Những vấn đề lý luận cơ bản về hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hỏi cung bị can là một trong những biện pháp điều tra công khai, phổ biến và hiệu quả nhất trong quá trình điều tra các vụ án hình sự. Thực tiễn hoạt động điều tra cho thấy, hiệu quả của hoạt động hỏi cung bị can phụ thuộc nhiều vào thái độ khai báo của bị can. Lời khai trung thực, đầy đủ là những nguồn chứng cứ rất có giá trị. Ngược lại, lời cung giả dối, bịa đặt lại rất nguy hiểm, có thể làm cho điều tra viên nhận định sai sự thật, bỏ lọt kẻ phạm tội, làm oan người vô tội, gây tổn thất cho xã hội. Tâm lý học hiện đại đã xác định rằng đặc điểm tâm lý nổi bật của bị can là phản ứng phòng vệ. Bị can ban đầu thường phủ nhận tội lỗi của mình, chỉ thừa nhận mình có lỗi khi cán bộ điều tra đưa ra những chứng cứ. Để bị can chịu từ bỏ thái độ ngoan cố, không thành khẩn khai báo sang thành khẩn khai báo, điều tra viên phải sử dụng các phương pháp và chiến thuật phù hợp tác động đến bị can, xoá đi những nguyên nhân tâm lý tiêu cực kìm hãm sự khai báo, nuôi dưỡng và thúc đẩy động cơ khai báo khai báo tích cực hơn. Việc sử dụng linh hoạt, mềm dẻo các chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo là yếu tố quan trọng để buộc bị can phải chịu khai và khai tốt, từ đó nâng cao hiệu quả của hoạt động hỏi cung. Hiện nay, nước ta đang phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh những kết quả đạt được, mặt trái của nền kinh tế thị trường cũng đang được bộc lộ rõ nét. Tội phạm gia tăng với những hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, phức tạp. Kẻ phạm tội, nhất là bọn phản động, bọn lưu manh chuyên nghiệp, những phần tử chuyên sống bằng đầu cơ, buôn lậu, làm ăn phi pháp ... thường rất gian ngoan, xảo quyệt. Riêng bọn tình báo gián điệp thì việc khai báo như thế nào khi bị bắt, là một bài học đã được trang bị kỹ. Để chúng chịu thành khẩn khai báo, điều tra viên phải là người nắm vững phương pháp, chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo, đồng thời phải biết kiên trì, bền bỉ, linh hoạt và mưu trí mới mong thu được thắng lợi. Trong những năm qua, những vấn đề lý luận cơ bản về chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo cũng đã được nghiên cứu và quan tâm đáng kể. Tuy nhiên, có rất ít công trình độc lập nghiên cứu riêng về vấn đề này. Thực tiễn áp dụng chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo cũng còn nhiều thiếu sót và hạn chế, nhiều trường hợp bỏ lọt kẻ phạm tôi, làm oan người vô tội. Thực tế đó đã thúc đẩy em chọn đề tài “Những vấn đề lý luận cơ bản về chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo” làm khoá luận tốt nghiệp với mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé trong việc hoàn thiện lý luận về chiến thuật hỏi cung bị can nói chung và chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo nói riêng, góp phần nâng cao hiệu quả của hoạt động hỏi cung.

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM CHIẾN THUẬT HỎI CUNG BỊ CAN TRONG TRƯỜNG HỢP BỊ CAN KHÔNG THÀNH KHẨN KHAI BÁO 16

2.1 Những quy định chung của chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo 16 2.2 Phương pháp và chiến thuật hỏi cung cụ thể trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo 18 2.3 Đặc điểm trình tự tiến hành hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo 21

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN CHIẾN THUẬT HỎI

CUNG BỊ CAN TRONG TRƯỜNG HỢP BỊ CAN KHÔNG THÀNH KHẨN KHAI BÁO 44

3.1 Hoàn thiện về tổ chức cơ quan điều tra và đội ngũ điều tra viên 44 3.2 Hoàn thiện về chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo 47 3.3 Hoàn thiện các quy định của pháp luật về hỏi cung bị can 51

KẾT LUẬN 54

DANH M ỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hỏi cung bị can là một trong những biện pháp điều tra công khai, phổbiến và hiệu quả nhất trong quá trình điều tra các vụ án hình sự Thực tiễn hoạtđộng điều tra cho thấy, hiệu quả của hoạt động hỏi cung bị can phụ thuộc nhiềuvào thái độ khai báo của bị can Lời khai trung thực, đầy đủ là những nguồnchứng cứ rất có giá trị Ngược lại, lời cung giả dối, bịa đặt lại rất nguy hiểm, cóthể làm cho điều tra viên nhận định sai sự thật, bỏ lọt kẻ phạm tội, làm oanngười vô tội, gây tổn thất cho xã hội Tâm lý học hiện đại đã xác định rằng đặcđiểm tâm lý nổi bật của bị can là phản ứng phòng vệ Bị can ban đầu thường phủnhận tội lỗi của mình, chỉ thừa nhận mình có lỗi khi cán bộ điều tra đưa ranhững chứng cứ Để bị can chịu từ bỏ thái độ ngoan cố, không thành khẩn khaibáo sang thành khẩn khai báo, điều tra viên phải sử dụng các phương pháp vàchiến thuật phù hợp tác động đến bị can, xoá đi những nguyên nhân tâm lý tiêucực kìm hãm sự khai báo, nuôi dưỡng và thúc đẩy động cơ khai báo khai báotích cực hơn Việc sử dụng linh hoạt, mềm dẻo các chiến thuật hỏi cung bị cantrong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo là yếu tố quan trọng để buộc

bị can phải chịu khai và khai tốt, từ đó nâng cao hiệu quả của hoạt động hỏicung

Hiện nay, nước ta đang phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xãhội chủ nghĩa Bên cạnh những kết quả đạt được, mặt trái của nền kinh tế thịtrường cũng đang được bộc lộ rõ nét Tội phạm gia tăng với những hành vi viphạm ngày càng tinh vi, phức tạp Kẻ phạm tội, nhất là bọn phản động, bọn lưumanh chuyên nghiệp, những phần tử chuyên sống bằng đầu cơ, buôn lậu, làm ănphi pháp thường rất gian ngoan, xảo quyệt Riêng bọn tình báo gián điệp thìviệc khai báo như thế nào khi bị bắt, là một bài học đã được trang bị kỹ Đểchúng chịu thành khẩn khai báo, điều tra viên phải là người nắm vững phươngpháp, chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khaibáo, đồng thời phải biết kiên trì, bền bỉ, linh hoạt và mưu trí mới mong thu đượcthắng lợi

Trong những năm qua, những vấn đề lý luận cơ bản về chiến thuật hỏicung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo cũng đã đượcnghiên cứu và quan tâm đáng kể Tuy nhiên, có rất ít công trình độc lập nghiêncứu riêng về vấn đề này Thực tiễn áp dụng chiến thuật hỏi cung bị can trongtrường hợp bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo cũng cònnhiều thiếu sót và hạn chế, nhiều trường hợp bỏ lọt kẻ phạm tôi, làm oan người

vô tội Thực tế đó đã thúc đẩy em chọn đề tài “Những vấn đề lý luận cơ bản về chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo” làm khoá luận tốt nghiệp với mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé trong

việc hoàn thiện lý luận về chiến thuật hỏi cung bị can nói chung và chiến thuậthỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo nói riêng,góp phần nâng cao hiệu quả của hoạt động hỏi cung

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của khoá luận là trên cơ sở tìm hiểu những vấn đề lýluận cơ bản về chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thànhkhẩn khai báo để đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện lý luận về chiến thuậthỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu của khoá luận là làm rõ nhữngnội dung cơ bản của trường hợp bị can không thành khẩn khai báo, đặc điểmchiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo,các kiến nghị nhằm hoàn thiện lý luận về chiến thuật hỏi cung bị can trongtrường hợp bị can không thành khẩn khai báo

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khoá luận là những quan điểm, quan niệm vềchiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo.Với đối tượng này, phạm vi nghiên cứu của khoá luận là những vấn đề lý luận

cơ bản về chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩnkhai báo như: Khái niệm, nguyên nhân của trường hợp bị can không thành khẩnkhai báo; Đặc điểm chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can khôngthành khẩn khai báo

5 Phương pháp nghiên cứu

Khoá luận được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp duy vật biện chứng,duy vật lịch sử Mác-xít, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhànước ta về công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm Trong khoá luận, cácphương pháp cụ thể sau được sử dụng: Phương pháp phân tích, phương pháp sosánh, phương pháp tổng hợp

6 Kết cấu khoá luận

Khoá luận gồm: phần mở đầu, phần nội dung, kết luận và danh mục cáctài liệu tham khảo Phần nội dung của khoá luận gồm ba chương:

Chương 1: Nhận thức chung về trường hợp bị can không thành khẩn khai báo

Chương 2: Đặc điểm chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo

Chương 3: Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo

CHƯƠNG 1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ TRƯỜNG HỢP BỊ CAN KHÔNG THÀNH

