăn quả miền Nam đã tiến hành thí nghiệm về ảnh hưởng của các liều lượng phân bón NPK đến năng suất phẩm chất nhãn tiêu da bò cho thấy năng suất tăng ở CT bón NPK cao hơn so với đối chứng [12], [15], [34], [35], [38], [42]

Theo Vũ Mạnh Hải và cộng sự, việc cắt tỉa vệ sinh cây sau thu hoạch phối hợp với tỉa lộc, tỉa hoa và tỉa quả có tác dụng làm tăng số cành ra hoa, tỷ

lệ đậu quả và khối lượng trung bình quả, do đó tăng cao được năng suất nhãn gấp 2 lần so với không tác động Xử lý KClO3 có tác dụng kích thích phân hoá hoa và có quan hệ mật thiết đến tuổi cành xử lý, trong đó liều lượng thích hợp là 90 g/cây và cành ở độ tuổi 50 - 60 ngày là có hiệu quả nhất Ngoài ra, phun các loại phân bón lá có tác dụng làm tăng khả năng đậu quả, giảm tỷ lệ rụng quả, tăng khối lượng quả, do đó nâng cao năng suất nhãn và cho hiệu quả kinh tế cao [9]

Kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học của Viện nghiên cứu Rau quả

về thời điểm và liều lượng xử lý KClO3 cho những cây nhãn không ra hoa tự nhiên như sau [13], [15], [44], [45]:

- Khi tác động KClO3 ở các thời điểm và các liều lượng xử lý khác nhau hầu như không có sự ảnh hưởng về tỷ lệ hoa cái và khả năng giữ quả Điều này chứng tỏ khả năng giữ quả của cây ít chịu ảnh hưởng của các yếu tố tác động đến việc phân hoá và hình thành hoa mà chịu sự tác động chủ yếu của các yếu tố dinh dưỡng, điều kiện thời tiết khí hậu và tình hình sâu, bệnh hại

Xử lý KClO3 với liều lượng 70, 90, 110g/cây cho kết quả là các chỉ tiêu như: số quả/chùm, khối lượng quả, đường kính quả không có sự sai khác đáng kể, nhưng năng suất thì có sự khác nhau ở các liều lượng xử lý Ở liều lượng 90 - 110g/cây có năng suất cao hơn liều lượng 70g/cây ở tất cả các đợt

xử lý Kết quả cho thấy việc xử lý KClO3 trên những cây nhãn không ra hoa trong điều kiện tự nhiên là có hiệu quả rất tốt ở nồng độ xử lý 90 - 110g/cây (đối với cây có đường kính tán 3 - 3,5 m)

So với chính vụ, quả nhãn trái vụ có khối lượng quả nhỏ hơn, tỷ lệ cùi thấp hơn chính vụ, do vậy năng suất thấp hơn Ở tất cả các thời điểm xử lý, tỷ

lệ cành ra hoa đều rất cao, các chỉ tiêu về số quả/chùm, khối lượng quả, tỷ lệ cùi tương đối đồng đều Kết quả nghiên cứu ở trên đã khẳng định được rằng KClO3 có tác dụng kích thích nhãn ra hoa rất có hiệu quả

Ảnh hưởng của thời gian xử lý KClO 3 kết hợp phun ethrel đến năng suất và chất lượng nhãn

Tiến hành xử lý ethrel và KClO3 với liều lượng khác nhau trên cây nhãn không ra hoa trong điều kiện tự nhiên có lộc đông dài từ 5 - 10 cm cho thấy, tỷ lệ ra hoa rất cao (đạt 90%), năng suất đạt khoảng 20 - 22 kg/cây (cây

5 năm tuổi) Việc áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật cắt tỉa cành, xử lý

ra hoa nhãn bằng KClO3 và ethrel đã đem lại hiệu quả kinh tế cao gấp hai lần

so với không áp dụng các biện pháp kỹ thuật trên

Xử lý các loại hoá chất như KClO3, NaClO3 làm tăng khả năng ra hoa, đậu quả, năng suất, chất lượng nhãn Ở tất cả thời điểm xử lý, số cây ra hoa và

tỷ lệ cành ra hoa rất cao Các chỉ tiêu số quả/chùm, khối lượng quả, tỷ lệ cùi,

độ Brix không sai khác nhau so vơi đối chứng Tuy nhiên, nhãn trái vụ có khối lượng quả nhỏ hơn, tỷ lệ cùi thấp hơn so với những cây ra hoa trong điều kiện tự nhiên

