Tổ chức các hoạt động ngoại khóa trong dạy học môn tự nhiên và xã hội để giáo dục môi trường cho học sinh trường tiểu học số 1 nam lý

Tuy nhiên cũng có thể nhận thấy, chưa có công trình nghiên cứu nào chuyên sâu về vấn đề tổ chức các hoạt động ngoại khóa trong dạy học môn tự nhiên và xã hội đẻ giáo dục bảo vệ môi trườn

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận này em xin chân thành cảm ơn trường Đại học Quảng Bình đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ, các giảng viên trong khoa Sư phạm Tiểu học - Mầm non đã tận tình giảng dạy để em có vốn kiến thức vững vàng làm hành trang cho mình Đặc biệt em xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới Giảng viên - Thạc sĩ Đoàn Kim Phúc là người trực tiếp hướng dẫn để

em có thể hoàn thành khóa luận này

Qua đây em cũng xin gửi lời cảm ơn đến cô giáo chủ nhiệm - Trần Thị

Mỹ Hồng là người luôn động viên, khích lệ em những lúc khó khăn

Cảm ơn những người bạn trong đại gia đình lớp Đại học Giáo dục Tiểu học

B K55 đã luôn đồng hành cùng em trong suốt những năm học và luôn ủng

hộ, giúp em hoàn thành khóa luận

Do điều kiện về thời gian cũng như năng lực nghiên cứu của bản thân còn hạn chế nên khóa luận không tránh khỏi những sai sót, vì vậy em rất mong được sự đóng góp của quý thầy, cô giáo và các bạn sinh viên để đề tài hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Quảng Bình, tháng 5 năm 2017

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Thanh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng bản thân tôi, các

số liệu và kết quả nghiên cứu trong khóa luận là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 1

LỜI CAM ĐOAN 2

MỤC LỤC 3

DANH MỤC VIẾT TẮT 6

PHẦN I: MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 5

4.1 Đối tượng nghiên cứu 5

4.2 Khách thể nghiên cứu 6

5 Giả thuyết khoa học 6

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

7 Phương pháp nghiên cứu 6

8 Giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài 7

9 Đóng góp của đề tài 7

10 Cấu trúc đề tài 7

PHẦN II: NỘI DUNG 8

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI 8

I CƠ SỞ LÝ LUẬN 8

1.1 Một số khái niệm cơ bản về môi trường 8

1.1.1 Môi trường là gì? 8

1.1.2 Vai trò của môi trường đối với cuộc sống con người 8

1.1.3 Thế nào là ô nhiễm môi trường ? 9

1.2 Một số khái niệm cơ bản về Giáo dục môi trường 10

1.2.1 Giáo dục môi trường là gì? 10

1.2.2 Tại sao phải giáo dục bảo vệ môi trường? 11

1.2.3 Vai trò và ý nghĩa của công tác giáo dục môi trường: 12

1.2.4 Việc giáo dục môi trường trong nhà trường như thế nào? 12

1.2.5 Mục tiêu của việc giáo dục bảo vệ môi trường trong trường tiểu học 14

1.2.6 Nhiệm vụ trong giáo dục bảo vệ môi trường trong nhà trường 14

1.2.7 Việc giáo dục môi trường trong dạy học như thế nào? 15

1.3 Môn Tự nhiên và Xã hội trong trường tiểu học 15

1.3.1 Nội dung giáo dục môi trường trong môn Tự nhiên và Xã hội 15

1.3.2 Chủ đề giáo dục bảo vệ môi trường trong trường tiểu học 16

1.3.3 Mục tiêu của môn Tự nhiên và xã hội 17

1.4 Cơ sở tâm lí học và giáo dục học của giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ ở cấp độ tiểu học 18

1.5 Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi tiểu học 20

II CƠ SỞ THỰC TIỄN 21

2.1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu 21

2.1.1 Đặc điểm tình hình địa phương 21

2.1.2 Tình hình nhà trường 22

2.2 Thực trạng giáo dục và thái độ, nhận thức của học sinh trường tiểu học số 1 Nam Lý 22

2.2.1 Thực trạng việc giáo dục bảo vệ môi trường ở trường Tiểu học 22

2.2.2 Thực trạng của việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa trong nhà trường 23

2.2.3 Điều tra nhận thức, thái độ của học sinh trong việc bảo vệ môi trường 26 CHƯƠNG II TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA TRONG DẠY HỌC ĐỂ GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG 30

2.1 Khái niệm hoạt động ngoại khóa 30

2.2 Vai trò và vị trí của các hoạt động ngoại khóa trong trường Tiểu học 30

2.3 Nội dung giáo dục bảo vệ môi trường thông qua các hoạt động ngoại khóa: 31

2.4 Đặc điểm của các hoạt động ngoại khóa trong trường Tiểu học 32

2.5 Các nguyên tắc khi tổ chức các hoạt động ngoại khóa GDMT 32

2.5.1 Nguyên tắc tự nguyện tham gia 32

2.5.2 Nội dung hoạt động phải gắn với chương trình học 33

2.5.3 Hình thức hoạt động phải đa dạng, hấp dẫn 33

2.6 Các hình thức tổ chức các hoạt động ngoại khóa để GDMT 34

2.7 Quy trình tổ chức các hoạt động ngoại khóa trong môn TNXH để giáo dục môi trường 36

CHƯƠNG III: MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI 38

3.1 Mục tiêu, nội dung và cách thức thực hiện các biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường 38

3.1.1 Mục tiêu của biện pháp 38

3.1.2 Nội dung giáo dục môi trường trong hoạt động ngoại khóa ở trường Tiểu học 38

3.1.3 Cách thức tổ chức giáo dục bảo vệ môi trường trong hoạt động ngoại khóa ở trường Tiểu học 39

3.2 Một số biện pháp tổ chức các hoạt động ngoại khóa trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội 40

3.2.1 Cơ sở đề ra biện pháp 40

3.2.2 Các biện pháp cụ thể 41

PHẦN III: KẾT LUẬN 67

3.1 Kết luận 67

3.2 Kiến nghị, đề xuất 68

3.2.1 Kiến nghị với giáo viên 68

3.2.2 Đề xuất với phòng giáo dục 69

TÀI LIỆU THAM KHẢO 70 PHẦN PHỤ LỤC

DANH MỤC VIẾT TẮT

HS Học sinh

GV Giáo viên

MT Môi trường TNXH Tự nhiên xã hội GDMT Giáo dục môi trường BVMT Bảo vệ môi trường GDBVMT Giáo dục bảo vệ môi trường

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay cuộc sống của chúng ta đang đứng trước sự đe doạ của các hiểm hoạ do môi trường gây ra Từ nạn lũ lụt, động đất, xoáy, lốc, bão, … đang làm cho trái đất đang ngày càng nóng lên đã ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của loài người và gây ra những thiệt hại lớn cho con người cũng như những sinh vật sống trên trái đất Môi trường sống đang ngày càng ô nhiễm bởi chất thải công nghiệp, chất thải sinh hoạt, chất thải nông nghiệp, do tác động của không khí trong các khu công nghiệp, đô thị Do đó bảo vệ môi trường là một vấn đề bức thiết, có ý nghĩa sống còn đối với hiện tại và tương lai Bảo vệ môi trường, sử dụng hợp lí tài nguyên chính là để phát triển kinh tế, xã hội của mọi quốc gia Riêng đối với Việt Nam, hiện tại nguy cơ mất rừng và tài nguyên rừng đang đe doạ cả nước Trên thực tế, tai hoạ mất rừng và cạn kiệt rừng đã xảy ra ở nhiều vùng Sự suy giảm nhanh chất lượng, diện tích đất canh tác theo đầu người, việc

sử dụng tài nguyên đất vẫn tiếp diễn Tài nguyên biển, đặc biệt là tài nguyên sinh vật ở vùng ven bờ bị suy giảm đáng kể mỗi ngày, bắt đầu bị ô nhiễm, trước hết là do dầu hoả Tài nguyên, tài nguyên sinh vật, các hệ sinh thái đang bị sử dụng không hợp lí, dẫn đến sự cạn kiệt và nghèo dần đi tài nguyên thiên nhiên Môi trường có tầm quan trọng đặt biệt đối với đời sống của con người, sinh vật

và sự phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội của đất nước, dân tộc và nhân loại Vì vậy bảo vệ môi trường chính là bảo vệ sức khoẻ của nhân dân, đảm bảo quyền được sống trong môi trường trong sạch, đảm bảo cân bằng sinh thái, khai thác sử dụng hợp lí và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, phục vụ sự phát triển lâu bền của đất nước, góp phần bảo vệ môi trường khu vực và toàn cầu Việc phòng chống suy thoái, ô nhiễm môi trường là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân, của Nhà nước ở tất cả các cấp, các ngành Đây không chỉ là nghĩa vụ pháp lí của mọi người mà còn là yếu tố mới của đạo đức, là trách nhiệm cuả những người đang sống đối với thế hệ mai sau Thực tế là cần phải giáo dục ý thức cho tất cả mọi thành phần, mọi người trong xã hội, nhưng giai đoạn đầu tiên là tập trung vào học sinh ở nhà trường phổ thông, vì giáo dục môi trường cho học sinh phổ

thông không những có kết quả trước mắt mà còn đạt được những lợi ích lâu dài Đây là đối tượng phù hợp nhất để tác động vì học sinh đang ở trong quá trình phát triển các nhận thức hiểu biết, thái độ và hành vi Giáo dục môi trường trong nhà trường phổ thông còn nhằm đạt đến mục đích cuối cùng là : mỗi đứa trẻ được trang bị ý thức trách nhiệm đối với sự phát triển bền vững của trái đất, một khả năng biết đánh giá vẻ đẹp của thiên nhiên, một giá trị nhân cách khắc sâu bởi một nền tảng đạo lí về môi trường Quá trình giáo dục môi trường nhằm cung cấp tri thức hiểu biết về môi trường, làm cơ sở cho năng lực suy xét xử lí thông tin Từ đó phát triển hệ thống kĩ năng hiểu được các vấn đề môi trường, biết giải quyết nó, thúc đẩy những thay đổi trong hành vi sống

Bậc tiểu học là bậc học nền tảng của hệ thống giáo dục quốc dân Học sinh tiểu học ở độ tuổi đang phát triển và định hướng dần về nhân cách, vì vậy những hiểu biết cơ bản của các em được bồi dưỡng qua giáo dục môi trường sẽ để lại dấu ấn sâu sắc không thể phai mờ trong toàn bộ cuộc đời sau này của các em Trong những năm học gần đây, ở bậc tiểu học nói chung và ở trường tiểu học số

1 Nam Lý nói riêng, nội dung giáo dục môi trường đã được đưa vào các môn học nhưng chỉ dạy lồng ghép ở các tiết học có thể lồng ghép để giáo dục, nên học sinh mới chỉ biết thoáng về nội dung này chứ chưa cung cấp nhiều kiến thức

về môi trường và cũng chưa hình thành cho các em kĩ năng và thói quen giữ vệ sinh môi trường Trong nhà trường hiện nay tình trạng học sinh vứt rác bừa bãi,

bẻ cành, phá cây vẫn còn, ý thức bảo vệ môi trường của các em còn hạn chế Vì vậy làm thế nào để nâng cao hiệu quả giáo dục môi trường ở bậc tiểu học, làm thế nào để hình thành cho học sinh tiểu học những tri thức về môi trường là vấn