KHẨN KHAI BÁO

1.1 KHÁI NIỆM TRƯỜNG HỢP BỊ CAN KHÔNG THÀNH KHẨN KHAI BÁO

Một người theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, sẽ trở thành bị cankhi bị cơ quan điều tra có đủ căn cứ xác định họ đã thực hiện tội phạm và raquyết định khởi tố bị can Điều 49 Bộ luật tố tụng hình sự quy định: “Bị can làngười đã bị khởi tố về hình sự” Đó là những người có hành vi vi phạm phápluật hình sự, xâm hại đến khách thể nào đó được pháp luật hình sự bảo vệ, bị Cơquan điều tra hoặc Viện kiểm sát khởi tố và áp dụng các biện pháp ngăn chặncần thiết để tiến hành điều tra Trong hoạt động điều tra, hỏi cung là một biệnpháp tố tụng quan trọng, được điều tra viên tiến hành ngay sau khi có quyết địnhkhởi tố bị can Bị can được coi là đối tượng đấu tranh trực tiếp, chủ yếu của cơquan điều tra Lời khai của bị can đóng vai trò vô cùng quan trọng và nhiều khi

là quyết định trong việc khám phá, tìm ra sự thật của vụ án Mục đích chủ yếucủa hoạt động hỏi cung là thu được lời khai chân thật, đúng đắn và đầy đủ từ bịcan về vụ án và những tin tức khác có ý nghĩa đối với việc mở rộng công tác đấutranh chống tội phạm Thực tiễn cho thấy, hiệu quả của hoạt động điều tra hỏicung lấy lời khai bị can phụ thuộc nhiều vào thái độ hợp tác của bị can với cơquan điều tra trong việc làm sáng tỏ sự thật của vụ án Làm thế nào để bị canchịu khai và khai tốt là vấn đề mấu chốt nhất cũng là khúc mắc nhất trong côngtác hỏi cung bị can Bị can, sau khi bị phát giác hoặc bị bắt giữ, có người nhậntội ngay và xin khai hết sự thật, nhưng số này rất ít, còn phần lớn không nhậnhoặc không chịu khai hết sự thật Đây chính là trường hợp bị can không thànhkhẩn khai báo

Trong quá trình hỏi cung, bị can thường có nhiều lý do để khai báo haykhông khai báo Đây là nguyên nhân của sự đấu tranh giữa các động cơ bêntrong của bị can: Đấu tranh giữa các nhân tố tâm lý tích cực thúc đẩy sự khaibáo và các yếu tố tâm lý tiêu cực kìm hãm sự khai báo Trong trường hợp bị cankhông thành khẩn khai báo thì một trong những đặc điểm tâm lý thường thấy ở

hầu hết các bị can là tâm lý quanh co, chối tội, khai báo nhỏ giọt, thiếu thànhkhẩn Đây là nét tâm lý phản ánh bản chất của bị can, phản ánh sự sợ hãi, sợ bịtội nặng Bị can phạm tội nặng thường ý thức được một cách rõ ràng về tính chấtđặc biệt quan trọng của khách thể bị xâm hại, thấy được trách nhiệm hình sựnặng nề do các hành vi phạm tội của mình gây nên Chính vì vậy, ngay từ đầu bịcan đã tìm cách che giấu tội lỗi của mình, tìm cách chứng minh sự vô tội, thanhminh cho các hành vi vi phạm Nhiều bị can chối cãi, trả lời không biết, kêu oanhay đòi kiện lên cấp trên Bị can cũng thường quanh co với hy vọng kéo dài thờigian để suy tính đối phó, trông chờ vào sự can thiệp, cứu giúp từ bên ngoài Mặtkhác, bị can cũng thường có tâm lý sợ tội nặng, sợ bị sự trừng phạt nghiêm khắccủa pháp luật Có nhiều bị can lại tỏ ra chán chường, tự cho rằng mình khôngcòn tương lai nên có tâm trạng buồn bã, thờ ơ, không muốn tiếp xúc với điều traviên, không muốn khai báo Từ đó tạo nên thái độ khai báo không thành khẩn

ở bị can, bị can thường quanh co, chối tội, khai báo nhỏ giọt, thậm chí là khaibáo sai sự thật

Trường hợp bị can không thành khẩn khai báo thường có hai dạng phổ biếnsau:

- Bị can từ chối khai báo

Pháp luật không buộc bị can phải khai báo cũng như không cấm bị cankhai báo gian dối Chính vì vậy, khi bị can từ chối khai báo hoặc khai báo giandối, họ không phải chịu trách nhiệm hình sự về các hành vi đó theo điều tươngứng của Bộ luật hình sự Trong quá trình hỏi cung không hiếm trường hợp xảy

ra tình huống bị can từ chối không khai báo như: “Tôi vô tội, các anh bắt nhầm,oan cho tôi” Để làm rõ những lời khẳng định này của bị can có phù hợp vớithực tế hay không là nhiệm vụ không đơn giản

Biểu hiện của trường hợp bị can từ chối khai báo là bị can có thái độ chây

lì, không trả lời các câu hỏi do điều tra viên đã sử dụng hoặc không thừa nhậnmình đã thực hiện hành vi phạm tội Tư tưởng này thường xuất hiện ở những bịcan là kẻ chủ mưu, là kẻ trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội, là kẻ có nhiều tiền

án, tiền sự, có kinh nghiệm chống đối trong khai báo, sợ khai nhận sẽ bị mức

phạt chung thân hoặc tử hình, do đó đã ngoan cố không khai nhận, nhằm lẩntránh trách nhiệm hình sự.

- Bị can khai báo gian dối

Đây là tình huống điều tra khá phổ biến, trong tình huống này, bị can đãkhai báo sai sự thật hoặc khai báo xen kẽ giữa sự thật và giả dối Bị can thường

có sự chuẩn bị từ trước nhằm mục đích che giấu tội lỗi, lẩn tránh trách nhiệmhình sự mà lẽ ra mình phải gánh chịu Những bị can khai báo gian dối thường là

bị can chủ mưu trong vụ án có đồng phạm, những bị can có nhiều tiền án, tiền

sự, có kinh nghiệm đối phó trong khai cung và những bị can từng trải, có bảntính dối trá, thiếu trung thực

Điều tra viên có thể phát hiện được sự gian dối trong lời khai của bị cantrong quá trình hỏi cung bị can khi thấy lời khai của bị can mâu thuẫn lẫn nhau,lời khai luôn thay đổi, thiếu sự logic bên trong của nó hoặc không phù hợp vớinhững chứng cứ khác đã được kiểm tra, xác minh Sự gian dối trong lời khai của

bị can cũng có thể phát hiện được sau khi đã hỏi cung, khi điều tra viên tiếnhành kiểm tra những lời khai đó bằng các biện pháp điều tra khác hoặc thu đượcnhững chứng cứ mới mâu thuẫn với lời khai của bị can

Có thể nhận biết được thái độ không thành khẩn khai báo của bị can thôngqua các dấu hiệu như:

- Bị can từ chối trả lời các câu hỏi do điều tra viên đưa ra hoặc không thừanhận mình đã thực hiện hành vi phạm tội

- Lời khai của bị can mâu thuẫn lẫn nhau, lời khai luôn thay đổi, thiếu sựlogic bên trong của nó

- Lời khai của bị can mâu thuẫn với nhứng chứng cứ xác thực trong vụ án …Thái độ không thành khẩn khai báo của bị can cũng được thể hiện ởnhiều mức độ khác nhau: Có thể bị can từ chối khai báo tất cả các câu hỏi dođiều tra viên đưa ra hoặc bị can có đưa ra lời khai nhưng toàn bộ nội dung lờikhai của bị can đều không đúng với sự thật khách quan của vụ án, cũng có thể bịcan chỉ từ chối khai báo một số câu hỏi nhất định của điều tra viên hoặc trongnội dung lời khai của bị can có một số nội dung là đúng, một số nội dung lạikhông đúng với sự thật khách quan của vụ án

Như vậy, trường hợp bị can không thành khẩn khai báo có thể được hiểunhư sau:

Bị can không thành khẩn khai báo là trường hợp bị can không trả lời các câu hỏi do điều tra viên đưa ra hoặc đưa ra lời khai có nội dung không đúng với sự thật khách quan của vụ án hoặc vừa đúng vừa sai.

Cần chú ý phân biệt giữa trường hợp bị can không thành khẩn khai báovới các trường hợp sau:

- Trường hợp bị can khai báo nhầm lẫn do nguyên nhân khách quan

Bị can khai báo nhầm lẫn do nguyên nhân khách quan là trường hợp bịcan khai không đúng sự thật do những nguyên nhân khách quan như quá trìnhtiếp nhận thông tin ở bị can đã có sự nhầm lẫn; bị ảnh hưởng tác động của cácyếu tố khách quan; diễn biến sự việc phạm tội phức tạp, có đông người thamgia; hành động phạm tội trong tình trạng bị kích động; bị lẫn lộn, bị lãng quên

do vụ án đã xảy ra quá lâu … Khi bị can không có khả năng trình bày một cách

rõ ràng sự việc thì thông tin thu được qua lời khai của họ cũng dễ bị sai lệch,không đầy đủ và thiếu logic

Để phân biệt được đó là trường hợp bị can khai báo gian dối hay trườnghợp bị can bị can khai báo nhầm lẫn do nguyên nhân khách quan không phảiđơn giản Nhiều trường hợp điều tra viên gặp phải bị can là người từng trải, cótiền án, tiền sự, biết cách đối phó trong khai cung nên giả vờ khai báo lẫn lộn,ngụy tạo là quên không nhớ để che giấu hành vi phạm tội của mình Vì vậytrường hợp này cần phân biệt rõ động cơ khai báo của bị can là do khách quanhay do bị can chủ động khai báo gian dối

Thực tế thì bị can chỉ có thể nhầm lẫn ở những tình tiết của vụ án như: lẫnlộn ngày, giờ gây án, khai sai thứ tự về hành vi đã thực hiện, khai thiếu một sốđộng tác đã thực hiện hành vi phạm tội Bị can không thể khai nhầm lẫn cáctình tiết cơ bản như: Động cơ phạm tội, hung khí gây án, số lượng đồng bọntrong vụ án … Đặc biệt trong vụ án có dự mưu, thủ phạm có sự tính toán, chuẩn

bị từ trước thì bị can không thể do nguyên nhân khách quan mà quên được

- Trường hợp bị can khai đúng nhưng điều tra viên cho là lời khai của bịcan sai, bị can ngoan cố quanh co che giấu tội lỗi của mình