Tóm lại: Các kết quả nghiên cứu về cây nhãn của các tác giả trên thế

giới và ở Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn trong việc phát triển

và nâng cao năng suất nhãn, đem lại hiệu quả rất đáng kể Tuy nhiên, việc nghiên cứu ảnh hưởng của một số hoá chất và chất điều hoà sinh trưởng đến

sự ra hoa, đậu quả và năng suất của các giống nhãn ở miền Bắc vẫn chưa được quan tâm nhiều

PHẦN 3 VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Vật liệu, địa điểm và thời gian nghiên cứu

3.1.1 Vật liệu nghiên cứu

Thí nghiệm được tiến hành trên giống nhãn lồng, nhãn hương chi 5 tuổi

3.1.2 Địa điểm nghiên cứu:

Thí nghiệm được bố trí ở 2 địa điểm sau:

- Vườn cây ăn quả-Trường ĐHNN Hà Nội,

- Vườn Trung tâm nghiên cứu thực nghiệm rau hoa quả TW - Trâu Quỳ Gia Lâm Hà Nội

3.1.3 Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 7 năm 2007 đến tháng 10 năm 2008

3.2 Nội dung nghiên cứu:

3.2.1 Thí nghiệm 1: Nghiên cứu ảnh hưởng của các biện pháp cắt tỉa truyền

thống đến khả năng ra hoa đậu quả của nhãnlồng

Thí nghiệm gồm 3 CT:

+ CT 1: Cắt tỉa lộc, cắt tỉa hoa, tỉa quả và khoanh cành

+ CT 2: Cắt tỉa vệ sinh cây sau thu hoạch

+ CT 3: Đối chứng không cắt tỉa

Thí nghiệm được bố trí 3 cây/CT, mỗi cây là 1 lần nhắc lại Thời gian cắt tỉa chia làm 4 đợt :

+ Đợt 1: Sau thu hoach, cắt bỏ toàn bộ những cành khuất trong tán lá, tỉa bỏ cành vượt, cành sâu bệnh, cành khô, cành tăm

+ Đợt 2: Khi lộc thu dài 5-7 cm, tiến hành cắt tỉa bỏ bớt những cành mọc quá nhiều lộc, trên mỗi cành giữ lại 2-3 lộc to, khoẻ Khi các lá trên cành lộc chuyển từ màu xanh nõn chuối sang màu xanh thẫm đặc trưng của giống tiến hành khoanh cành, vết khoanh rộng 4-6 mm

+Đợt 3: Tia bỏ những chùm hoa bị bệnh, chùm hoa nhỏ (có chiều dài dưới 10 cm), và tỉa 1-3 nhánh hoa ở các đốt phía dưới (chỗ tiếp giáp với ngọn cành mẹ, đối với những chùm hoa quá to trên 20 cm), để những chùm hoa dài khoảng 15-20 cm, tỉa khi nụ hoa chưa hé nở đồng thời cắt bỏ những cành sâu bệnh, cành khô và cành xuân quá yếu

+ Đợt 4: Cuối tháng 5 đầu tháng 6 Cắt bỏ những cành không đậu quả hoặc có tỉ lệ đậu quả thấp (10 quả trên cành) và những cành hè mọc quá dầy

3.2.2 Thí nghiệm 2: Nghiên cứu ảnh hưởng của biện pháp cắt tỉa mạnh và

liều lượng KClO3 khác nhau đến khả năng sinh trưởng, ra hoa, đậu quả nhãn lồng ở hai kiểu tán khác nhau

3.2.2.1 Đối với nhãn lồng cắt đến cành cấp 3, để dài 15 cm tạo thành tán

phẳng

Thí nghiệm được tiến hành với 3 CT

+ CT 1: Cắt tỉa, xử lý 30g KClO3 /m đường kính tán

+ CT 2: Cắt tỉa, xử lý 40g KClO3 /m đường kính tán

+ CT 3: Đối chứng không cắt tỉa, chỉ tưới nước lã

Mỗi CT 3 lần nhắc lại , tổng 3 cây/ CT

Thời gian xử lý khi đợt lộc thứ 2 sau cắt tỉa bắt đầu thuần thục

Cách xử lý: Hoà KClO3 vào nước, khuấy cho tan hết, sau đó tưới đều xung quanh mép tán cây Tưới nước giữ ẩm liên tục trong 10 ngày sau khi xử lý