đề đáng quan tâm hiện nay Kết quả của những việc thực hiện mục tiêu giáo dục môi trường là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa giáo dục lí thuyết và thực hành, giáo dục trong giờ lên lớp ở các tiết dạy và ngoài giờ lên lớp Giáo dục môi trường cho học sinh tiểu học phải thực hiện bằng nhiều con đường : chính quy, phi chính quy, chính khoá, ngoại khoa,…Từ đó làm cho các em có thái độ, hành

vi đúng đắn trong việc bảo vệ môi trường

Môn tự nhiên và xã hội trong chương trình tiểu học là một môn học có rất nhiều nội dung giáo dục môi trường được lồng ghép vào quá trình dạy học Thông qua môn Tự nhiên và xã hội các em được học về tự nhiên, học về cuộc sống đang diễn ra xung quanh các em Qua các bài học các em có các kiến thức

sơ đẳng ban đầu về thế giới Chính vì vậy khi dạy học môn tự nhiên và xã hội, giáo viên cần tổ chức các hoạt động ngoại khóa để biến môi trường xung quanh trở thành nơi các em trải nghiệm, thu thập các tư liệu chuẩn bị cho việc tiếp thu bài học trên lớp hay là nơi để học sinh thực hành củng cố và rèn luyện những kiến thức và kĩ năng đã được học

Vì lí do trên nên chúng tôi chọn đề tài “Tổ chức các hoạt động ngoại

khóa trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội để giáo dục môi trường cho học sinh Trường Tiểu học số 1 Nam Lý”

 Trên trường quốc tế:

- Năm 1972, trong tuyên bố của Hội nghị Liên Hiệp Quốc về “Môi trường và con người” họp tại Stockholm đã nêu: “Việc giáo dục môi trường cho thề hệ trẻ cũng như người lớn làm sao để học có được đạo đức, trách nhiệm trong việc bảo vệ và cải thiện môi trường” Ngay sau đó, chương trình môi trường của Liên Hiệp Quốc (UNEF) cùng với các tổ chức văn hóa – khoa học – giáo dục của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) đã thành lập chương trình giáo dục môi trường quốc tế (IEEP)

- Tháng 10/1975 IEEP đã tổ chức Hội thảo Quốc tế lần thứ nhất về Giáo dục môi trường ở Beograde (Cộng Hòa Liên Bang Nam Tư), kết thúc hội thảo

đã đưa ra được một nghị định khung và tuyên bố về những mục tiêu và những nguyên tắc hướng dẫn giáo dục môi trường Trong đó nêu rõ mục tiêu giáo dục

môi tiêu giáo dục môi trường là nhằm nâng cao nhận thức về vai trò của môi trường và hiểu biết về môi trường; giúp cho mỗi người xác định thái độ và lối sống cá nhân tích cực đối với môi trường; có những hành động cho một môi trường tốt đẹp

- Nghị định thư Kyoto là một nghị định liên quan đến Công ước khung Liên Hiệp Quốc về Biến đổi Khí hậu tầm quốc tế của Liên hiệp quốc với mục tiêu cắt giảm lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính Bản dự thảo được ký kết vào ngày 11 tháng 12 năm 1997 tại Hội nghị các bên tham gia lần thứ ba khi các bên tham gia nhóm họp tại Kyoto, và chính thức có hiệu lực vào ngày 16 tháng 2 năm 2005

- Năm 1992, Hội nghị Thượng đỉnh về Trái đất được tổ chức ở Rio de Janeiro, Brazil Tại Hội nghị này, vấn đề GDMT được nhấn mạnh và đưa vào chương trình Nghị sự 21: đưa khái niệm về môi trường và phát triển vào tất cả các chương trình giáo dục, xây dựng các chương trình đào tạo cho học sinh và sinh viên

- Mốc quan trọng cuối cùng trên quy mô toàn cầu là Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Phát triển Bền vững tổ chức ở Johannesburg, Nam Phi năm 2002 Hội nghị thống nhất: Mục đích của GDMT giờ đây đã trở thành việc theo đuổi

của tất cả các hoạt động giáo dục (Nguyễn Thị Bích Hảo, 2011; Phan Nguyên

Hồng, Vũ Thục Hiền, 2005)

 Tại Việt Nam:

- Chỉ thị số 36 CT/TW ngày 25/6/1998 của Bộ Chính trị về “Tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước” đã đưa ra những giải pháp cơ bản để thực hiện nhiệm vụ bảo vệ môi trường như: “Thường xuyên giáo dục, tuyên truyền, xây dựng thói quen, nếp sống và phong trào quần chúng bảo vệ môi trường” và “Đưa các nội dung bảo

vệ môi trường vào chương trình giáo dục của tất cả các bậc học trong hệ thống giáo dục quốc dân”

- Cùng với Luật giáo dục thì Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có quyết định số 3288/QĐ_BGD&ĐT ngày 2/10/1998 phê duyệt và ban hành các văn bản về

chính sách và chiến lược giáo dục môi trường trong nhà trường phổ thông Việt Nam và một số văn bản hướng dẫn kèm theo Các văn bản này là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc tổ chức triển khai các hoạt động giáo dục môi trường ở các trường phổ thông và trường sư phạm trong hệ thống giáo dục quốc dân

- Quyết định số 1363/QĐ-TT ngày 17/10/2001 của Thủ tướng Chính phủ v/v phê duyệt đề án “Đưa nội dung giáo dục bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân”

- Quyết định số 256/QĐ-TT ngày 02/12/2003 của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia đến năm 2010 và định hướng đến năm

2020

- Quốc Hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XI, kỳ họp thứ

8, đã ban hành Luật bảo vệ môi trường ngày 29/11/2005 và Luật có hiệu lực ngày 1/7/2006

Có thể nói về lĩnh vực môi trường được cả thế giới quan tâm Tuy nhiên cũng có thể nhận thấy, chưa có công trình nghiên cứu nào chuyên sâu về vấn đề

tổ chức các hoạt động ngoại khóa trong dạy học môn tự nhiên và xã hội đẻ giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh tiểu học Do đó khi người giáo viên muốn thay đổi phương pháp dạy học mới như việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa

sẽ gặp rất nhiều khó khăn Cũng là một giáo viên tương lai nên chính bản thân

em cũng muốn tự mình tìm ra các phương pháp dạy học mới để sau này có thể

áp dụng có hiệu quả trên con đường dạy học của mình

3 Mục đích nghiên cứu

Tìm ra những biện pháp giáo dục có hiệu quả nhằm giúp cho học sinh có thái độ, hành vi đúng đối với môi trường ở trường Tiểu học số 1 Nam Lý

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Các hoạt động ngoại khóa trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội để giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh Trường Tiểu học số 1 Nam Lý

4.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình giáo dục baỏ vệ môi trường cho học sinh thông qua các hoạt

động ngọai khóa ở Trường Tiểu học số 1 Nam Lý

5 Giả thuyết khoa học

Nếu đề tài tìm ra được biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh thì việc giáo dục bảo vệ môi trường của học sinh sẽ ngày một tốt hơn góp phần nâng cao giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh của trường Tiểu học số 1 Nam Lý

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về vấn đề môi trường và giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh

6.2 Nêu một số thực trạng bảo vệ môi trường của học sinh và hoạt động giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh ở trường Tiểu học số 1 Nam Lý

6.3 Đề ra một số biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh trường Tiểu học số 1 Nam Lý

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phương pháp phân tích, tổng hợp các tài liệu về giáo dục bảo vệ môi trường: Để thực hiện đề tài bản thân em

đã tiến hành nghiên cứu các tài liệu về môi trường, giáo dục môi trường và các biện pháp thực hiên bằng việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa Từ đó phân tích và tổng hợp các thông tin để đưa ra những ý kiến chủ quan của bản thân mình Việc nghiên cứu các tài liệu cũng giúp em có cơ sở vững chắc để có thể xây dựng các biện pháp trong tổ chức các hoạt động ngoại khóa để giáo dục bảo

vệ môi trường cho học sinh tiểu học

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Quan sát, điều tra, đàm thoại, tổng kết kinh nghiệm: Đây là phương pháp quan trọng trong quá trình thực hiện

đề tài Bằng phương pháp này em có thể xác định được nhận thức của học sinh

về vấn đề môi trường, thực tiễn dạy học và thực trạng vấn đề tổ chức các hoạt động ngoại khóa trong dạy học để giáo dục bảo vệ môi trường Đồng thời nhận

ra những khó khăn, hạn chế mà nhà trường, giáo viên gặp phải khi tiến hành các

hoạt động ngoại khóa để giáo dục môi trường Từ đó tìm ra các biện pháp phù

hợp

8 Giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài

8.1 Một số biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh thông qua hoạt động ngoại khóa ở trường Tiểu học số 1 Nam Lý

8.2 Địa bàn nghiên cứu: Trường Tiểu học số 1 Nam Lý

9 Đóng góp của đề tài

- Làm sáng tỏ một số vấn đề lí luận về GDMT và hoạt động ngoại khoá

- Khái quát được một số vấn đề về thực trạng dạy và học các nội dung GDMT, đặc biệt là thông qua các hoạt động ngoại khoá

- Thống kê được những nội dung trong môn tự nhiên và xã hội có thể kết hợp với các hoạt động ngoại khoá nhằm GDMT cho học sinh tiểu học

- Xây dựng một số hình thức tổ chức các hoạt động ngoại khoá GDMT môn TNXH

- Đề ra một số biện pháp tổ chức các hoạt động ngoại khóa trong môn Tự

nhiên và Xã hội nhằm giáo dục môi trường cho học sinh Tiểu học

PHẦN II: NỘI DUNG CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC

CÁC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA TRONG DẠY HỌC

MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI

đó hệ thống đang xem xét là một tập hợp con Môi trường của một hệ thống đang xem xét cần phải có tính tương tác với hệ thống đó

Một định nghĩa rõ ràng hơn như: Môi trường là tập hợp tất cả các yếu tố tự nhiên và xã hội bao quanh con người, ảnh hưởng tới con người và tác động đến các hoạt động sống của con người như: không khí, nước, độ ẩm, sinh vật, xã hội loài người và các thể chế

Nói chung môi trường là tổng hợp các điều kiện tự nhiên bao quanh sinh vật có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự tồn tại và phát triển của sinh vật

1.1.2 Vai trò của môi trường đối với cuộc sống con người

Môi trường là không gian sống của con người và các loài sinh vật Môi trường là nơi cung cấp tài nguyên cần thiết cho cuộc sống và hoạt động sản xuất của con người Môi trường là nơi chứa đựng các chất phế thải do con người tạo

ra trong cuộc sống và hoạt động sản xuất của mình Môi trường là nơi giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên tới con người và sinh vật trên trái đất Môi trường là nơi lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người