Trong hỏi cung bị can thường xảy ra mâu thuẫn gay gắt giữa một bên làđiều tra viên mong muốn làm rõ sự thật của vụ án với một bên là bị can luôn tìmmọi cách che giấu sự thật, cản trở quá trình làm rõ sự thật khách quan của vụ án

để trốn tránh trách nhiệm hình sự Ấn tượng tiêu cực đối với bị can là đặc điểmtâm lý phổ biến thường có ở hầu hết các điều tra viên Thường thì ấn tượng tiêucực trên đây có nguyên nhân sâu xa từ các hành vi phạm tội, ý thức chống đối,

sự ngoan cố hay do các đặc điểm xấu trong nhân cách của bị can tạo ra

Ấn tượng tiêu cực, đối lập của điều tra viên đối với các bị can thườngkhông có lợi, nhất là trong việc xây dựng nền tảng, thiết lập mối quan hệ tâm lýtích cực giữa điều tra viên và bị can trong quá trình hỏi cung Khi có ấn tượng,định kiến xấu đối với bị can, điều tra viên dễ có khuynh hướng áp đặt, truy chụp,không tích cực hướng dẫn nhận thức cho bị can, dễ bỏ qua cơ hội sử dụng tácđộng tâm lý làm thay đổi thái độ khai báo của bị can Mặt khác, ấn tượng tiêucực của điều tra viên còn làm cho điều tra viên coi thường, đánh giá thấp lờikhai của bị can Từ đó, tạo nên thái độ thiếu khách quan trong quá trình hỏicung, khai thác thông tin Nó thể hiện ở chỗ các điều tra viên thường chú ýhướng các biện pháp tác động vào việc khai thác tài liệu, chứng cứ buộc tội bịcan mà dễ quên đi những thông tin, những tình tiết có ý nghĩa gỡ tội hay chứngminh giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị can Chính vì vậy, đã có không ít cáctrường hợp mặc dù lời khai của bị can là đúng nhưng điều tra viên lại cho là sai,không ghi lại những lời khai đó Điều này đã gây ảnh hưởng xấu đối với hoạtđộng hỏi cung, mục đích của cuộc hỏi cung không đạt được Điều tra viên cầnnhận thức đầy đủ những nét tâm lý tiêu cực của mình đối với bị can để tìm cáchkhắc phục, hạn chế ảnh hưởng của chúng đối với hoạt động hỏi cung, từ đó cóthái độ khách quan khi xem xét, đánh giá lời khai của bị can

Vụ án “giết người, cướp tài sản của công dân” xảy ra tại xã Tân Minh, huyệnHàm Tân, tỉnh Bình Thuận vào tháng 5/1993 mà dư luận đặt tên là “Vụ án vườn điều”

là một ví dụ điển hình cho việc thiếu khách quan trong hỏi cung của điều tra viên Đây

là một trong những vụ án oan sai lớn nhất từ trước tới nay Một gia đình gồm 9 ngườithuộc ba thế hệ đã bị khởi tố, bắt tạm giam trong nhiều năm và sau các phiên toà xét xử,cuối cùng họ đã được cơ quan cảnh sát điều tra Bộ công an ra quyết định đình chỉ điều

tra bị can và được trả tự do vào năm 2005 Trong quá trình điều tra vụ án, điều tra viênđược giao trách nhiệm thụ lý vụ án đã có nhiều hành vi vi phạm pháp luật không thểchấp nhận được Khi được cử đến ban chỉ huy Công an xã Xuân Hoà để liên hệ côngtác và phối hợp thu thập chứng cứ xung quanh vụ án đang thụ lý, trong quá trình lấy lờikhai một nhân chứng đã khẳng định tình tiết ngoại phạm của bị can, điều tra viên totiếng với nhân chứng này và tuyên bố: “Vụ án đã rõ 5 năm trước mấy ông kia làm đểchìm xuống chứ tao làm là bắt hết ” Với định kiến này, điều tra viên đã có thái độthiếu khách quan trong quá trình điều tra vụ án Điều này dễ giải thích vì sao biên bảnghi lời khai của nhân chứng khẳng định tình trạng ngoại phạm của bị can Huỳnh VănNén đã không được điều tra viên đưa vào hồ sơ vụ án Khi làm báo cáo về việc xácminh lời khai của bị can, điều tra viên đã ghi: “Các lời khai này do không phải chứng cứtrực tiếp chứng minh hành vi phạm tội của Nén và đồng bọn nên không bỏ trong hồ sơ.

Vì vậy, lâu ngày quá bị thất lạc, nay không có khả năng tìm lại” Còn bị can Nguyễn ThịLâm cho biết, cơ quan điều tra đã quay 07 cuộn băng và bắt bị can khai đi khai lại nhiềulần để chọn được một cuộn băng hoàn chỉnh nhất Biểu hiện nghiêm trọng nhất làtrong quá trình điều tra vụ án, điều tra viên đã thực hiện những hành vi trái pháp luậthình sự như: bức cung, nhục hình, truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội, làmsai lệch hồ sơ vụ án Có lẽ trong vụ án “Vườn điều”, điều tra viên do được dẫn dắt bởiđịnh kiến trước về sự có tội của các bị can nên chỉ cố gắng buộc tội cho được các bị can

và sẵn sàng làm mọi cách để đạt được mục đích đó.(1)

1.2 NGUYÊN NHÂN CỦA TRƯỜNG HỢP BỊ CAN KHÔNG THÀNH KHẨN KHAI BÁO

Việc bị can thành khẩn khai báo hay từ chối khai báo hoặc khai báo giandối đều xuất phát từ nhận thức của bị can Khi nào trong tư tưởng của bị canthấy cần phải khai và khai hết thì khi đó chúng mới chịu khai hết sự thật Cònnếu trong tư tưởng chúng chưa chuyển biến đến mức đó thì dù ta có dùng cáchnày hay cách khác, kể cả đưa ra chứng cứ, vạch ra mâu thuẫn, thậm chí dùng cảnhục hình tra tấn là điều đã được nghiêm cấm, giỏi lắm cũng chỉ khai thác đượcmột vài điểm chúng không đủ sức che giấu, còn toàn bộ sự việc không chắc gìchúng chịu khai Tệ hơn nữa, có tên vì căm tức, vì bức bách mà khai bịa, khairối, gây rắc rối hoặc làm lạc hướng cơ quan điều tra Việc bị can từ chối khai

(1) Xem: TS Bùi Kiên Điện, “Điều tra vụ án hình sự nhìn từ một vụ án”, PGS.TS.LS.Phạm Hồng Hải - Vụ án vườn điều từ những góc nhìn NXB CAND Hà Nội 2008 tr 405.

báo hay khai báo gian dối đều xuất phát từ những động cơ tiêu cực, kìm hãm sựkhai báo của bị can Động cơ kìm hãm là những động cơ được hình thành tựnhận thức sai trái, tình cảm tiêu cực tạo nên thái độ ngoan cố ở bị can Tronghoạt động khai báo, các động cơ trên kìm hãm làm bị can không chịu khai báo,khai báo gian dối Những động cơ đó gồm:

- Do tin vào khả năng che giấu các hành vi phạm tội, tin vào khả năngngụy biện, chống chế của bản thân

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến việc bị can từ chối khai báohay khai báo gian dối Nguyên nhân này xuất hiện từ nhiều niềm tin bên trongcủa bị can Bị can tin rằng nếu không khai thì cơ quan điều tra sẽ không đủ tàiliệu, chứng cứ kết tội, do đó có thể trốn tránh trách nhiệm Có trường hợp bị cantin rằng bằng việc khai báo gian dối có thể dẫn hoạt động điều tra lệch hướng,tội lỗi của bị can sẽ được giảm nhẹ, vì sự thật không được tìm ra Chừng nào bịcan còn tồn tại niềm tin nào thì bị can chưa khai báo thành khẩn Vì vậy, điều traviên phải sử dụng các phương pháp, thủ thuật tác động phá vỡ niềm tin này, làmcho bị can thấy rằng: sự khai báo thiếu thành khẩn không thể che giấu sự thật.Thái độ đó càng làm bất lợi cho bị can trong việc xác định mức độ trừng phạt

- Sợ khai ra sẽ phải chịu mức hình phạt nặng

Trong quá trình hỏi cung, bị can luôn lo sợ cơ quan điều tra có đầy đủbằng chứng kết tội nặng cho mình, do đó bị can luôn né tránh những vấn đề,những tình tiết nặng Tâm lý sợ tội nặng làm bị can hoang mang, căng thẳng Nókìm hãm sự khai báo, làm bị can không dám thú nhận tội lỗi mà luôn quanh co,khai nhỏ giọt, khai đổ lỗi cho nhau Bị can không dám khai nhận hoặc rất thậntrọng khi phải khai các vấn đề có liên quan đến hành vi phạm tội của mình, đếnviệc xác định vị trí, vai trò của mình trong tổ chức, không dám thú nhận tội lỗicủa mình và đồng bọn Cũng vì tâm lý này mà trong quá trình khai báo bị canthường dễ khai về đồng bọn hơn là khai về mình, dễ khai về những vấn đềkhông quan trọng hoặc những tội lỗi trong quá khứ hơn những hành vi phạm tộihiện hành Khi bị xét hỏi, bị can luôn lo sợ bị trừng phạt nặng, sợ bị giam giữlâu ngày, thiếu thốn vật chất, đau khổ tinh thần Vì vậy, tâm lý lo cho mình ít lo

cho đồng bọn cũng thường được bộc lộ rõ nét, nhất là những tên tham gia hoạtđộng vì tiền, vì bị kích động, dụ dỗ, lôi kéo