Môi trường tự nhiên cho ta không khí để thở, đất để xây dựng nhà cửa, trồng cấy, chăn nuôi, cung cấp cho con người các loại tài nguyên khoáng sản cần cho sản xuất, tiêu thụ và là nơi chứa đựng, đồng hoá các chất thải, cung cấp cho ta cảnh đẹp để giải trí, làm cho cuộc sống con người thêm phong phú Môi

trường nhân tạo, bao gồm tất cả các nhân tố do con người tạo nên, làm thành những tiện nghi trong cuộc sống, như ôtô, máy bay, nhà ở, công sở, các khu vực

đô thị, công viên nhân tạo Môi trường cần thiết cho sự sinh sống, sản xuất của con người, như tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nước, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội môi trường là tất cả những gì có xung quanh ta, cho ta cơ

sở để sống và phát triển

1.1.3 Thế nào là ô nhiễm môi trường ?

- Ô nhiễm môi trường hiểu một cách đơn giản là :

+ Môi trường bị làm bẩn, thoái hoá môi trường sống

+ Làm biến đổi môi trường theo hướng tiêu cực toàn thể hay một phần bằng những chất gây tác hại (chất gây ô nhiễm) Sự biến đổi môi trường như vậy làm ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp tới đời sống con người và sinh vật, gây tác hại cho nông nghiệp, công nghiệp và làm giảm chất lượng cuộc sống con người

Theo nghiên cứu của các tổ chức bảo vệ môi trường, ở nước ta, 70% các dòng sông, 45% vùng ngập nước, 40% các bãi biển đã bị ô nhiễm, hủy hoại về môi trường; 70% các làng nghề ở nông thôn đang đứng trước nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng Cùng với đó, tình trạng nước biển xâm nhập vào đất liền; đất trống, đồi núi trọc và sự suy thoái các nguồn gien động thực vật đang có chiều hướng gia tăng là hệ quả của việc hủy hoại môi trường Bảo vệ môi trường hơn bao giờ hết đã trở thành nhiệm vụ cấp bách của toàn xã hội

- Có nhiều loại ô nhiễm môi trường như:

+ Ô nhiễm môi trường đất: Là sự biến đổi hệ sinh thái vượt quá mức giới hạn làm ảnh hưởng đến quần xã sinh vật sống trong đất

+ Ô nhiễm môi trường không khí: Là hậu quả của việc con người xã các chất thải khí ra môi trường không khí làm cho không khúi không còn trong sạch hoặc có mùi khó chịu Ô nhiễm không khí ảnh hưởng rất lớn đến đời sống của con người, là vấn đề toàn cầu

+ Ô nhiễm môi trường nước: là sự biến đổi theo chiều tiêu cực của các tính chất vật lý – hoá học – sinh học của nước, với sự xuất hiện các chất lạ ở thể

lỏng, rắn làm cho nguồn nước trở nên độc hại với con người và sinh vật Từ đó cũng làm giảm sự đa dạng của sinh vật sống dưới nước

+ Ô nhiễm tiếng ồn: Là môi trường bị ảnh hưởng bởi các loại âm thanh với tần số quá cao gây ảnh hưởng đến thính lực cũng như đời sống của con người

Ví dụ như: họp chợ gần trường học, công trường gần chung cư, tiếng còi xe

- Nguyên nhân của nạn ô nhiễm môi trường là các sinh hoạt hàng ngày và hoạt động kinh tế của con người, từ trồng trọt, chăn nuôi đến các hoạt động công nghiệp, chiến tranh và công nghệ quốc phòng,…

1.2 Một số khái niệm cơ bản về Giáo dục môi trường

1.2.1 Giáo dục môi trường là gì?

Hai từ “giáo dục” và “môi trường” được chính thức kết hợp với nhau lần đầu tiên vào khoảng giữa những năm 1960 Khái niệm giáo dục môi trường (GDMT) được hình thành ở nước Anh là nhờ ở Sir Patrick Geddes, một giáo sư thực vật học người Scotland Ông đã chỉ ra mối liên hệ quan trọng giữa chất lượng môi trường với chất lượng giáo dục vào khoảng năm 1982

- Giáo dục môi trường là một quá trình (thông qua các hoạt động giáo dục chính quy và không chính quy) hình thành và phát triển ở người học sự hiểu biết, kĩ năng, giá trị và quan tâm tới những vấn đề về môi trường, tạo điều kiện cho họ tham gia vào phát triển một xã hội bền vững về sinh thái

- Giáo dục bảo vệ môi trường nhằm giúp cho mỗi cá nhân và cộng đồng có

sự hiểu biết và nhạy cảm về môi trường cùng các vấn đề của nó (nhận thức); những khái niệm cơ bản về môi trường và bảo vệ môi trường (kiến thức) ; những tình cảm, mối quan tâm trong việc cải thiện và bảo vệ môi trường (thái

độ, hành vi) ; những kĩ năng giải quyết cũng như cách thuyết phục các thành viên khác cùng tham gia (kĩ năng) ; tinh thần trách nhiệm trước những vấn đề về môi trường và có những hành động thích hợp giải quyết vấn đề (tham gia tích cực)

Một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử phát triển định nghĩa GDMT là Hội nghị quốc tế về GDMT trong Chương trình học đường do IUCN/UNESCO

tổ chức tại Nevada, Mỹ năm 1970 Hội nghị này đã thông qua định nghĩa sau về

GDMT: “Là quá trình thừa nhận giá trị và làm rõ khái niệm để xây dựng những

kỹ năng và thái độ cần thiết giúp hiểu biết và đánh giá đúng mối tương quan giữa con người với nền văn hóa và môi trường lý sinh xung quanh mình GDMT cũng tạo cơ hội cho việc thực hành để ra quyết định và tự hình thành quy tắc ứng xử trước những vấn đề liên quan đến chất lượng môi trường”

1.2.2 Tại sao phải giáo dục bảo vệ môi trường?

- Môi trường Việt Nam và trên thế giới đang bị ô nhiễm và bị suy thoái nghiêm trọng đã gây ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống của một bộ phận lớn

cư dân trên trái đất Bảo vệ môi trường đang là vấn đề cấp bách, nóng bỏng không chỉ ở Việt Nam mà cả trên toàn thế giới

- Sự thiếu hiểu biết về môi trường và giáo dục bảo vệ môi trường là một trong những nguyên nhân chính gây nên ô nhiễm và suy thoái môi trường Do

đó và giáo dục bảo vệ môi trường phải là một nội dung giáo dục quan trọng nhằm đào tạo con người có kiến thức, có đạo đức về môi trường, có năng lực phát hiện và xử lí các vấn môi trường trong thực tiễn

- Để khắc phục những hậu quả trên phải cần một thời gian dài, liên tục, ngay từ bây giờ và tốn kém nhiều công sức và tiền của Do đó, bảo vệ môi trường nên bắt đầu bằng việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường, nhất là cho học sinh, sinh viên Hiện nay, vấn đề giáo dục ý thức, trang bị kiến thức về bảo vệ môi trường trong các nhà trường chưa được chú trọng đúng mức, bảo vệ môi trường chưa được xem là một môn học ở các cấp học phổ thông, ngoại trừ một

số trường đại học, cao đẳng có môn học chuyên ngành về môi trường Bộ môn này mới chỉ được lồng ghép trong các môn sinh học, giáo dục công dân, địa lý

và một số tiết học ngoại khóa Một số cuộc thi bảo vệ môi trường đã được tổ chức trong trường học, song nhìn chung, vẫn còn mang nặng tính hình thức Do vậy, ý thức bảo vệ môi trường vì thế chưa hình thành rõ nét trong tầng lớp học sinh, sinh viên

- Để công tác giáo dục ý thức bảo vệ môi trường trong nhà trường mang lại hiệu quả, khi giáo dục bảo vệ môi trường chưa thể là một môn học thì cần giáo dục cho học sinh bắt đầu từ những việc làm, hành động nhỏ nhất

1.2.3 Vai trò và ý nghĩa của công tác giáo dục môi trường:

Tại hội nghị về môi trường ở Moscow năm 1987, do UNEP và UNESCO đồng tổ chức, đã dưa ra kết luận về tầm quan trọng của giáo dục môi trường: “ Nếu không nâng cao được sự hiểu biết của công chúng về những mối quan hệ mật thiết giữa chất lượng môi trường với quá trình cung ứng liên tục các nhu cầu ngày càng tăng của họ, thì sau này sẽ khó làm giảm bớt được những mối nguy

cơ về môi trường ở các địa phương cũng như trên toàn thế giới Bởi vì, hành động của con người tùy thuộc vào động cơ của học và động cơ này lại tùy thuộc vào chính nhận thức và trình độ hiểu biết của họ Do đó giáo dục môi trường là một phương tiện không thể thiếu giúp mọi người hiểu biết về môi trường”

- Giáo dục môi trường không chỉ giúp cá nhân và các cộng động hiểu được bản chất phức tạp của môi trường tự nhiên và môi trường nhân tạo mà còn là kết quả tương tác của nhiều nhân tố sinh học, xã hội, kinh tế và văn hóa; đem lại cho

họ kiến thức, nhận thức về giá trị, thái độ và kĩ năng thực hành để họ tham gia một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong phòng ngừa và giải quyết các vấn đề môi trường và quản lí chất lượng môi trường

- Giáo dục môi trường cho học sinh qua việc tổ chức hoạt động ngoại khóa giáo dục môi trường không chỉ là cung cấp kiến thức mà cuối cùng học sinh phải

có được thái độ đúng đắn với môi trường và có hành vi bền vững về bảo vệ môi trường Vì vậy kết quả của việc thực hiện mục tiêu GDMT phải là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa giáo dục lý thuyết với thực hành, giáo dục chính khóa và ngoại khóa GDMT cho học sinh tiểu học cần thực hiện bằng nhiều con đường: chính qui, phi chính qui, chính khóa, ngoại khóa

- Nhưng trong thực tế hiện nay việc tổ chức hoạt động ngoại khóa, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục môi trường cho học sinh, tạo cảnh quan sư phạm xanh - sạch - đẹp ngay nơi chúng ta đang sống

1.2.4 Việc giáo dục môi trường trong nhà trường như thế nào?

Giáo dục môi trường luôn trân trọng những tri thức bản địa và ủng hộ việc giáo dục tương ứng với việc học tập dựa trên môi trường địa phương, coi trọng việc giáo dục toàn cầu cũng như giáo dục trong môi trường địa phương, thậm

chí về mặt cam kết và hành động lại hướng về cụ thể và địa phương: “ Nghĩ – toàn cầu, hành động – địa phương” Giáo dục môi trường cần bắt nguồn từ lứa tuổi bắt đầu có nhận thức thì khi đó việc tiếp nhận sẽ dễ dàng hơn, hay nói cách khác việc giáo dục môi trường nên bắt đầu từ khi trẻ đang còn ngồi trên ghế nhà trường Việc giáo dục môi trường trong nhà trường được thể hiện khác nhau tùy vào lứa tuổi và trình độ nhận thức của học sinh Cụ thể:

- Giáo dục bảo vệ môi trường trong trường mầm non: Giáo dục mầm non nằm trong hệ thống giáo dục quốc dân, là bậc học quan trọng đặt nền móng ban đầu cho hình thành nhân cách ban đầu của con người Lứa tuổi mầm non trong giai đoạn từ 2-6 tuổi là giai đoạn đặc biệt quan trọng trong cuộc đời mỗi con người Trong giai đoạn này, trẻ phát triển rất nhanh về mặt thể chất, nhận thức

và tình cảm Các mối quan hệ, những nét tính cách, phẩm chất và các năng lực chung nếu không được hình thành ở trẻ trong lứa tuổi này thì khó có cơ hội hành thành ở lứa tuổi sau

- Giáo dục bảo vệ môi trường trong trường tiểu học: Lứa tuổi tiểu học là lứa tuổi biết nhận định được đúng – sai, phân biệt được những hành vi nên và không nên làm để bảo vệ môi trường Cũng như lứa tuổi mầm non, lưa tuổi tiểu học dễ tiếp thu những định hướng giá trị mới, giàu cảm xúc và dễ hưng phấn nhưng hiếu động, nghịch ngợm nếu không được giáo dục về môi trường một cách nghiem túc và đầy đủ thì có thể chính các em sẽ trở thành những kẻ phá hoại môi trường một cách vô ý thức hoặc có ý thức Và điều đó ảnh hưởng

không nhỏ đến cuộc sống tương lai của toàn nhân loại

Tóm lại, con người là một thành phần của môi trường (MT) và là chủ thể của BVMT Ý thức, thái độ, hành vi ứng xử đối với MT là một trong các yếu tố nhân cách của người lao động Chức năng tổng quát nhất và cao quý nhất của giáo dục là “trồng người”, rèn luyện và phát triển nhân cách người lao động Thật vậy, quá trình giáo dục, đặc biệt là giáo dục có hệ thống trong nhà trường đóng vai trò quyết định đối với việc hình thành tư cách công dân, cách ứng xử đối với xã hội, đối với MT của mỗi cá nhân Một khi con người có những hiểu biết về mối quan hệ nhân quả giữa MT và phát triển kinh tế - xã hội, giữa MT và

sự tồn tại của xã hội, giữa MT và chính cuộc sống của mình thì trong mọi hành động họ sẽ nâng niu và ứng xử thân thiện với MT vì mục tiêu phát triển bền vững Mọi thành viên trong cộng đồng xã hội đều có quan hệ với nhau và quan

hệ trực tiếp với MT Tất cả đều có trách nhiệm trước MT Chính vì vậy, giáo dục là một trong những biện pháp hữu hiệu nhất, kinh tế nhất và có tính bền vững trong các biện pháp để thực hiện mục tiêu BVMT và phát triển bền vững đất nước

- Đích quan trọng của GDBVMT không chỉ làm cho mọi người hiểu rõ sự cần thiết phải BVMT mà quan trọng là phải có thói quen, hành vi ứng xử thân thiện, văn minh, lịch sự với MT Điều này phải được hình thành trong một quá trình lâu dài và phải bắt đầu ngay từ tuổi ấu thơ, từ gia đình tới nhà trường, từ

trường tiểu học đến những năm học ở trường phổ thông

1.2.5 Mục tiêu của việc giáo dục bảo vệ môi trường trong trường tiểu học

Giáo dục môi trường cho học sinh tiểu học nhằm:

- Làm cho học sinh bước đầu biết và hiểu: Các thành phần môi trường gồm đất, nước, không khí, ánh sáng, động vật, thực vật và quan hệ giữa chúng; mối quan hệ giữa con người và các thành phần môi trường; ô nhiễm môi trường; biện pháp bảo vệ môi trường xung quanh (nhà ở, trường, lớp học, thôn xóm, bản làng, phố phường, )

- Học sinh bước đầu có khả năng: Tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường phù hợp với lứa tuổi (trồng, chăm sóc cây, làm cho môi trường xanh – sạch – đẹp), sống hòa hợp, gần gũi, thân thiện với tự nhiên Sống tiết kiệm, ngăn nắp, vệ sinh, chia sẻ, hợp tác Yêu quý thiên nhiên, gia đình, trường lớp, đất

nước Thân thiện với môi trường, quan tâm đến môi trường xung quanh

1.2.6 Nhiệm vụ trong giáo dục bảo vệ môi trường trong nhà trường

Theo tuyên ngôn của Tổ chức UNESCO - UNEP năm 1998 “GDBVMT không phải là ghép thêm vào chương trình giáo dục như là một bộ phận riêng biệt hay một chủ đề nghiên cứu, mà nó là một đường hướng hội nhập vào chương trình đó GDBVMT là kết quả của một sự định hướng lại và sắp xếp lại những bộ môn khác nhau và những kinh nghiệm giáo dục khác nhau (khoa học

tự nhiên, khoa học xã hội, văn học nghệ thuật,…), nó cung cấp một nhận thức toàn diện về môi trường”

GDBVMT là một phương pháp tiếp cận xuyên bộ môn giúp cho mọi người hiểu về môi trường với mục đích hàng đầu là chăm sóc phát triển và có thái độ cam kết, thái độ này sẽ nuôi dưỡng niềm mong ước và năng lực hành động có trách nhiệm trong môi trường GDBVMT với không chỉ kiến thức mà còn cả tình cảm, thái độ, kỹ năng và hành động xã hội Như vậy, việc GDBVMT cần phải được tiến hành giáo dục sâu rộng ngay từ tuổi ấu thơ tới tuổi trưởng thành,

từ những người làm việc sinh hoạt thường ngày trong cộng đồng tới những người làm công tác chỉ đạo, quản lý, nhà chiến lược kinh tế xã hội

1.2.7 Việc giáo dục môi trường trong dạy học như thế nào?

Trong dạy học, việc giáo dục môi trường cũng được lồng ghép vào các môn học như tự nhiên và xã hội, môn đạo đức, môm Tiếng Việt… Trong các tiết của từng phân môn, việc giáo dục môi trường thường được dành nguyên một tiết hoặc thông qua nội dung các bài học liên quan đến môi trường giáo viêm liên

hệ để học sinh nhận ra việc bảo vệ các loài sinh vật như cây cối, hoa, các loài động vật và từ đó nhận ra cần làm gì để bảo vệ môi trường sống của các loài sinh vật đó

1.3 Môn Tự nhiên và Xã hội trong trường tiểu học

1.3.1 Nội dung giáo dục môi trường trong môn Tự nhiên và Xã hội

Môn Tự nhiên và Xã hội là môn học chỉ được dạy từ lớp 1 đến lớp 3 Môn học này được cấu trúc từ 3 chủ đề: Con người và Sức khỏe, Xã hội, Tự nhiên

Ba chủ đề này là kết quả từ việc tích hợp 7 chủ đề ở giai đoạn I của môn học Tự nhiên và Xã hội và môn Giáo dục sức khỏe trong chương trình Cải cách Nội dung giáo dục sức khỏe được tích hợp một cách chặt chẽ trong cả 3 chủ đề của môn học: Con người và Sức khỏe, Xã hội, Tự nhiên Trong vấn đề giáo dục môi trường trong môn Tự nhiên và Xã hội có những nội dung như sau:

- Giáo dục về môi trường: Nhằm trang bị những hiểu biết, kiến thức của bộ môn khoa học về môi trường, những hiểu biết về tác động của con người tới môi

trường, những phương pháp nghiên cứu, các biện pháp đánh giá tác động và xử

lý sự cố môi trường

- Giáo dục trong môi trường: Là xem môi trường thiên nhiên hoặc nhân tạo như một phương tiện, một môi trường để giảng dạy và học tập Nói cách khác là cần phải dạy và học gắn với môi trường một cách sinh động và đa dạng

- Giáo dục vì môi trường: Nhằm giáo dục được ý thức, thái độ, các chuẩn mực, hành vi ứng xử đúng đắn với môi trường Hình thành và phát triển, rèn luyện các kỹ năng cơ bản, cần thiết cho những quyết định đúng đắn trong hành động bảo vệ môi trường

1.3.2 Chủ đề giáo dục bảo vệ môi trường trong trường tiểu học

- Hình thành và phát triển ý thức, hành vi bảo vệ cây cối, con vật có ích, yêu thiên nhiên, trường học, nhà ở, cộng đồng Có ý thức thực hiện quy tắc giữ

vệ sinh cho bản thân, gia đình, cộng đồng, không nghịch phá các công trình công cộng Giáo dục bảo vệ môi trường qua hoạt động ngoại khóa cho học sinh Tiểu học gồm có các chủ đề sau:

+ Ngôi nhà của em: Nhà trường sạch sẽ, gọn gàng, ngăn nắp có ảnh hưởng tốt đến sức khỏe con người Vì vậy, các em phải biết thường xuyên tự giác giữ gìn nhà cửa sạch sẽ, gọn gàng, giữ gìn và sử dụng cẩn thận các đồ dùng gia đình, trồng và chăm sóc cây, con vật nuôi trong gia đình

+ Mái trường thân yêu của em: Các em cần biết những điều nên làm và không nên làm trong bảo vệ giữ gìn môi trường, yêu quý giữ gìn bảo vệ môi trường nhà trường, thực hiện quy định bảo vệ cảnh quan môi trường, tích cực tham gia các hoạt động giữ gìn trường lớp xanh – sạch – đẹp

+ Em yêu quê hương: Cảm nhận được vẻ đẹp nơi mình sinh sống, biết một

số nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường tại cộng đồng, yêu quý và có ý thức giữ gìn, bảo vệ môi trường, tham gia vào các hoạt động giữ gìn bảo vệ môi trường tại cộng đồng

+ Môi trường sống của em: Củng có kiến thức qua các môn học về các thành phần cơ bản của môi trường xung quanh như đất, nước, không khí, ánh sáng, động vật, thực vật Một số biểu hiện về ô nhiễm môi trường, nhận biết

cảnh quan môi trường xung quanh, có những việc làm đơn giản thiết thực để giữ gìn và bảo vệ môi trường xung quanh

+ Em yêu thiên nhiên: Con người sinh sống trong thiên nhiên và là một bộ phận của thiên nhiên, phá hoại thiên nhiên, môi trường tự nhiên xung quanh sẽ gây tác hại đối với cuộc sống con người Vì vậy, các em cần biết cảm nhận, yêu quý vẻ đẹp của thiên nhiên, bảo vệ thiên nhiên, tham gia trồng và chăm sóc cây xanh, chăm sóc yêu quý những con vật nuôi

+ Vì sao môi trường bị ô nhiễm: Nhận biết và chỉ ra một số nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường đến con người và các sinh vật khác, thực hiện những hành động cụ thể để tránh làm ô nhiễm môi trường

+ Tiết kiệm trong tiêu dùng: Biết tiết kiệm và góp phần bảo vệ môi trường, quý trọng các đồ dùng, tài sản thiên nhiên, sản phẩm lao động, tiết kiệm sử dụng hợp lý các đồ dùng trong sinh hoạt, học tập, biết phân loại tận dụng phế thải

1.3.3 Mục tiêu của môn Tự nhiên và xã hội

Thông qua các nội dung dạy học trong môn Tự nhiên và xã hội học sinh có những kiến thức ban đầu về con người, các sự vật, sự việc, các mối quan hệ hữu

cơ trong xã hội, cũng như biết được những vấn đề hay hiện tượng xung quanh chúng ta Không chỉ vậy, qua nội dung các bài học cũng như các hoạt động trong quá trình học mà học sinh phát triển được năng lực quan sát, năng lực tư duy, khả năng quan sát, xử lí thông tin cũng như có lòng ham hiểu biết khoa học

và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, góp phần hình thành nhân cách cho học sinh Cụ thể:

- Mục tiêu về kiến thức: Con người và sức khỏe (cơ thể người, cách giữ vệ sinh cơ thể người và phòng tránh bệnh tật, tai nạn) - Một số sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên và xã hội xung quanh con người

- Mục tiêu về kĩ năng: Tự chăm sóc sức khỏe bản thân; ứng xử và đưa ra quyết định hợp lí trong đời sống để phòng tránh bệnh tật và tai nạn Quan sát, nhận xét, nêu thắc mắc, đặt câu hỏi, diễn đạt những hiểu biết của mình (bằng lời nói hoặc hình vẽ ) về các sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên và xã hội)

- Mục tiêu về thái độ và hành vi: Có ý thức thực hiện các quy tắc giữ vệ sinh, an toàn cho bản thân, gia đình và cộng đồng Yêu thiên nhiên, gia đình, trường học, quê hương

1.4 Cơ sở tâm lí học và giáo dục học của giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ ở cấp độ tiểu học

Tuổi vào tiểu học là giai đoạn rất quan trọng trong cuộc đời của học sinh Chính trong giai đoạn này các bạn phát triển rất nhanh cả về thể chất, tình cảm

và trí tuệ, hình thành và phát triển mạnh mẽ những năng lực khác nhau, đặt cơ

sở nền móng cho phát triển nhân cách của chúng

- Nhà giáo dục Nga vĩ đại K.D Usinxki đã nhấn mạnh sự cần thiết cho học sinh làm quen với môi trường thiên nhiên, phát triển các kĩ năng quan sát các hiện tượng thiên nhiên ngay từ khi còn rất nhỏ Sự tiếp xúc sớm nhất của học sinh với thiên nhiên giúp cho việc giáo dục quan niệm đúng đắn đối với môi trường, khả năng đánh giá hiện trạng của môi trường Giáo dục học sinh thái độ trân trọng, bảo vệ và giữ gìn đối với rừng, con vật, thực vật, mong muốn phát triển tài nguyên thiên nhiên là đòi hỏi tất yếu của GDMT

- Nhiều nhà giáo dục học tiểu học đã nêu lên: một trong những mục tiêu giáo dục học sinh ở lứa tuổi tiểu học là hình thành ở các em những cơ sở văn hoá của môi trường Bởi vì trong giai đoạn này học sinh tích luỹ các ấn tượng cảm xúc, các hình ảnh và biểu tượng rực rỡ đầu tiên về thiên nhiên, đặt nền tảng cho quan hệ và thái độ đúng đắn với môi trường xung quanh và định hướng đúng trong môi trường đó

- Các nghiên cứu tâm lí - giáo dục đã chứng minh khả năng hiểu các mối quan hệ qua lại và sự phụ thuộc trong thiên nhiên của học sinh tiểu học Sự hiểu biết các mối quan hệ khác nhau trong thiên nhiên góp phần phát triển trí tuệ, phát triển năng lực phân tích trong hoàn cảnh sinh thái của học sinh Các yếu tố của sự tác động qua lại giữa con người và thiên nhiên có ý nghĩa to lớn trong GDBVMT cho học sinh Trước hết đó là việc cho các em làm quen với các hoạt động thực tiễn khác nhau của con người trong thiên nhiên, hoạt động BVMT (trồng rừng, bảo vệ rừng, bảo vệ các động vật quý hiếm; bảo vệ giữ gìn cây, con,

hoa quả; giữ gìn và bảo vệ các nguồn nước ); làm quen với các cảnh đẹp trong thiên nhiên, các di tích văn hoá - lịch sử, viện bảo tàng, đồng thời hướng sự chú

ý của học sinh đến các tác động tốt cũng như không tốt của con người đối với thiên nhiên, những khó khăn về môi trường nơi mà các bạn đang sống (bụi, tiếng

ồn, nước bị ô nhiễm )

- Trong các hoạt động nhận thức, hoạt động lao động, hoạt động mĩ thuật, nội dung GDBVMT bao gồm cả việc giáo dục các chuẩn mực đánh giá, giúp học sinh nhận thức được giá trị đặc biệt quý báu của thiên nhiên Một trong những biểu hiện quan trọng của thái độ quan tâm đến thiên nhiên là mong muốn tham gia vào việc chăm sóc vật nuôi, cây trồng Trong khi chăm sóc chúng, học sinh hiểu được các nhu cầu của động - thực vật (thức ăn, nước, ánh sáng, không khí, độ ẩm ) Chúng hiểu được rằng để mọi cơ thể sống được, lớn lên và phát triển, các điều kiện sống của chúng phải được thoả mãn Chính trong quá trình

đó, học sinh Tiểu học một cách trực quan sự phụ thuộc của vật nuôi, cây trồng vào lao động của con người

- Trong lao động, các em vui sướng vì được giúp cho vật nuôi, cây trồng lớn lên và phát triển Lao động trong MT là một phương tiện giáo dục quan trọng để hình thành và phát triển ở học sinh ý thức bảo vệ thiên nhiên trong điều kiện tự lực và tích cực Lao động cải tạo MT xung quanh cùng với người lớn (trồng cây, làm vệ sinh) có ý nghĩa cực kỳ quan trọng Học sinh tiểu học cần được tham gia vào các hoạt động BVMT như: trồng cây, thu dọn rác, chăm sóc

và bảo vệ động, thực vật Sự tham gia vào các hoạt động chung giữa các cơ sở như trường tiểu học, công ty cây xanh và MT tạo cho các bạn cơ hội hợp tác với những bạn cùng tuổi, khác tuổi và người lớn trong hoạt động BVMT

- Những cảm xúc thẩm mĩ (tốt - xấu; thiện - ác; đẹp - xấu) phù hợp với lứa tuổi tiểu học Do đó, trong GDMT cho học sinh cần phải chú ý đến các khía cạnh thẩm mĩ và đạo đức Cái đẹp và tình cảm, đạo đức cao đẹp trong quan hệ với MT là các mặt không tách rời nhau Phát triển cảm xúc thẩm mĩ trong quan

hệ với thiên nhiên liên quan chặt chẽ với phát triển trí tuệ Các nhà tâm lí - giáo dục đã chỉ ra rằng không có cảm xúc thẩm mĩ trong khi tri giác thiên nhiên thì

không thể có nhận thức bản chất của các hiện tượng thiên nhiên và không thể tiếp nhận chúng một cách trọn vẹn

- Học sinh tiểu học có thể hiểu được các quy tắc, chuẩn mực cũng như các hạn chế, cấm đoán có tính chất GDBVMT Nhận thức của các bạn về các chuẩn mực trong quan hệ với MT thể hiện ở các nhận xét, các lựa chọn hành vi đạo đức trong các tình huống xảy ra trong cuộc sống Do đó cần phải cho học sinh làm quen với các quy tắc giữ gìn, BVMT, giáo dục các bạn biết sử dụng và tận dụng các tài nguyên thiên nhiên, không gây đau đớn cho con vật, cây cối, không phá hỏng sự trọn vẹn của thiên nhiên và các điều kiện sống của động, thực vật Trên cơ sở đó, học sinh sẽ dần dần nắm được hệ thống các kĩ năng hành động và các quy tắc hành vi trong môi trường

- Học sinh tiểu học là nhà nghiên cứu theo bản năng tự nhiên Chúng ta cần phải khuyến khích tính tò mò, khám phá của các em trong MT thiên nhiên Vai trò của người lớn là tạo điều kiện thuận lợi và chỉ dẫn các em thực hiện các khám phá hơn là cho chúng những câu trả lời hoặc kiểm soát chúng Hãy bắt đầu tìm hiểu các em đã biết gì, tò mò cái gì, làm gì để duy trì hứng thú của chúng Bằng cách đó chúng ta giúp học sinh thử nghiệm với khả năng của mình và tham gia tích cực vào quá trình đó Các nhà khoa học đã chứng minh rằng lứa tuổi tiểu học thường học thông qua hoạt động, qua chia sẻ với người lớn và bạn bè Cảm xúc và tình cảm là một phần quan trọng của việc học tập của chúng

1.5 Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi tiểu học

Lứa tuổi tiểu học là trẻ em từ 6 đến 11 tuổi, là một thực thể hồn nhiên, ngây thơ và trong sáng Ở mỗi trẻ em tiềm tàng khả năng phát triển về trí tuệ, lao động, rèn luyện và hoạt động xã hội để đạt một trình độ nhất định về lao động nghề nghiệp, về quan hệ với bạn bè, cộng đồng xã hội Trẻ em ở lứa tuổi tiểu học là lứa tuổi đang hình thành và phát triển cả về mặt sinh lý, tâm lý, xã hội các em đang từng bước gia nhập vào xã hội thế giới của mọi mối quan hệ

Do đó, học sinh tiểu học chưa đủ ý thức, chưa đủ phẩm chất và năng lực như một công dân trong xã hội, mà các em luôn cần sự bảo trợ, giúp đỡ của người lớn, của gia đình, nhà trường và xã hội Học sinh tiểu học dễ thích nghi và tiếp

nhận cái mới và luôn hướng tới tương lai Nhưng cũng thiếu sự tập trung cao độ, khả năng ghi nhớ và chú ý có chủ định chưa được phát triển mạnh, tính hiếu động, dễ xúc động còn bộc lộ rõ nét Trẻ nhớ rất nhanh và quên cũng nhanh Đối với trẻ em ở lứa tuổi tiểu học thì tri giác của học sinh tiểu học phản ánh những thuộc tính trực quan, cụ thể của sự vật, hiện tượng và xảy ra khi chúng trực tiếp tác động lên giác quan Tri giác giúp cho trẻ định hướng nhanh chóng và chính xác hơn trong thế giới Tri giác còn giúp cho trẻ điều chỉnh hoạt động một cách hợp lý Trong sự phát triển tri giác của học sinh, giáo viên tiểu học có vai trò rất lớn trong việc chỉ dạy cách nhìn, hình thành kỹ năng nhìn cho học sinh, hướng dẫn các em biết xem xét, biết lắng nghe Đối với học sinh tiểu học có trí nhớ trực quan – hình tượng phát triển chiếm ưu thế hơn trí nhớ từ ngữ – logíc Tư duy của trẻ em mới đến trường là tư duy cụ thể, dựa vào những đặc điểm trực quan của đối tượng và hiện tượng cụ thể Trong sự phát triển tư duy ở học sinh tiểu học, tính trực quan cụ thể vẫn còn thể hiện ở các lớp đầu cấp và sau đó chuyển dần sang tính khái quát ở các lớp cuối cấp Trong quá trình dạy học và giáo dục, giáo viên cần nắm chắc đặc điểm này Vì vậy, trong dạy học, giáo viên cần đảm bảo tính trực quan thể hiện qua dùng người thực, việc thực, qua dạy

học hợp tác hành động để phát triển tư duy cho học sinh

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu

2.1.1 Đặc điểm tình hình địa phương

Nam Lý là một phường trung tâm thuộc thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình

Phường Nam Lý có diện tích 3,99 km², dân số năm 2015 là 17001 người,mật độ dân số đạt 4541 người/km²

Cùng với sự phát triển kinh tế, xã hội, những năm gần đây, thì Phường Nam lí cũng bắt kịp xu thế phát triển và ngày càng đi lên, trở thành phường trung tâm của thành phố Tuy nhiên cùng với sự phát triển là sự gia tăng của các

hệ thống quán xá, các nhà hàng, các khu chợ Điều đó dẫn đến kết quả là lượng chất thải của phường ngày càng tăng Tuy nhiên, việc thu gom, xử lý chưa triệt

để đã khiến môi trường tại phường phải đối mặt với nguy cơ ô nhiễm, ảnh hưởng đến sức khỏe và đời sống của người dân xung quanh khu vực phường nói cbung và cả thành phố nói riêng

Qua khảo sát thực tế tại chợ phường tôi nhận thấy, hệ thống xử lý rác, nước thải, thùng đựng rác công cộng và xử lý nước thải nhìn chung đều chưa có hoặc

có nhưng lâu ngày nên đã xuống cấp Đặc biệt trên địa bàn còn có các chợ như chợ Nam Lí, chợ Công Đoàn với lượng người mua và bán đông đúc Do đó việc

giữ gìn môi trường ở cá chợ vẫn chưa được đảm bảo

2.1.2 Tình hình nhà trường

Trường Tiểu học số 1 Nam Lí là một trường điểm trong hệ thống trường học trên địa bàn thành phố Đồng Hới Trường được đóng ngay tại trung tâm phường, với số lượng học sinh đông Trường có hệ thống cơ sở vật chất đầy đủ phục vụ cho việc học của học sinh, đội ngũ giáo viên tận tình, học sinh ngoan và học tốt Trường đang thực hiện dạy học theo mô hình trường học mới và đổi mới phương pháp dạy học theo tinh thần, chỉ thị của Bộ Giáo dục và đào tạo đề ra Các lớp học được trang bị đầy đủ các đồ dùng phục vụ cho việc dạy và học Ngoài ra ở các lớp học đều được trang trí các góc gần gũi như góc học tập, góc thư viện, góc thiên nhiên… Khuôn viên nhà trường được nhà trường đầu tư hệ thống cây cảnh gần gũi, thoáng mát để học sinh có không gian chơi

2.2 Thực trạng giáo dục và thái độ, nhận thức của học sinh trường tiểu học

số 1 Nam Lý

2.2.1 Thực trạng việc giáo dục bảo vệ môi trường ở trường Tiểu học

Trường tiểu học tuy nằm ở trung tâm thành phố , đường giao thông thuận tiện cho việc đi lại và đưa đón học sinh Qua khảo sát sơ bộ chất lượng môi trường xung quanh điểm nghiên cứu nhận thấy: trường học không gần trục đường giao thông chính nên ít nhiều tránh được ảnh hưởng bởi bụi và tiếng ồn; hàng ngày, trong trường có người dọn dẹp vệ sinh chung đảm bảo môi trường sạch sẽ, bên ngoài cổng trường cũng được dọn dẹp, cây xanh được trồng theo hàng lối và chăm sóc cẩn thận, khu vui chơi của các em cũng rất gần gũi với thiên nhiên, đảm bảo cho học sinh một môi trường học tập tốt

Hơn nữa, ở ngoài sân trường gần với đường giao thông, nhà trường trồng hàng cây xanh có khả năng chắn bụi và giảm tiếng ồn Các lớp học được trang bị

đồ dùng phục vụ cho việc giảng dạy và học tập có tích hợp nội dung GDBVMT như: loto động vật – thực vật; loto các phương tiện giao thông; dụng cụ chăm sóc cây (gồm bình tưới, xẻng, cuốc bằng nhựa); bộ tranh lật theo chủ đề; sản phẩm tái chế từ các đồ dùng hàng ngày đã sử dụng hết (chai, lọ, vải, len, hộp sữa, giấy báo cũ ) làm thành các cây cỏ, bông hoa, con gà, con chim, con lợn, chuông gió Và mỗi tháng hoặc mỗi kỳ học, các cô sẽ trang trí lớp, chia lớp thành các góc hoạt động phù hợp với nội dung chủ điểm theo kế hoạch tuần, kế hoạch tháng như: Tháng bảo vệ môi trường, chúc mừng sinh nhật; bản sắc dân tộc (trưng bày những bộ quần áo của nhiều dân tộc) hay góc thiên nhiên (trư ng bày các sản phẩm tự làm hết sức đa dạng và phong phú) và nhiều ý tưởng sáng tạo khác của giáo viên mỗi lớp Không phải tất cả các góc hoạt động trên đều được đưa vào lớp học, mà được hoán đổi linh hoạt theo chủ điểm từng tuần, từng tháng

2.2.2 Thực trạng của việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa trong nhà trường

Nhà trường đã có những hoạt động cụ thể để giáo dục bảo vệ môi trường

cho học sinh như thông qua các tiết sinh hoạt đầu tuần, các buổi sinh hoạt lớp,

các hội thi hiểu biết về giáo dục môi trường được tổ chức với các nội dung và hình thức phong phú và phù hợp với lứa tuổi tiểu học

Cũng đã tổ chức cho học sinh biểu diễn thời trang có nội dung bảo vệ môi trường Thời trang được làm từ các sản phẩm tái chế, qua đó giáo dục học sinh thấy được trách nhiệm của mình với việc bảo vệ môi trường

Việc đưa giáo dục dục bảo vệ môi trường lồng ghép các tiết sinh hoạt đầu tuần cũng có một số hiệu quả nhất định Đây là một cách giúp các em nắm kiến thức về môi trường một cách nhẹ nhàng, không khô khan

Dọn vệ sinh chung toàn trường: phòng truyền thông của trường đã yêu cầu

Tổng phụ trách phân công chi tiết cho các lớp đảm nhận các khu vực vệ sinh

khác nhau trong trường và lên kế hoạch quy định ngày, giờ các lớp phải làm vệ sinh trường, lớp 1 lần/tuần vào các ngày thứ 6 trong thời lượng 20 phút

Trong quá trình học sinh tổng vệ sinh, giáo viên chủ nhiệm phải trực tiếp theo dõi, hướng dẫn để giúp cho lớp học vừa sạch, vừa đảm bảo an toàn cho học sinh và đảm bảo cơ sở vật chất cho nhà trường

Giáo viên Tổng phụ trách và nhân viên y tế lần lượt đến các lớp để quan sát, chấm điểm, đánh giá công việc và kịp thời nhắc nhở những hiện tượng học sinh còn đùa nghịch trong khi lao đông (nếu có)

Phát động phong trào “Tết trồng cây – đời đời nhớ ơn Bác”: Nhà trường

phát động mỗi học sinh trồng một loại cây tại gia đình Đồng thời hưởng ứng nhiệt tình Tết trồng cây tại nhà trường Tết trồng cây “Đời đời nhớ ơn Bác” không chỉ giúp nhà trường có được một khung cảnh đẹp, tăng thêm số lượng cây xanh mà còn tạo cho học sinh có được một môi trường “xanh – sạch – đẹp” và

an toàn

Hơn nữa, do đặc thù của trường tiểu học số 1 Nam Lí là phát triển các chương trình ngoại khóa với nhiều chủ đề, nội dung khác nhau cho học sinh tiểu học lựa chọn cho nên nội dung giáo dục bảo vệ môi trường chỉ mới được phát triển thông qua hoạt động ngoài giờ lên lớp mà chưa tổ chức bài bản gắn liền trong một môn học cụ thể như xây dựng một giáo án riêng cho nội dung bảo vệ môi trường, nếu có mới chỉ dừng lại ở mức độ liên hệ Chính vì vậy, tôi đã lựa chọn đề tài này để bổ sung cho nhà trường những nội dung hay chương trình còn đang bị bỏ ngỏ cũng như gián tiếp đưa nhận thức bảo vệ môi trường của các em lên một tầm cao mới

Mục đích của việc tìm hiểu, đánh giá kiến thức và sự hiểu biết về môi trường của giáo viên, phụ huynh nhằm bước đầu đánh giá khách quan xem với những hiểu biết ấy, các em được người lớn quan tâm, chỉ dạy, nhắc nhở các hành vi, cách cư xử sao cho không làm tổn hại đến môi trường xung quanh bằng những việc làm nhỏ trong cuộc sống hàng ngày ở mức độ nào

Tóm lại, qua nghiên cứu thực trạng nhận thức và việc tổ chức các hoạt động ngoại khoá GDMT của giáo viên ở trường tiểu học, chúng tôi có nhận xét sau:

- Tuy vẫn còn một tỉ lệ lớn giáo viên chưa nhận thức sâu sắc về tác dụng cơ bản nhất của các hoạt động ngoại khoá, nhưng hầu hết đều đã nhận thức được tầm quan trọng của các hoạt động ngoại khoá trong việc GDMT cho học sinh tiểu học

- Vẫn tồn tại một số lượng không nhỏ giáo viên chưa thực sự quan tâm đến vấn đề GDMT qua các hoạt động ngoại khoá cho học sinh trong trường tiểu học

- Các nhà quản lí, các nhà giáo dục chưa đánh giá đúng mức thực trạng GDMT qua các hoạt động ngoại khoá trong các trường tiểu học để có sự quan tâm cụ thể, sát sao hơn nữa trong việc GDMT cho học sinh Các tài liệu hướng dẫn về hoạt động ngoại khoá GDMT chủ yếu mới chỉ dừng lại ở mức chung chung, tổng quát, thiếu sự cụ thể, chi tiết và thực tế Đây sẽ là một khó khăn rất lớn đối với giáo viên tiểu học khi tiến hành GDMT cho học sinh Trong thực tế, hầu hết các giáo viên đều ngại tổ chức các hoạt động ngoại khoá Họ cảm thấy vất vả, tốn nhiều thời gian, công sức vì phải đầu tư tìm hiểu, nghiên cứu tài liệu tham khảo, tài liệu chuyên sâu, phải xin ý kiến Ban giám hiệu, phải lên kế hoạch hoạt động, đưa ra các câu hỏi, đáp án Một số người cho rằng họ còn thiếu kinh nghiệm, không đủ tài liệu hướng dẫn và không được cố vấn trong việc tổ chức các hoạt động ngoại khoá GDMT Từ thực tế trên có thể khẳng định việc áp dụng các hình thức và phương pháp GDMT của giáo viên còn nhiều hạn chế, đặc biệt là các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khoá Do đó, việc trang bị cho giáo viên những kiến thức, tài liệu, kế hoạch cho các hoạt động ngoại khoá GDMT là hết sức cần thiết để giúp người giáo viên vững vàng, tự tin hơn cũng như giúp thay đổi cách thức dạy học những kiến thức về môi trường qua môn học TNXH.Qua việc nghiên cứu cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài nghiên cứu, chúng tôi rút ra một số kết luận sau: Hoạt động ngoại khoá GDMT qua môn TNXH là một hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp góp phần làm cho quá trình giáo dục ở nhà trường tiểu học thêm phong phú và toàn diện, giúp cho