Sợ tội nặng, sợ bị nghiêm trị luôn ám ảnh bị can, là nhân tố bên trong điềuchỉnh thái độ khai báo gian dối của bị can Bị can thường nghiên cứu, sắp xếplời khai sao cho hợp lý, hệ thống để tránh những sơ hở, mâu thuẫn, tránh bị điềutra viên nghi ngờ, chất vấn mà buộc phải khai thêm những tình tiết mới, làm chotội càng thêm nặng

- Trông chờ vào sự can thiệp, cứu giúp của các thế lực bên ngoài hoặc hyvọng vào sự mua chuộc, hối lội của người nhà

Đây là nguyên nhân nổi lên hiện nay, được cơ quan điều tra và xã hộiquan tâm Nguyên nhân này phản ánh ảnh hưởng của mặt tiêu cực của cơ chế thịtrường hiện nay Nguyên nhân tâm lý này có ở các loại bị can phạm tội khácnhau, có bị can do có người thân hoặc có quan hệ thân với người cộng tác trong

cơ quan tiến hành tố tụng và hy vọng vào sự cứu giúp của họ; có bị can là doquan hệ nào đó với một số cán bộ trong cơ quan tiến hành tố tụng hoặc cán bộ

có chức quyền nào đó và tin tưởng, ỷ lại vào sự che chở, chạy chọt của họ, chorằng cán bộ này sẽ che chở cho bị can vì sự ràng buộc nào đó Có bị can không

hề có quan hệ này, nhưng lại hy vọng có thể mua chuộc điều tra viên hoặc cán

bộ có chức quyền nào đó để họ can thiệp giúp đỡ

Nhìn chung, động cơ này thường có ở những bị can là người có địa vịtrong xã hội, có uy tín trong và ngoài nước, có quan hệ rộng rãi với bạn bè, đồngnghiệp Các bị can này trong thời gian đầu bị hỏi cung thường rất ngoan cố,quanh co chối tội, khai báo gian dối nhằm kéo dài thời gian để chờ đợi sự canthiệp, giúp đỡ từ bên ngoài Bị can cũng thường thăm dò, tìm hiểu các thông tin

về quá trình điều tra của cơ quan tiến hành tố tụng, nghe ngóng dư luận, tìmcách liên lạc với bên ngoài nhằm thông báo cho đồng bọn để mong nhận được

sự can thiệp, cứu giúp Việc đấu tranh với bị can này rất phức tạp Điều tra viênphải sử dụng các thủ thuật phù hợp để phá vỡ niềm tin tiêu cực của bị can

- Sợ bị trả thù, sợ mất danh dự, uy tín mà bị can không dám khai báo.Tâm lý sợ bị trả thù, bị khống chế cũng là những động cơ có tác động tiêucực đến sự khai báo của bị can Tâm lý sợ bị trả thù thường xuất hiện ở các đối

tượng hoạt động có tổ chức, trong các trường hợp những tên cầm đầu chưa bịbắt hay đồng bọn chưa khai Khi bị bắt, nhiều bị can muốn khai báo để hưởngkhoan hồng Song bị can lại sợ nếu mình là người khai báo trước, khi về buồnggiam hoặc sau này sẽ bị “đại ca” hoặc đồng bọn “xử lý”, do đó thường khai báoquanh co, nhỏ giọt, lời khai không ổn định Tư tưởng sợ mất uy tín, danh dựcũng chi phối mạnh mẽ đến sự khai báo của bị can Tâm lý này thường xuất hiện

ở những bị can vốn có quyền lực, uy tín nhất định với quần chúng Trong hỏicung bị can loại này, điều tra viên cần tác động phá vỡ cơ sở của sự sợ hãi đó ở

bị can, hoặc tác động làm cho bị can nảy sinh một vấn đề tâm lý mới lấn át đượcnỗi sợ hãi đó thì bị can mới khai báo tốt được

- Sợ khai nhận tội lỗi sẽ làm liên lụy đến gia đình và những người thân.Đây cũng là nguyên nhân tâm lý tương đối phổ biến ở bị can Bị canthường lo sợ vì tội trạng của mình làm liên lụy tới gia đình và những người thânkhác Nhiều bị can khi hoạt động ở bên ngoài vốn đã nặng gánh với gia đình,nay bị bắt, trong cảnh tù đầy, không biết gia đình sẽ sống ra sao Sợ khai ra tội

sẽ nặng, bị tù lâu, không được về với gia đình; sợ mọi người bị liên lụy khổ ải,nhất là làm ảnh hưởng tới tương lai của con cái Động cơ này cũng thường thấy

ở những bị can trong quá trình hoạt động phạm tội đã lôi kéo những người cóquan hệ ruột thịt, gần gũi vào tổ chức Nay bị bắt, sợ khai ra những người thân

sẽ bị liên lụy, thậm chí họ có thể bị bắt, nên không khai, sẵn sàng đứng ra nhậnhết tội lỗi về mình, thanh minh giấu tội cho những người khác Biểu hiện tâm lýnày tuy là một nguyên nhân cản trở sự khai báo thành khẩn của bị can, nhưngcũng là một biểu hiện tình cảm tốt mặc dù không đúng hướng, nhưng nó là một

cơ sở quan trọng để điều tra viên đặt niềm tin vào khả năng thuyết phục, thứctỉnh những điều tốt đẹp ở bị can, làm thay đổi thái độ khai báo của họ

- Bị can không khai do bi quan, thất vọng, bỏ mặc số phận

Có nhiều trường hợp bị can từ chối khai báo, từ chối tiếp xúc với điều traviên do nguyên nhân bi quan thất vọng cho rằng mình không còn tương lai, mấthết hy vọng, cuộc đời như vậy là hết Từ đó, tỏ ra tiêu cực không quan tâm đếnxung quanh, đến hoạt động điều tra, không khai báo hoặc khai ngược lại, cótrường hợp nhận tội bừa, điều tra viên hỏi gì cũng nhận Nguyên nhân này

thường gặp ở những bị can phạm tội lần đầu do bị lôi kéo mà phạm tội, phạm tộiđặc biệt nghiêm trọng hoặc do hoàn cảnh đặc biệt nào đó mà phạm tội Điều traviên phải tác động, gợi cho bị can hy vọng vào tương lai, đưa bị can ra khỏi tâmtrạng thất vọng, từ đó dẫn tới hành động khai báo đúng đắn.

- Bị can không khai hoặc khai gian dối do không tin, không phục điều traviên

Trong thực tế có không ít trường hợp quá trình hỏi cung phải thay đổiđiều tra viên nhiều lần Việc bị can không tin, không phục điều tra viên do nhiều

lý do khác nhau, có thể do điều tra viên cảm hoá không tốt, không chuẩn bị hỏicung kỹ, có thể do điều tra viên quá trẻ so với bị can Trong những trường hợpnày, khi tiếp xúc, điều tra viên cần chú ý tránh không để cho bị can nhận thứcsai lầm về mình và tránh gây cho bị can có ấn tượng không tốt

- Bị can từ chối khai báo hoặc khai báo gian dối do coi thường pháp luật,coi thường sự trừng phạt

Đây là nguyên nhân tâm lý xuất phát từ nhận thức sai lầm của bị can Bịcan không nhận thức được các quy phạm pháp luật, thiếu ý thức tôn trọng cácchuẩn mực xã hội Khi bị can bị khởi tố, bị bắt, chúng coi đó là chuyện thườngtình Do vậy, chúng tỏ ra bàng quan, coi thường điều tra viên và cơ quan điềutra Nguyên nhân này thường gặp phổ biến ở các bị can có nhiều tiền án, tiền sự,đặc biệt là các bị can phạm tội có tính chuyên nghiệp, coi hoạt động phạm tội là

“nghề nghiệp” của chúng Khi tiến hành hoạt động hỏi cung, ý thức coi thườngpháp luật của bị can là vấn đề điều tra viên cần đặc biệt lưu ý vì sự coi thườngpháp luật sẽ dẫn đến thái độ khai báo gian dối, khiêu khích đối với điều tra viên,gây khó khăn trong hỏi cung

Ngoài ra, việc bị can từ chối khai báo hoặc khai báo gian dối còn có thểxuất phát từ một số động cơ sau:

- Bị can mong muốn trốn tránh hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sựđối với hành vi phạm tội của mình hay mong muốn chịu hình phạt về một tộikhác nhẹ hơn;

- Bị can mong muốn bao che hay làm giảm nhẹ tội của đồng phạm vì mốiquan hệ bạn bè, gia đình hoặc những lợi ích vụ lợi khác;

- Bị can mong muốn vu khống những đồng phạm khác do thù tức haynhằm mục đích bảo đảm an toàn cho cá nhân trong tương lai;

- Bị can mong muốn tự kết tội mình do mắc bệnh tâm thần hay mongmuốn được hưởng những điều kiện thuận lợi trong cuộc sống vì những lý do giađình hoặc công tác

Tóm lại, xuất phát từ đặc điểm của hoàn cảnh tố tụng và đặc điểm tâm lý

cá nhân, ở bị can luôn tồn tại những động cơ tiêu cực kìm hãm sự khai báo.Những động cơ này chính là nguyên nhân khiến bị can có thái độ không thànhkhẩn khai báo Để khắc phục những nguyên nhân đó thì điều tra viên cần vậndụng tốt các chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thànhkhẩn khai báo

1.3 ẢNH HƯỞNG CỦA TRƯỜNG HỢP BỊ CAN KHÔNG THÀNH KHẨN KHAI BÁO ĐỐI VỚI THỰC TIỄN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ

Bị can là người nắm vững lượng thông tin về vụ án đã xảy ra hơn bất cứmột người tham gia tố tụng nào khác Đó là những tình tiết của vụ án ở các giaiđoạn chuẩn bị gây án, gây án và các hành vi che giấu tội phạm, động cơ và mụcđích gây án, những nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tội phạm Nhữngtình tiết được phản ánh trong lời khai của bị can có thể rất cần thiết, không có gìthay thế được và nếu bị can không khai báo, không có được lời khai của bị can

sẽ có thể không đảm bảo tính đầy đủ của hoạt động điều tra

Điều 63 Bộ luật tố tụng hình sự yêu cầu khi điều tra, truy tố và xét xử vụ

án hình sự, cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án phải chứng minh: có hành

vi phạm tội xảy ra hay không; ai là người thực hiện hành vi phạm tội; có lỗi haykhông có lỗi, do cố ý hay vô ý Để đáp ứng được những đòi hỏi trên, phải cóchứng cứ, và một trong những chứng cứ đó là: “Lời khai của người làm chứng,người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụliên quan đến vụ án, người bị bắt, người bị tam giữ, bị can, bị cáo” (Điểm b,khoản 2 Điều 64 Bộ luật tố tụng hình sự 2003) Như vậy, lời khai của bị can làmột trong những nguồn chứng cứ, có ý nghĩa nhất định đối với việc tìm ra sựthật khách quan của vụ án hình sự

Kết quả nghiên cứu tình trạng khai báo của bị can có thể chia ra(1):

Tổng số bị can 100%

Bị can thành khẩn khai báo ngay từ đầu 18,7%

Bị can chỉ khai báo sau khi tác động tâm lý 73,1%

Bị can không chịu khai báo 8,2%Như vậy, hầu hết các bị can khi bị hỏi cung thường có thái độ ngoan cố,khai báo gian dối Tính chung cho cả hai loại là 81,3% Thực tế trên cho thấytính chất phức tạp, quyết liệt của hoạt động hỏi cung đối với các bị can khôngthành khẩn khai báo trong quá trình điều tra làm sáng tỏ vụ án

Mục đích cơ bản của hoạt động điều tra là thu thập đầy đủ các tin tức, tàiliệu để làm rõ sự thật của vụ án, sự thật về hành vi phạm tội của từng bị can,chứng minh được tính chất, mức độ phạm tội của họ Để có được kết quả đó thìtrong hỏi cung bị can cần thu được lời khai chân thật, đúng đắn và đầy đủ của bịcan Lời khai chân thật là lời khai xuất phát từ động cơ thực sự mong muốn kểhết các tình tết về hành vi phạm tội của bản thân và đồng bọn Lời khai chân thậtkhông bị chi phối bởi các ý đồ che giấu hay động cơ tiêu cực nào khác Tuynhiên, chỉ một số trường hợp bị can chịu thành khẩn khai báo ngay từ đầu, cònphần lớn các bị can sau khi bị phát giác hay bắt giữ đều từ chối khai báo hoặckhai báo gian dối Chúng ta biết rằng, pháp luật không bắt buộc bị can phải khaibáo cũng như không ngăn cấm bị can khai báo gian dối Bằng cách quy định nhưvậy, pháp luật nhấn mạnh ý nghĩa bình thường của lời khai của bị can như làmột nguồn chứng cứ và trao cho điều tra viên trách nhiệm chứng minh sự thậtcủa vụ án không phụ thuộc vào lời khai của bị can trên cơ sở tính toán, cân nhắcđến khả năng bị can có thể khai báo giả tạo, khai bịa đặt Tuy nhiên, điều traviên cần sử dụng mọi biện pháp pháp luật cho phép để thu thập được lời khaicủa bị can một cách đầy đủ, chính xác và khách quan để có thể thúc đẩy hoạtđộng điều tra tiến triển thuận lợi Bởi vì, qua lời khai của bị can điều tra viên sẽbiết được sự tồn tại của nhiều nguồn chứng cứ khác và do đó để phát hiện và thuthập những nguồn chứng cứ này điều tra viên đỡ mất sức lực và tốn thời gian

(1) Xem: TS Trương Công Am - tác động tâm lý trong hoạt động điều tra hình sự - NXB CAND Hà Nội Tr 199.

Ngược lại, nếu bị can khai bịa đặt, khai báo giả tạo sẽ khiến điều tra viên khôngnhững khó tìm ra được những nguồn chứng cứ khác mà còn phải tốn thời gian

để kiểm tra, xác minh lại lời khai của bị can, gây khó khăn cho quá trình điềutra Tất cả những điều này nói lên sự cần thiết và tầm quan trọng, hay nói cáchkhác đặt ra một nhiệm vụ cho điều tra viên không những vạch trần lời khai giảtạo của bị can khi bị can lựa chọn thủ đoạn này để đối phó với hoạt động điều tra

mà còn bắt buộc bị can phải thành khẩn khai báo Chính vì vậy, trong quá trìnhhỏi cung, điều tra viên cần phải quá triệt tinh thần liên tục và triệt để khai thác,chống buông lỏng nửa vời để không ngừng mở rộng công tác điều tra nhằmnâng cao hiệu quả cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM CHIẾN THUẬT HỎI CUNG BỊ CAN TRONG TRƯỜNG

HỢP BỊ CAN KHÔNG THÀNH KHẨN KHAI BÁO

2.1 NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG CỦA CHIẾN THUẬT HỎI CUNG BỊ CAN TRONG TRƯỜNG HỢP BỊ CAN KHÔNG THÀNH KHẨN KHAI BÁO

Chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩnkhai báo chính là những chỉ dẫn chiến thuật về chuẩn bị, tiến hành và kết thúchỏi cung bị can trong tình huống bị can từ chối khai báo hay khai báo gian dối.Khi tiến hành hỏi cung bị can trong những tình huống này, điều tra viên phảilàm chuyển biến tư tưởng của bị can từ không thành khẩn chuyển sang thànhkhẩn khai báo Điều tra viên phải nghĩ cách đối phó với thái độ không thànhkhẩn khai báo của bị can để đưa ra chiến thuật hỏi cung phù hợp Nếu tiến hànhhỏi cung một cách tùy tiện sẽ có thể gây bất lợi cho việc hỏi cung Do đó, chiếnthuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo phảiđược thực hiện theo những định hướng mang tính khoa học và phải đáp ứngđược những yêu cầu sau:

- Tính tích cực

Hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo đòihỏi tính tích cực cao Trong trường hợp bị can từ chối khai báo hay khai báogian dối thì bị can thường có thái độ ngoan cố, không cung cấp những thông tin

về vụ án hoặc bị can cố ý khai báo sai sự thật Do đó, cuộc hỏi cung phải mangtính tiến công liên tục Trong những cuộc hỏi cung này, điều tra viên không chỉ

là người đơn thuần ghi nhận những thông tin do bị can cung cấp mà điều tra viênphải tích cực sáng tạo áp dụng mọi phương tiện pháp luật cho phép nhằm thuđược những thông tin chính xác về vụ án

- Tính có mục đích rõ ràng

Trường hợp bị can không thành khẩn khai báo là một tình huống hỏi cungphức tạp Trước khi tiến hành hỏi cung, điều tra viên phải xác định rõ ràng mụcđích cụ thể mà cuộc hỏi cung cần đạt được, nhằm thu thập được những thông tincần thiết, có liên quan đến vụ án chứ không phải những thông tin bất kỳ Để đạtđược mục đích đó, điều tra viên cần xác định được những vấn đề cần phải làm

rõ, những tin tức, tài liệu cần phải thu thập trong quá trình hỏi cung Trongtrường hợp bị can không thành khẩn khai báo thì việc đạt được những mục đích

đó không phải đơn giản, điều tra viên cần có sự cố gắng, quyết tâm, đồng thờiphải biết lựa chọn và áp dụng những chiến thuật, phương tiện phù hợp để đạtđược mục đích đã đề ra

- Tính khách quan và đầy đủ

Tính khách quan và đầy đủ là một trong những yêu cầu không thể thiếucủa chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khaibáo Đây chính là biểu hiện của nguyên tắc thận trọng khách quan khi hỏi cung

bị can Khi bị can từ chối khai báo hay khai báo gian dối thì cuộc hỏi cung mangtính xung đột cao, nhiều trường hợp bị can phản ứng gay gắt hay cố ý khiêukhích điều tra viên Do đó, điều tra viên cần giữ thái độ bình tĩnh, thận trọng vàtỉnh táo Điều tra viên không được sử dụng những phương pháp hỏi cung tráipháp luật như mớm cung, dụ cung, bức cung và dùng nhục hình Chỉ cần mộttrong những biện pháp đó được sử dụng thì hồ sơ vụ án có thể bị sai lệch, quyềncông dân bị xâm phạm nghiêm trọng Ngoài ra, điều tra viên phải ghi chép đầy

đủ lời hỏi và lời khai trong quá trình xét hỏi, không được thêm bớt, sửa chữa

Trong trường hợp có sửa chữa, thay đổi phải có chữ ký của cả cán bộ xét hỏi và

bị can Điều tra viên cũng cần phải thu thập cả những thông tin phù hợp với giảthuyết điều tra và những thông tin không phù hợp với giả thuyết điều tra, thuthập cả những chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội, những tình tiết tăng nặng

và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Đồng thời, trong quá trình hỏi cung, điều traviên phải sử dụng chiến thuật phù hợp để khai thác mọi hiểu biết của bị can về

vụ án, về hành vi phạm tội của bị can, đồng bọn và những tin tức, tài liệu khác

mà bị can biết có ý nghĩa đối với công tác điều tra và phòng ngừa tội phạm

- Cần phải tính đến những đặc điểm nhân thân của bị can

Việc nghiên cứu nhân thân bị can là một nhiệm vụ quan trọng mà điều traviên cần phải giải quyết tốt trước khi tiến hành hỏi cung bị can trong trường hợp

bị can không thành khẩn khai báo Trong hỏi cung bị can thì việc thiết lập vàduy trì sự tiếp xúc tâm lý giữa điều tra viên và bị can luôn là điều kiện đầu tiên

để đạt được mục đích của cuộc hỏi cung Khi bị can ngoan cố không khai báothì việc thiết lập sự tiếp xúc tâm lý với bị can là rất khó khăn Để thực hiện tốtquá trình tiếp xúc tâm lý ban đầu này cũng như các phương pháp, chiến thuậthỏi cung tiếp theo thì điều tra viên buộc phải hiểu rõ đặc điểm nhân thân bị can.Điều tra viên phải dành thời gian, công sức để áp dụng mọi biện pháp để có thểthu thập được đầy đủ mọi thông tin cần thiết về bị can như: đặc điểm xã hội –nhân khẩu học, đạo đức – tâm lý, pháp luật hình sự Những đặc điểm đó sẽ tạo

cơ sở để điều tra viên tiếp cận bị can dễ dàng hơn Khi bị can từ chối khai báohoặc khai báo gian dối thì việc nghiên cứu và sử dụng hiệu quả những tài liệu vềđặc điểm nhân thân của bị can sẽ giúp điều tra viên có thể tìm ra nguyên nhâncủa việc bị can có thái độ không thành khẩn khai báo Đồng thời tạo ra cơ sở đểđánh giá mức độ chính xác và đáng tin cậy trong lời khai của bị can, từ đó giúpđiều tra viên lựa chọn những chiến thuật hỏi cung phù hợp

Tóm lại, tính tích cực; tính có mục đích rõ ràng; tích khách quan và đầyđủ; cần phải tính đến những đặc điểm nhân thân của bị can là những yêu cầukhông thể thiếu trong chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bị can khôngthành khẩn khai báo Chỉ khi đáp ứng được những yêu cầu đó thì việc sử dụngchiến thuật hỏi cung trong trường hợp bị can từ chối khai báo hoặc khai báo gian

dối mới đem lại hiệu quả cao, giúp bị can từ bỏ thái độ ngoan cố, chịu thànhkhẩn khai báo.

2.2 PHƯƠNG PHÁP VÀ CHIẾN THUẬT HỎI CUNG CỤ THỂ TRONG TRƯỜNG HỢP BỊ CAN KHÔNG THÀNH KHẨN KHAI BÁO

Khi bị can có thái độ không thành khẩn khai báo thì trong tư tưởng bị canthường tồn tại ý nghĩ chống đối, không chịu tiếp thu lẽ phải Bị can không dễdàng nghe theo lời lẽ giáo dục thuyết phục chung chung của cán bộ, nhất là khi

đã phát hiện thấy cán bộ điều tra không đủ chứng cứ để khuất phục họ Vì vậy,trong quá trình giải quyết tư tưởng cho bị can có thái độ ngoan cố, không chịukhai báo hoặc khai báo gian dối, cán bộ hỏi cung vừa phải lấy chính sách vàpháp luật để giáo dục, thuyết phục, cảm hoá, vừa phải sử dụng chứng cứ, sửdụng mâu thuẫn để đấu tranh với bị can Đó là cơ sở của phương pháp hỏi cung

bị can nói chung và cơ sở của phương pháp hỏi cung bị can trong trường hợp bịcan không thành khẩn khai báo nói riêng Điều 5 của Bản chế độ công tác hỏicung bị can đã chỉ rõ: “Phải lấy việc cảm hoá chính trị, kết hợp sử dụng chứng

cứ, sử dụng mâu thuẫn, để giải quyết tư tưởng cho bị can, làm cơ sở cho phươngpháp công tác hỏi cung”

Trên cơ sở của phương pháp hỏi cung bị can, các phương pháp thườngđược sử dụng để hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khaibáo là: Hỏi thẳng, hỏi dò Theo Điều 6 Bản chế độ công tác hỏi cung bị can thì:Chỉ được dùng phương pháp hỏi thẳng trong trường hợp tài liệu, chứng cứ đưa

ra hỏi đã được thẩm tra, xác minh, bảo đảm hoàn toàn chính xác và có liên quantrực tiếp đến bị can; phải dùng phương pháp hỏi dò đối với những việc chưakhẳng định là đúng hay sai, chưa kết luận là có liên quan trực tiếp đến bị can

- Hỏi thẳng: Hỏi thẳng là nêu sự việc ra, buộc bị can phải trả lời thẳng vàocâu hỏi đó Ví dụ: “Anh hãy khai việc hiếp dâm cô Miễn” Trong trường hợp bịcan không thành khẩn khai báo, việc sử dụng phương pháp hỏi thẳng có tácdụng áp đảo tinh thần bị can, nhất là khi vừa dùng phương pháp hỏi thẳng, vừađưa ra một vài chứng cứ xác thực cho bị can thấy Mục đích của hỏi thẳng chính

là nhằm đập tan tư tưởng ngoan cố của bị can, buộc bị can phải thành khẩn khaibáo Điều kiện tiên quyết bắt buộc phải tuân thủ rất nghiêm ngặt của phương

pháp hỏi thẳng là sự việc đưa ra đã được thẩm tra xác minh kỹ, bảo đảm hoàntoàn đúng và có liên quan trực tiếp đến bị can.

- Hỏi dò: Hỏi dò là phương pháp vừa hỏi vừa thăm dò, nghiên cứu, phântích để dần dần đi đến làm rõ sự thật về những vấn đề đang nghi vấn Trong tìnhhuống bị can từ chối khai báo hay khai báo gian dối thì hỏi dò là một phươngpháp có hiệu quả, giúp điều tra viên tìm ra sự thật của nhiều vấn đề quan trọng.Trong hỏi dò, bí quyết thành công là biết khêu gợi cho bị can nói thật nhiều để

mở rộng diện điều tra và nắm được nhiều chứng cứ đi đến sự thật Tuy nhiên,điều tra viên cần chú ý tránh tư tưởng chủ quan, định kiến, phiến diện một chiều,

mà phải nhận định, phán đoán cho hết khả năng Hỏi dò bắt buộc phải áp dụngkhi tài liệu, chứng cứ chưa đủ, chưa chính xác, chưa rõ ràng Hỏi dò và hỏithẳng là hai phương pháp đối lập, không thể cùng song song tiến hành và không đượcphép lẫn lộn

Ngoài ra, trong trường hợp bị can khai báo gian dối thì điều tra viên cóthể sử dụng phương pháp gợi ý hỏi sâu thêm để vạch trần lời khai gian dối của

bị can Gợi ý hỏi sâu thêm là cách hỏi nhằm làm rõ những vấn đề trong trườnghợp những sự việc do chính bị can khai ra nhưng chưa đầy đủ, chưa cụ thể Nếulời khai ban đầu của bị can không đúng sự thật thì gợi ý hỏi sâu thêm làm cho bịcan lúng túng, để lộ mâu thuẫn trong các lời khai chi tiết, cụ thể, cuối cùng phảixin hủy lời khai sai để khai lại đúng hơn Phương pháp gợi ý hỏi sâu thêmthường được áp dụng kèm theo phương pháp hỏi thẳng hoặc hỏi dò

Cùng với phương pháp hỏi cung, các chiến thuật được dùng để hỏi cung

bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo gồm: Hỏi vòngquanh, hỏi đứt quãng, hỏi bất ngờ vào điểm yếu

- Hỏi vòng quanh: Hỏi vòng quanh là đặt nhiều câu hỏi phụ, không liênquan trực tiếp đến vấn đề chính để bị can khai nhận, sau đó mới hỏi vào vấn đềchính Khi bị can quanh co chối tội hoặc khai báo gian dối thì chiến thuật hỏivòng quanh này như một kiểu hỏi giăng bẫy Trước những câu hỏi phụ tưởngnhư không liên quan gì đến vụ án, bị can dễ chủ quan không có tư tưởng phòng

bị, dẫn tới khai báo đúng sự thật Từ những vấn đề phụ đó, điều tra viên tổnghợp lại buộc bị can từ bỏ thái độ ngoan cố, gian dối khi khai báo

- Hỏi đứt quãng: Hỏi đứt quãng là sự việc cần hỏi bị cắt xé ra nhiều đoạn,nhiều chi tiết, lúc hỏi đoạn này, lúc hỏi đoạn kia, không có hệ thống mạch lạc,xen vào giữa là những câu hỏi đệm, không liên quan đến sự việc cần điều tra.Hỏi đứt quãng được dùng để đấu tranh với bị can ranh mãnh, xảo quyệt, khôngthành khẩn khai báo Cán bộ hỏi cung phải nắm thật vững yêu cầu của vấn đềcần làm rõ, chuẩn bị trước những câu hỏi cụ thể, chi tiết, có thể làm sáng rõ vấn

đề để khi vào cuộc có thể hoàn toàn chủ động, hỏi chỗ này một ít, chỗ kia một ít,trước sau, trên dưới rời rạc sao cho bị can hoàn toàn bị động, không thể đoántrước ý đồ của người hỏi, không thể đoán trước hậu quả của những lời khai đó

- Hỏi bất ngờ vào điểm yếu: Hỏi bất ngờ vào điểm yếu là nhằm vào mộtđiểm bị can cho là quan trọng nhất, bí mật nhất và điều tra viên thấy có sơ hởnhất để tấn công trước, rồi từ đó hỏi mở rộng ra những điểm khác Chiến thuậtnày là một đòn tâm lý lợi hại, gây choáng váng cho những bị can có thái độngoan cố, không chịu khai báo Hỏi bất ngờ vào điểm yếu thường được áp dụngcùng với phương pháp hỏi thẳng để đấu tranh với những bị can có tính chủ quan,

tự mãn, coi thường sự hiểu biết của cơ quan điều tra, tin mù quáng vào lòngtrung thành của đồng bọn

Như vậy, điều tra viên bằng kinh nghiệm, sự hiểu biết phong phú củamình, nắm vững đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, phân tích thuyếtphục, cảm hoá, kết hợp với việc sử dụng chứng cứ, sử dụng mâu thuẫn một cáchhợp lý, sẽ từng bước làm thay đổi nhận thức, thay đổi quan điểm và chuyển hoáđược các động cơ tiêu cực của bị can Trên cơ sở đó, điều tra viên sử dụng cácphương pháp hỏi thẳng, gợi ý hỏi sâu thêm, kết hợp với các chiến thuật hỏi cung

cụ thể như: hỏi đứt quãng, hỏi vòng quanh, hỏi bất ngờ vào điểm yếu để đánhgục tư tưởng ngoan cố, từ chối khai báo hoặc khai báo gian dối của bị can

2.3 ĐẶC ĐIỂM TRÌNH TỰ TIẾN HÀNH HỎI CUNG BỊ CAN TRONG TRƯỜNG HỢP BỊ CAN KHÔNG THÀNH KHẨN KHAI BÁO

Hỏi cung bị can trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo làcuộc đấu trí căng thẳng giữa điều tra viên và bị can Chính thái độ ngoan cố và ýthức chống đối của bị can mà việc thiết lập sự tiếp xúc tâm lý giữa điều tra viên

và bị can thường khó đạt được, cuộc hỏi cung mang tính xung đột cao Thực tế

cho thấy, có không ít trường hợp do ấn tượng tiêu cực của điều tra viên đối với

bị can mà khi tiến hành hỏi cung bị can có nhiều hiện tượng vi phạm pháp luậtxảy ra Do đó, khi tiến hành hỏi cung bị can trong trường hợp bị can khôngthành khẩn khai báo, điều tra viên cần bảo đảm và tôn trọng các quyền hạn tốtụng của bị can, không được áp dụng những biện pháp thu thập lời khai trái phápluật như mớm cung, dụ cung, bức cung và dùng nhục hình Bên cạnh đó, điều traviên cần phải tuân thủ những quy định cụ thể của Bộ luật tố tụng hình sự về thủtục triệu tập bị can, trình tự tiến hành hỏi cung bị can và việc lập biên bản hỏicung bị can (các Điều 129, 130, 131, 132 Bộ luật tố tụng hình sự) Đây cũngchính là nội dung của nguyên tắc nghiêm chỉnh tuân theo pháp luật Theo đó,hoạt động hỏi cung bị can bao gồm ba giai đoạn: Chuẩn bị hỏi cung, tiến hànhhỏi cung và kết thúc hỏi cung Chiến thuật hỏi cung bị can trong trường hợp bịcan không thành khẩn khai báo được thể hiện rõ nét qua ba giai đoạn này

2.3.1 Chuẩn bị hỏi cung

Thực tiễn hoạt động điều tra cho thấy, trong những vụ án mà bị can cóthái độ ngoan cố, từ chối khai báo hoặc khai báo gian dối thì việc chuẩn bị chuđáo cho mỗi cuộc hỏi cung là một yêu cầu không thể thiếu Qua hoạt độngchuẩn bị cho mỗi buổi hỏi cung có thể giúp điều tra viên nhận định được thái độkhai báo của bị can là thành khẩn hay không thành khẩn, bị can ngoan cố từ chốikhai báo hay khai báo gian dối bằng cách nghiên cứu các hồ sơ, tài liệu phảnánh đặc điểm nhân thân của bị can như trích lục tiền án, tiền sự, hồ sơ những vụ

án do bị can gây ra trước đây, biểu hiện và thái độ của bị can trước, trong và saukhi vụ án xảy ra để dự đoán được thái độ khai báo của bị can trước mỗi buổihỏi cung Công tác chuẩn bị được tiến hành khoa học, chu đáo sẽ tạo điều kiệncho điều tra viên chủ động, linh hoạt, sáng tạo lựa chọn và áp dụng những thủthuật hỏi cung phù hợp trong từng tình huống cụ thể để thu thập lời khai của bịcan một cách đầy đủ, chính xác và thuận lợi Nếu không làm tốt công tác chuẩn

bị hỏi cung, điều tra viên không xác định chính xác phạm vi những vấn đề cầnphải làm rõ trong quá trình hỏi cung, áp dụng những thủ thuật hỏi cung một cáchtùy tiện, thậm chí có thể rơi vào thế bị động, lúng túng trước thái độ ngoan cố từchối khai báo hay khai báo gian dối của bị can Điều tra viên có thể để lộ bí mật

của hoạt động điều tra dẫn đến làm tăng thái độ ngoan cố, không thành khẩnkhai báo của bị can, đẩy hoạt động điều tra rơi vào tình huống khó khăn.

Khi chuẩn bị hỏi cung nói chung và chuẩn bị hỏi cung trong những vụ án

mà bị can không thành khẩn khai báo nói riêng, điều tra viên cần phải giải quyếttốt một số công việc sau:

- Nghiên cứu hồ sơ vụ án và các tài liệu khác có liên quan

Việc nghiên cứu kỹ hồ sơ vụ án và các tài liệu khác có liên quan trongnhững vụ án mà bị can từ chối khai báo hoặc khai báo gian dối sẽ giúp điều traviên nắm được toàn bộ nội dung vụ án, hành vi phạm tội của bị can và nhữngđồng bọn khác, trên cơ sở đó xác định chính xác phạm vi những vấn đề cần phảilàm rõ trong quá trình hỏi cung, lựa chọn những tài liệu, chứng cứ có thể và cầnphải được sử dụng trong quá trình hỏi cung, lựa chọn những chiến thuật hỏicung phù hợp với từng tình huống bị can từ chối khai báo hoặc khai báo giandối Mặt khác, do nghiên cứu nắm chắc nội dung vụ án, hành vi phạm tội của bịcan, điều tra viên có khả năng kiểm tra và đánh giá lời khai của bị can ngaytrong quá trình hỏi cung để trên cơ sở đó nhanh chóng có đối sách phù hợp

Những tài liệu, chứng cứ cần phải được nghiên cứu bao gồm:

+ Những tài liệu, chứng cứ thu thập được từ những biện pháp điều tranhư: Biên bản khám nghiệm hiện trường; biên bản khám xét; biên bản lấy lờikhai người làm chứng, người bị hại; kết quả giám định

+ Những tài liệu khác có liên quan đến hành vi phạm tội của bị can trước

đó như trích lục tiền án, tiền sự, hồ sơ những vụ án do bị can gây ra trước đây;những tài liệu phản ánh mối quan hệ mang tính chất tội phạm của bị can; nhữngbiểu hiện nghi vấn của bị can trước, trong và sau khi vụ án xảy ra

+ Những tài liệu khác có liên quan đến vụ án

Trong khi nghiên cứu các tài liệu này, điều tra viên cần xác định mức độđầy đủ, chân thực của tài liệu, chứng cứ; tìm mâu thuẫn giữa các tài liệu cũngnhư các khiếm khuyết của nó để xác định những vấn đề cần làm rõ khi hỏi cung

- Nghiên cứu nhân thân của bị can

Trong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo thì việc tìm ranguyên nhân bị can từ chối khai báo hay khai báo gian dối có ý nghĩa hết sức

quan trọng Xác định được đúng nguyên nhân, điều tra viên sẽ lựa chọn đượcchiến thuật hỏi cung phù hợp để đấu tranh với bị can Để xác định được nguyênnhân bị can không thành khẩn khai báo và hiểu được tâm lý bị can thì việcnghiên cứu nhân thân bị can là hoạt động không thể thiếu Những hiểu biết vềđặc điểm nhân thân của bị can là điều kiện cần thiết để đánh giá cơ sở tâm lý vàtính xác thực lời khai của bị can Đặc điểm nhân thân của bị can vừa giúp điềutra viên nhận định thái độ khai báo của bị can, vừa tạo cơ sở để điều tra viên xácđịnh chiến thuật hỏi cung phù hợp với từng tình huống bị can từ chối khai báohay khai báo gian dối.

Những tài liệu về đặc điểm nhân thân của bị can bao gồm: Quan hệ giađình, quan hệ xã hội, nghề nghiệp, điều kiện sống, môi trường giáo dục, thái độlao động và tham gia các hoạt động xã hội, những đặc điểm tâm lý như kỹ năng,thói quen, sở thích, quan niệm, khí chất trên cả hai phương diện tích cực và tiêucực Những tài liệu này điều tra viên có thể thu thập và nghiên cứu ở các tàngthư hình sự, phiếu nhân sự, hồ sơ cán bộ, trích lục tiền án, tiền sự, phiếu xácminh về nhân thân Đối với những bị can có tiền án, tiền sự thường biết trình

tự của cuộc hỏi cung, quyền và nghĩa vụ của bị can, những thủ thuật hỏi cungcủa điều tra viên Đặc điểm này đòi hỏi điều tra viên còn phải thu thập, nghiêncứu những tài liệu phản ánh thái độ khai báo của bị can trong quá trình hỏi cungtrước đây, sự phản ứng của bị can trước những chứng cứ đưa ra, những thủ đoạn

và mánh khóe bị can thường áp dụng để gây khó khăn cho hoạt động điều tra.Đối với bị can vị thành niên, điều tra viên cần xác định tuổi, mức độ phát triển

về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của bị can; điềukiện sinh sống và giáo dục; có hay không có người lớn xúi giục; nguyên nhân vàđiều kiện phạm tội

Điều tra viên được giao nhiệm vụ trước khi xác định, lựa chọn được thủthuật đấu tranh với từng loại bị can có hiệu quả thì phải dành thời gian, công sứcthỏa đáng, áp dụng mọi biện pháp có thể để thu thập đầy đủ mọi thông tin cầnthiết về đặc điểm nhân thân của bị can Chỉ trên cơ sở đó mới có thể xác địnhđược kế hoạch đấu tranh với bị can không thành khẩn khai báo một cách có hiệuquả nhất

Trong vụ án xảy ra tại đường Bình Giã - Tân Bình (Thành phố Hồ ChíMinh) năm 2000, sau 83 ngày nín lặng thì đến ngày 10-4-2000, Nguyễn MinhThuận đã buộc phải khai nhận toàn bộ hành vi giết hại những người thân tronggia đình Có được kết quả trên là do các cán bộ điều tra đã nghiên cứu thật sâu

về tâm lý tội phạm của tên Nguyễn Minh Thuận, đồng thời nắm thật chắc, thật

rõ về nhân thân cùng các mối quan hệ anh em, bạn bè, tình cảm trai gái củaThuận để từ đó có thể phát hiện được những chi tiết dẫn đến nguyên nhân phạmtội của y Quả thực yếu tố quyết định khiến ngày 10-4-2000 Nguyễn Minh thuậnphải thề thốt sẽ khai báo thành thật là do y biết rằng điều tra viên hiểu quá nhiều

về y, biết rõ về tâm lý cùng bản chất con người y.(1)

- Lập kế hoạch hỏi cung

Lập kế hoạch hỏi cung trong trường hợp bị can không thành khẩn khaibáo có vị trí quan trọng vì đây là tình huống hỏi cung phức tạp, kế hoạch hỏicung phải được lập dưới dạng bản viết Bản kế hoạch hỏi cung gồm những nộidung cơ bản sau:

+ Những vấn đề cần phải làm rõ trong quá trình hỏi cung

(1) Xem: Kiều Phong, “Sau 83 ngày nín lặng, Nguyễn Minh Thuận đã khai nhận toàn bộ hành

vi phạm tội”, Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh, số 832, ngày 15.4.2000.

Để xác định những vấn những vấn đề cần phải làm rõ trong quá trình hỏicung điều tra viên cần phải căn cứ vào quy định tại Điều 63 của Bộ luật tố tụnghình sự về những vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự Ngoài ra, khihỏi cung bị can là những người chưa thành niên phạm tội, điều tra viên còn phảithu thập các chứng cứ nhằm làm rõ những vấn đề khác được quy định trongĐiều 302 Bộ luật tố tụng hình sự Là chủ thể của tội phạm nên bị can biết rõ vềnhững tình tiết của vụ án Những vấn đề cần làm rõ trong quá trình hỏi cung baogồm tất cả những tình tiết mà bị can biết, có liên quan tới vụ án Những vấn đềnày gồm: Nội dung của vụ án, hành vi phạm tội của bị can và đồng bọn; nhữngtình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can; nguyên nhân, điềukiện làm phát sinh, nảy sinh tội phạm; thu thập những tài liệu, tin tức khác có ýnghĩa trong công tác điều tra và phòng ngừa tội phạm

+ Những tài liệu, chứng cứ đã thu thập được

Trong bản kế hoạch hỏi cung cần liệt kê những tài liệu, chứng cứ đã thuthập được về hành vi phạm tội của bị can và những tin tức, tài liệu khác có thể

và cần phải được sử dụng trong quá trình hỏi cung Khi lập kế hoạch hỏi cungtrong trường hợp bị can không thành khẩn khai báo, điều tra viên phải xem xétđến những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, để trên cơ sở đólựa chọn những biện pháp phù hợp, nhằm tác động đến tính tích cực trong tưtưởng và thái độ khai báo của bị can Không xem xét những tài liệu này lànhững sai lầm phổ biến trong thực tiễn hoạt động điều tra, dẫn đến kết luậnkhông chính xác nguyên nhân của sự từ chối khai báo hay khai báo gian dối của

bị can và do đó áp dụng những thủ thuật hỏi cung không phù hợp, bỏ qua nhữngthủ thuật hỏi cung đáng lẽ phải được sử dụng trong tình huống đó

+ Dự kiến những câu hỏi cần được đưa ra để bị can trả lời

Trên cơ sở nhiệm vụ hoạt động điều tra, những vấn đề cần làm rõ trongquá trình hỏi cung và những tài liệu chứng cứ đã thu thập được về vụ án, hành viphạm tội của bị can, trong bản kế hoạch hỏi cung cần dự kiến những câu hỏi vàtrình tự đưa ra để bị can trả lời Trong những vụ án mà bị can từ chối khai báohay khai báo gian dối thì câu hỏi kiểm tra và câu hỏi vạch trần lời khai gian dốithường được sử dụng phổ biến

 Câu hỏi kiểm tra: Trong quá trình hỏi cung, điều tra viên thường đưa ranhững câu hỏi nhằm mục đích kiểm tra lời khai và thu thập những tài liệu đểkiểm tra chính xác lời khai đó Ví dụ: Dựa vào cơ sở nào anh khẳng định nhữngvấn đề anh vừa trình bày xảy ra đúng ngày 10/05/2005? Như vậy, những câu hỏikiểm tra lời khai được đưa ra thường đề cập đến những điều kiện tri giác của bịcan lúc xảy ra sự việc, hiện tượng, những cơ sở bị can dựa vào đó để khẳng định lờikhai của mình là đúng sự thật.

 Câu hỏi vạch trần lời khai gian dối: Những câu hỏi này được đưa ranhằm mục đích vạch trần lời khai gian dối của bị can mà điều tra viên đã có cơ

sở khẳng định sự gian dối của lời khai đó Khi đưa ra những câu hỏi này thường

có mối liên hệ với việc sử dụng những chứng cứ đã được kiểm tra khách quan,thận trọng để bác bỏ lời khai gian dối của bị can Những câu hỏi này thườngđược cấu tạo từ hai phần: Phần thứ nhất thông báo cho bị can biết về một chứng

cứ cụ thể nào đó đã thu thập được; phần thứ hai chứa đựng yêu cầu bị can giảithích chứng cứ đó hoặc tình tiết có liên quan tới nó Ví dụ: “Anh sẽ được biếtkết luận của giám định viên về việc ở trên tấm kính trên mặt bàn uống nướctrong nhà chị Hồng tìm thấy dấu vết vân tay của anh Anh sẽ giải thích việc nàythế nào khi anh đã khẳng định không bao giờ anh ở trong nhà chị Hồng?”

Khi dự kiến những câu hỏi để bị can trả lời trong quá trình hỏi cung, điềutra viên cần chú ý bảo đảm cho những câu hỏi đó phải rõ ràng, cụ thể và liênquan đến đối tượng của hoạt động hỏi cung Đặc biệt, cần bảo đảm tính logic và

có cơ sở của các câu hỏi đó

+ Dự kiến chiến thuật hỏi cung

Tùy thuộc vào từng tình huống bị can từ chối khai báo hay khai báo giandối và trên cơ sở những vấn đề cần phải làm rõ trong quá trình hỏi cung, nhữngtài liệu chứng cứ thu thập được, đặc điểm nhân thân của bị can mà điều tra viêncần dự kiến chiến thuật hỏi cung cho phù hợp Trong bản kế hoạch hỏi cung cầnphải dự kiến nội dung và biện pháp giáo dục, thuyết phục bị can, những thủthuật sử dụng mâu thuẫn, sử dụng chứng cứ để đấu tranh với thái độ ngoan cốkhông chịu khai báo hoặc khai báo gian dối của bị can và những biện pháp bổtrợ khác cho cuộc hỏi cung như xây dựng đặc tình trại giam và tiến hành những

biện pháp trinh sát khác Đặc biệt chú ý, điều tra viên cần phải dự tính vào thờiđiểm nào cần phải sử dụng những tài liệu, chứng cứ nào, lựa chọn những chứng

cứ đó theo một trình tự logic và dự tính những biện pháp để bảo quản nhữngchứng cứ đó trước thời điểm đưa ra sử dụng

+ Lựa chọn thời gian và địa điểm tiến hành hỏi cung

Việc lựa chọn thời gian tiến hành hỏi cung trước hết phải tuân theo quyđịnh của Bộ luật tố tụng hình sự Theo Điều 131 Bộ luật tố tụng hình sự thì:Việc hỏi cung bị can phải tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi tố bị can,không hỏi cung vào ban đêm trừ trường hợp không trì hoãn được và phải ghi lý

do vào biên bản Điều 83 Bộ luật tố tụng hình sự cũng quy định: “Sau khi bắthoặc nhận người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang, cơquan điều tra phải lấy lời khai ngay ” Bên cạnh đó, khi lựa chọn thời gian tiếnhành hỏi cung cần có sự cân nhắc về trình tự hỏi cung bị can; sự cần thiết phảigiữ bí mật của hoạt động điều tra; tình trạng sức khỏe và những xúc động mà bịcan phải trải qua trong thời gian xảy ra vụ án Không nên tiến hành hỏi cung vàothời điểm bị can bị xúc động mạnh, bối rối, trầm uất vì trong trạng thái tâm lýnày thường tác động tiêu cực đến thái độ khai báo của bị can

Về địa điểm hỏi cung, Điều 131 Bộ luật tố tụng hình sự quy định: “ Cóthể hỏi cung bị can tại nơi tiến hành điều tra hoặc tại nơi ở của người đó ”.Điều tra viên có thể tiến hành hỏi cung tại trụ sở cơ quan điều tra, trại tạm giam,bệnh viện hoặc nơi tiến hành các biện pháp điều tra Địa điểm hỏi cung phải cókích thước vừa phải, giản dị, kín đáo, chỗ ngồi của điều tra viên và bị can phảiđược sắp xếp hợp lý Khi hỏi cung những bị can có tiền án, tiền sự, ngoan cố

và lỳ lợm thì phòng hỏi cung cần được bố trí kiên cố, có canh gác, đề phòng bịcan lợi dụng sơ hở trốn thoát hoặc có hành vi tiêu cực khác

- Chuẩn bị các phương tiện cần thiết cho cuộc hỏi cung

Sau khi lập kế hoạch hỏi cung, điều tra viên cần chuẩn bị những phươngtiện cần thiết cho cuộc hỏi cung như:

+ Giấy tờ, biên bản, bút mực

+ Máy ghi âm, camera (nếu cần)

+ Phương tiện giao thông, thông tin liên lạc