việc học tập của học sinh thêm sinh động, bổ ích và hứng thú Môn TNXH là môn học có nội dung về thiên nhiên, con người và xã hội gần gũi xung quanh các em Vì vậy, việc GDMT qua các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khoá môn TNXH là hoàn toàn hợp lí và cần thiết.Học sinh tiểu học bước đầu đã có những nhận thức nhất định về vấn đề môi trường và bảo vệ môi trường, xong sự nhận thức ấy còn hời hợt, chưa sâu sắc để làm cơ sở cho sự chuyển biến trong thái độ và hành vi một cách tích cực Đa số giáo viên tiểu học có nhận thức về vấn đề môi trường và bảo vệ môi trường cũng như tầm quan trọng của việc GDMT qua các hoạt động ngoại khoá Tuy nhiên, việc áp dụng những hình thức ngoại khoá trong quá trình dạy học còn nhiều gặp nhiều khó khăn về trình độ chuyên môn cũng như tài liệu tham khảo và đơn điệu Từ các cơ sở lí luận và thực tiễn mà đề tài xác định được, có thể thấy rằng: muốn cho việc tổ chức các hoạt động ngoại khoá GDMT qua môn TNXH trở thành một hoạt động thường xuyên và hiệu quả, người giáo viên phải ý thức được việc tổ chức các hoạt động này là một phần, một bộ phận hữu cơ không thể thiếu được trong quá trình giảng dạy và giáo dục, từ đó có trách nhiệm tìm tòi, nghiên cứu, lựa chọn nội dung, phương pháp và các hình thức ngoại khoá phù hợp nhằm lôi cuốn học sinh tham gia và thực sự phát huy được hết tác dụng của loại hình ngoại khoá trong trường học

2.2.3 Điều tra nhận thức, thái độ của học sinh trong việc bảo vệ môi trường

Dựa trên những phiếu điều tra về nhận thức và hành vi, sự tương quan giữa nhận thức và thái độ của 200 học sinh ở trường tiểu học số 1 Nam Lí về: Mức độ tiếp nhận những thông tin về vấn đề môi trường và bảo vệ môi trường; Khả năng nhận thức về trách nhiệm và các biện pháp bảo vệ môi trường; Nhận thức, thái

độ, hành vi bảo vệ môi trường của học sinh tiểu học - Về mức độ tiếp nhận những thông tin về vấn đề môi trường và bảo vệ môi trường: Kết quả điều tra cho thấy: 75.19% học sinh được điều tra thường xuyên được nghe những lời nhắc nhở về BVMT Đây là con số khá cao nói lên mức độ quan tâm của gia đình, nhà trường và xã hội (các phương tiện thông tin đại chúng: Đài, Báo, Tivi…) đối với việc giáo dục nhận thức và hành vi BVMT cho trẻ Tiếp đó,

chúng tôi nghiên cứu về những nguồn mà học sinh thường được nghe nhắc nhở

về BVMT “Thầy cô” và “bài học” là nguồn nhắc nhở BVMT được nhiều học sinh lùa chọn nhất: 84.39% các em được nghe những lời nhắc nhở từ thầy, cô giáo, 74.63% các em được nghe những lời nhắc nhở qua bài học giáo viên truyền đạt Như vậy, có thể nói, nhà trường (thầy cô, bài học) là nguồn thông tin tác động thường xuyên nhất tới học sinh về MT và BVMT Đây sẽ là một thuận lợi rất lớn làm cơ sở cho chúng ta xây dựng một chương trình hoạt động ngoại khoá GDMT cụ thể và toàn diện trong các trường tiểu học Trong khi đó, kết quả điều tra của tác giả Nguyễn Thị Thấn thực hiện năm 1998 cho thấy: các phương tiện thông tin đại chúng là nguồn tác động GDMT lớn nhất sau đó mới tới nhà trường, (Nguyễn Thị Thấn, 2001) Điều này chứng tỏ GDMT đang được triển khai ngày càng mạnh mẽ hơn ở các trường tiểu học Tuy nhiên, cũng theo tác giả Nguyễn Thị Thấn (2000) thì trong các môn học ở bậc tiểu học, năng lực và thời gian của giáo viên mới chỉ tập trung chủ yếu vào các môn Toán và Tiếng Việt, trong khi đó môn TNXH là môn học có tính chất liên ngành phù hợp với nội dung GDMT thì sự quan tâm và nhiệt tình của giáo viên không cao và trình độ của giáo viên về vấn đề này còn nhiều hạn chế Đây sẽ là một rào cản rất lớn cho việc tiến hành các hoạt động ngoại khóa GDMT qua môn TNXH - Khả năng nhận thức về trách nhiệm và các biện pháp bảo vệ môi trường của học sinh tiểu học Kết quả điều tra cho thấy: 89.76% học sinh được hỏi đồng ý với ý kiến:

“Học sinh tiểu học có nhiệm vụ BVMT” Điều này chứng tỏ các em đã nhận thức được vai trò, trách nhiệm của mình trong việc BVMT Bên cạnh đó các em cũng nhận ra được khả năng của chính mình, của bạn trong việc BVMT: 89.27% cho rằng “Học sinh tiểu học có thể làm nhiều việc để BVMT” Tuy nhiên, chỉ có 15.12% học sinh đồng ý với ý kiến: “Học sinh tiểu học cũng có thể làm nhiều việc phá hoại môi trường” Điều này chứng tỏ học sinh tiểu học nhận thức chưa thực sự sâu sắc các vấn đề môi trường Tầm nhìn của các em mới chỉ hướng về các hành vi theo chiều hướng tốt Có thể các em làm một việc gây ảnh hưởng tới môi trường nhưng chính các em không biết hoặc không hiểu hết mức độ ảnh hưởng xấu của nó tới môi trường Như vậy, việc GDMT cho học sinh đang đòi

hỏi cụ thể và sâu sắc hơn nữa Cần GDMT cho các em trong chính môi trường, trong chính cuộc sống đang hàng ngày hàng giê diễn ra xung quanh các em - Nhận thức của học sinh tiểu học trong việc BVMT Qua điều tra cho thấy: đa số học sinh đã có sự hiểu biết ban đầu về những 23 việc làm góp phần BVMT phù hợp với lứa tuổi các em Tỉ lệ các em lựa chọn đúng những hành vi nhằm BVMT là trên 80%, như: Giúp các cô chú quét rác làm vệ sinh nơi em ở (94.63%) Vẩy nước trước khi quét dọn (93.16%)…Với những hành vi được coi

là phá hoại môi trường thì gần 100% các em đều nhận thức được như: bắn chim, khạc nhổ bừa bãi, nghịch ngợm các hiện vật ở khu di tích lịch sử…Với những nhận thức như trên, ta hãy tìm hiểu hành vi của học sinh tiểu học trong việc BVMT như thế nào? - Hành vi của học sinh tiểu học trong việc BVMT Trong các nhiệm vụ GDMT cho học sinh thì nhiệm vụ giáo dục thói quen, hành vi BVMT là nhiệm vụ quan trọng nhất Nhiệm vụ này đòi hỏi hình thành ở học sinh tiểu học ý thức nhạy cảm và quan tâm tới môi trường, tham gia tích cực vào việc bảo vệ và cải thiện môi trường, biết thực hiện những hành động vừa sức góp phần giải quyết các vấn đề môi trường Chúng tôi đã tiến hành tìm hiểu hành vi của học sinh tiểu học trong việc BVMT Kết quả thu được như sau: Đa

số các em học sinh đã có hiểu biết và hành vi đúng trước những việc làm có ảnh hưởng tốt tới môi trường và những việc làm ảnh hưởng xấu tới môi trường Phần lớn học sinh không bao giờ làm những việc gây hại cho môi trường như: bắn chim (88.3%); bắt chim về nuôi và chăm sóc (75.1%); hái hoa nơi công cộng (83.9%); khạc nhổ bừa bãi (84%) Tuy nhiên, với những việc làm như: “tưới nước cho cây” hay “trồng cây” là những hoạt động được các em ý thức rất rõ đó

là hành động bảo vệ môi trường nhưng khi được hỏi: “Em có thường làm những việc này không?” thì trong khi có tới 98.55% học sinh nhận thức được “trồng cây” là góp phần bảo vệ môi trường nhưng chỉ có 43.5% em cho biết mình thường xuyên là công việc đó Với việc làm “Giúp các cô chú công nhân làm vệ sinh nơi em ở” thì có đến 94.2% nhận thức đúng nhưng chỉ có 55% em có hành

vi giúp các cô chú quét rác làm vệ sinh nơi em ở Các việc như: “Vệ sinh lớp học sạch sẽ”, “Tự nhặt rác ở chỗ ngồi của mình, trong lớp, trong trường”; “Tưới

nước cho cây” có sự chênh lệch khá cao (gần 25%) giữa nhận thức và hành vi Việc làm “Phân loại rác trước khi thải” thì có 23.2% học sinh thường làm Tuy nhiên, theo sự đánh 24 giá chủ quan của chúng tôi thì kết quả này vẫn rất cao so với thực tế là hầu hết người dân Việt Nam chưa có thói quen phân loại rác trước khi thải Kết quả trên là không cao so với khả năng làm việc của các em Ta có thể nhận thấy nhiều học sinh mặc dù đã có những kiến thức nhất định về môi trường nhưng vẫn chưa có những hành vi tích cực đối với môi trường Nhiều nghiên cứu tâm lí đã chỉ ra rằng: học sinh lứa tuổi 6 - 11 về bản chất rất giàu lòng yêu thiên nhiên, nhiều em có ham muốn được tham gia vào những hoạt động xã hội công ích Điều đó cho thấy, để các em có một thái độ, một ý thức trách nhiệm cao hơn nữa với những hành vi của mình, có thể phát huy hết khả năng lao động phù hợp với lứa tuổi thì cần sự quan tâm hơn nữa, tạo điều kiện cho các em được hoạt động qua các phong trào Đoàn, Đội, tổ chức các hoạt động ngoại khoá GDMT Điều này nằm trong phạm vi kiến thức của các môn học trong nhà trường, nhất là môn TNXH lớp 3 Vậy, với thực tế nhận thức và hành vi về MT và bảo vệ MT như trên của học sinh tiểu học thì việc tổ chức các hoạt động ngoại khoá nhằm nâng cao chất lượng GDMT cho các em được tiến hành như thế nào trong nhà trường tiểu học?

CHƯƠNG II TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA TRONG

DẠY HỌC ĐỂ GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG 2.1 Khái niệm hoạt động ngoại khóa

Hoạt động ngoại khóa là các hoạt động nằm ngoài chương trình học chính khóa Hoạt động ngoại khóa thường được tổ chức sau giờ học bằng các hoạt động cụ thể, dưới sự điều khiển , hướng dẫn của giáo viên và sự tham gia tự nguyện của học sinh Thông qua các hoạt động ngoại khóa học sinh được củng

cố, nâng cao kiến thức, kĩ năng học tập về môi trường và việc bảo vệ môi trường

đã được học trong chương trình chính khóa Cùng với hoạt động chính khóa,

hoạt động ngoại khóa cũng là bộ phận quan trong trong mối quan hệ hữu cơ, chúng hợp thành một thể thống nhất để cùng thực hiện mục tiêu giáo dục trong nhà trường Các hoạt động ngoại khóa phải được tổ chức dựa trên những thức lí thuyết mà học sinh đã được lĩnh hội trong chương trình chính khóa Như vậy, hoạt động ngoại khóa còn được xem như một hình thức dạy học quan trọng , là cách thức, con đường để thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng mới theo tinh thần của bộ luật giáo dục: “phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh phùy hợp với đặc điểm từng lứa tuổi, môn học; bồi dưỡng phuơng pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức đó vào thực

tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

2.2 Vai trò và vị trí của các hoạt động ngoại khóa trong trường Tiểu học

Các hoạt động ngoại khóa không chỉ tao cho các em hứng thú mà còn rèn luyện sức khỏe mà còn rèn luyện sự nhanh nhẹn, hoạt bát Thông qua đó các em còn học được nhiều kỹ năng như sự tự tin, hòa đồng, khẳng định bản thân Nhiều hoạt động khác như các câu lạc bộ hội họa, âm nhạc, tham quan dã ngoại… cũng giúp các em phát huy khả năng của mình, hứng thú tham gia Hoạt động ngoại khóa mang lại nhiều lợi ích cho các em, một trong số đó là xả stress, mang lại sự thoải mái Ngày ngày đến trường với những tiết học cứ lặp đi lặp lại

sẽ khiến các em căng thẳng và chán nản Thậm chí nhiều em rất lười đến trường

vì muốn ngủ nướng, ở nhà chơi Vì vậy việc thường xuyên tổ chức các hoạt động ngoại khóa cũng là biện pháp để giúp các em giảm bớt căng thẳng, mệt

mỏi, có động lực đến trường Hoạt động ngoại khóa đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của trẻ thế nhưng ngày nay các bậc phụ huynh chỉ quan tâm đến việc trẻ đạt bao nhiêu điểm Toán, học Anh văn có tốt hay không Nhiều phụ huynh còn vô tình “nhốt” trẻ trong nhà với các trò chơi điện tử,

truyện tranh mà cứ ngỡ là đã cho con một tuổi thơ hạnh phúc Theo các nhà

khoa học và chuyên gia tâm lý trong quá trình phát triển của trẻ nếu thiếu không gian vui chơi trẻ sẽ mất đi sự linh hoạt Thiếu các hoạt động thể chất trẻ sẽ khó lòng phát triển ngôn ngữ, cảm xúc, dễ trầm uất và khó thích nghi với cuộc sống Đặc biệt các hoạt động ngoại khóa về giáo dục môi trường góp phần nâng cao tinh thần trách nhiệm, ý thức của học sinh, đồng thời giúp các em hòa nhập với tập thể, với cộng đồng Từ những kiến thức lí thuyết trên sách vở thì các hoạt động ngoại khóa sẽ giúp học sinh vận dụng được các lí thuyết đó vào thực tiễn, đúng với tinh thần, mục tiêu của giáo dục là: “học đi đôi với hành”

2.3 Nội dung giáo dục bảo vệ môi trường thông qua các hoạt động ngoại khóa:

Trong chương trình Tiểu học hoạt động ngoài giờ lên lớp được quy định mỗi tuần ít nhất 1 tiết Nội dung giáo dục bảo vệ môi trường có thể được lồng ghép vào những buổi sinh hoạt lớp, sinh hoạt đội Căn cứ vào những chủ đề chung cho toàn bộ bậc học, chương trình giáo dục bảo vệ môi trường được quy định cho các khối lớp theo hai mức độ: Các lớp 1,2,3 và các lớp 4,5 Đối với học sinh Tiểu học nói chung, yêu cầu cơ bản cần đạt ở độ tuổi này là:

- Nhận biết, biết mộ số đặc điểm cơ bản về vai trò của cây cối, con vật, các hiện tượng thiên nhiên, một số danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử

- Bước đầu hình thành và phát triển những kỹ năng quan sát, nhật xét, nên thắc mắc, đặt câu hỏi

- Biết cách biểu đạt hiểu biết của mình về những sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên

- Biết làm những việc đơn giản thiết thực để bảo vệ môi trường tại trường, lớp, gia đình, cộng đồng

- Hình thành và phát triển ý thức, hành vi bảo vệ cây cối, con vật có ích, yêu thiên nhiên, trường học, nhà ở, cộng đồng Có ý thức thực hiện quy tắc giữ

vệ sinh cho bản thân, gia đình, cộng đồng, không nghịch phá các công trình

công cộng

2.4 Đặc điểm của các hoạt động ngoại khóa trong trường Tiểu học

Hoạt động ngoại khóa rất đa dạng để các em lựa chọn Mỗi hoạt động mang lại những lợi ích khác nhau song đều có điểm chung là rèn luyện một số kỹ năng như năng động, nhanh nhẹn, sáng tạo và nâng cao thể lực Ngoài ra, để phân biệt với các hình thức tổ chức dạy học khác thì hoạt dộng ngoại khóa có những đặc điểm riêng biệt như:

- Là một hoạt động riêng biệt, không nằm trong chương trình chính khóa

- Nội dung các hoạt động ngoại khóa thường liên quan tới nội dung đã dược học tập trên lớp, phù hợp với hoàn cảnh địa phương và đặc điểm của đối tượng tham gia Hay nói cách khác các hoạt động ngoaị khóa là sự vận dụng các

lí thuyết được học vào thực tiễn

- Đối tượng tham gia là học sinh với tinh thần tự nguyện, hứng thú với các hoạt động

- Giáo viên chỉ là người hướng dẫn, chỉ đạo các hoạt động của học sinh, đồng thời tư vấn, điều khiển các hoạt động mà không trực tiếp tham gia cùng học sinh

- Sau mỗi hoại động ngoại khóa, giáo viên thường kiểm tra, đánh giá học sinh dựa trên sản phẩm của buổi hoạt động ngoại khóa, những việc học sinh làm được hay tính tích cực, sáng tạo của học sinh chứ không đánh giá hay kiểm tra học sinh bằng điểm số

2.5 Các nguyên tắc khi tổ chức các hoạt động ngoại khóa GDMT

2.5.1 Nguyên tắc tự nguyện tham gia

Nguyên tắc này đảm bảo các hoạt động ngoại khóa phải được tổ chức dựa trên tinh thần tự nguyện, hứng thú, say mê của học sinh Nguyên tắc này được thể hiện khi tổ chức các hoạt động ngoại khóa là: học sinh đăng kí các hoạt động

mà mình muốn tham gia, các hoạt động này phù với năng lực và các em có thể

phát huy hết khả năng của mình Điều nay cũng đòi hỏi ban tổ chức khi tổ chức các hoạt động ngoại khóa phải phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí, trình độ nhận thức cũng như điều kiện vật chất và đặc điểm, tình hình môi trường địa phương

Do đó người giáo viên giữ vai trò hết sức quan trọng trong việc khơi gợi ở học sinh niềm hứng thú, say mê Người giáo viên chỉ là người hướng dẫn, tổ chức, tư vấn mà không trực tiếp tham gia vào những hoạt động của học sinh Chính vì vậy, người giáo viên cần phải tôn trọng tinh thần tự nguyện tham gia của học sinh, hướng dẫn các em tham gia vào các hoạt động phù hợp với năng lực của mình nhằm đạt được các mục tiêu trong giáo dục môi trường

2.5.2 Nội dung hoạt động phải gắn với chương trình học

Theo như chúng ta đã biết thì các hoạt động chính khóa và hoạt động ngoại khóa là hai bộ phận hữu cơ hợp thành một thể thống nhất trong quá trình thực hiện mục tiêu đào tạo của nhà trường Các nội dung trong các hoạt động ngoại khóa luôn được gắn liền với nội dung dạy học trong chương trình chính khóa Việc kết hợp giữa các hoạt động ngoại khóa với chính khóa sẽ vừa nâng cao hứng thú học tập, bổ sung, nâng cao kiến thức về môi trường vừa vận dụng kiến thức chính khóa vào trong cuộc sống thực tiễn, phát huy được năng lực vốn có của các em

Trong quá trình tổ chức các hoạt động ngoại khóa cần tranh thủ sự hỗ trợ của các lực lượng khác ngoài nhà trường như hội phụ huynh, các nhà chuyên môn, các cơ sở văn hóa, các chuyên gia, các cơ sở trong địa điểm tham quan, cơ

sở văn hóa, giáo dục địa phương Họ tham gia với tư cách là cố vấn chuyên môn, nhà tài trợ phương tieenjn, tài liệu và các vật chất khác cho mọi hoạt động của học sinh Trong quá trình tổ chưc hoạt động, người giáo viên cần liên kết và phối hợp chặt chẽ với các tổ chức Đoàn, Đội cũng như các tổ chức xã hội khác

để tạo ra sức mạnh tập thể cho các hoạt động ngoại khóa

2.5.3 Hình thức hoạt động phải đa dạng, hấp dẫn

Hoạt động ngoại khóa có thể coi như một hình thức để đánh giá học sinh theo quan điểm phát triển toàn diện Hoạt động ngoại khoá có tác động trở lại, giúp học sinh có thêm hứng thú, niềm vui trong học tập, rèn luyện đạo đức Hoạt

động ngoại khóa sẽ góp phần nâng cao chất lượng học tập, kích thích được hứng thú học tập, nhu cầu, khả năng độc lập, tích cực tư duy của học sinh Do đó đòi hỏi các hoạt động ngoại khóa phải đa dạng và phong phú nhằm lôi cuốn tất cả học sinh tham gia, đè cao vai trò chủ động, tích cực hoạt động sáng tạo và nâng cao ý thức tự quản của học sinh Muốn vậy, khi tổ chức các hoạt động người giáo viên nên lựa chon các hình thức vui nhộn, có tính tập thể cao đặc biệt phải phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí và trình độ của các em Không chỉ vậy, cũng cần phải thường xuyên thay đổi các hình thức tổ chức để học sinh không cảm thấy nhàm chán và mệt mỏi TronG quá trình diễn ra hoạt động cần lồng ghép những tình huống có thể xảy ra trong cuộc sống hằng ngày về vấn đề bảo vệ môi trường Điều đó giúp các em không chỉ củng cố kiến thức về môi trường

mà còn giúp cách em có thói quen ứng xử đúng đắn với vấn đề môi trường cụ thể, chân thực hơn Đồng thời cũng cần có những lời động viên, khích lệ kịp thời, thường xuyên trong suốt quá trình chuẩn bị cũng như trong suốt quá trình diễn ra hoạt động

Mặt khác, để tạo sự hấp dẫn, tạo được hứng thú và lôi cuốn học sinh vào các hoạt động ngoại khóa thì sau mỗi hoạt động cần tổ chức tổng kết để bàn về nhũng việc đã làm được, chưa làm được cũng như rút kinh nghiệm cho hoạt động sau được tốt hơn Cũng cần tổ chức tuyên dương những tập thể hay cá nhân đã có những biệt hiện tích cực trong quá trình hoạt động

2.6 Các hình thức tổ chức các hoạt động ngoại khóa để GDMT

Có thể phân loại các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa theo các hình thức sau: