Đặc trưng truyện cổ tích trong chương trình tiếng việt tiểu học

Trong tầm bao quát tư liệu của mình, chúng tôi nhận thấy có một số công trình đáng chú ý sau đây: Nhà nghiên cứu Vlađimia Iacốplêvích Prốp ông được giới khoa học quốc tế nhất trí công nh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG BÌNH KHOA SƯ PHẠM TIỂU HỌC - MẦM NON

- -

VÕ THỊ HUYỀN

ĐẶC TRƯNG TRUYỆN CỔ TÍCH TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIẾNG VIỆT TIỂU HỌC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH GIÁO DỤC TIỂU HỌC

Hệ đào tạo: Chính quy Khóa học: 2013 - 2017

Quảng Bình, tháng 5 năm 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG BÌNH KHOA SƯ PHẠM TIỂU HỌC - MẦM NON

- -

VÕ THỊ HUYỀN

ĐẶC TRƯNG TRUYỆN CỔ TÍCH TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIẾNG VIỆT TIỂU HỌC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Lời cảm ơn

Xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành sâu sắc đến giảng viên Trần Thị Mỹ Hồng – người đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện khóa luân

Em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới quý thầy cô giáo khoa Sư phạm Tiểu học – Mầm non, qúy thầy cô của Trường Đại học Quảng Bình đã nhiệt tình giúp đỡ tạo mọi điều kiện thuận lợi để em bồi dưỡng tri thức và hoàn thành khóa học vừa qua

Thiết tha bày tỏ lời cảm ơn tới những người thân yêu trong gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ em trong quá trình học tập và thực hiện khóa luận

Em xin chân thành cảm ơn !

Quảng Bình, tháng 5 năm 2017

Tác giả khóa luận Võ Thị Huyền

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp: “Đặc trưng truyện cổ tích trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học” là kết quả nghiên cứu của riêng tôi Các tài

liệu, kết quả nghiên cứu trong khóa luận là hoàn toàn trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Quảng Bình, tháng 5 năm 2017

Tác giả khóa luận

Võ Thị Huyền

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

3.1 Đối tượng nghiên cứu 5

3.2 Phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Đóng góp của đề tài 6

6 Câu trúc của khóa luận 6

B NỘI DUNG 8

CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH VÀ TRUYỆN CỔ TÍCH TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIỂU HỌC 8

1.1 Vài nét về truyện cổ tích 8

1.1.1 Khái niệm truyện cổ tích 8

1.1.2 Nguồn gốc và sự phát triển của truyện cổ tích 9

1.2 Truyện cổ tích trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học 13

1.2.1.Khảo sát hệ thống truyện cổ tích trong chương trình Tiểu học 13

1.2.2 Vai trò, ý nghĩa của việc dạy học truyện cổ tích đối với học sinh Tiểu học 15

CHƯƠNG II: NHÂN VẬT, KẾT CẤU CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIẾNG VIỆT TIỂU HỌC 23

2.1 Yếu tố nhân vật 23

2.1.1 Nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ 23

2.1.2 Nhân vật trong truyện cổ tích loài vật 27

2.1.3 Nhân vật trong truyện cổ tích sinh hoạt 32

2.2 Kết cấu truyện cổ tích 35

2.2.1 Kết cấu truyện cổ tích thần kỳ 35

2.2.2 Kết cấu truyện cổ tích loài vật 37

2.2.3 Kết cấu truyện cổ tích sinh hoạt 39

CHƯƠNG III: KHÔNG GIAN, THỜI GIAN NGHỆ THUẬT, CÔNG THỨC CỐ ĐỊNH, NGÔN NGỮ TRUYỆN CỔ TÍCH TRONGCHƯƠNG TRÌNH TIẾNG VIỆT TIỂU HỌC 42

3.1 Không gian nghệ thuật 42

3.2 Thời gian nghệ thuật 56

3.3 Công thức cố định 58

3.3.1 Công thức mở đầu 58

3.3.2 Công thức kết thúc 62

3.4 Ngôn ngữ truyện cổ tích 63

C KẾT LUẬN 67

TÀI LIỆU THAM KHẢO 70

DANH MỤC BẢNG VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU

là sự kết tinh giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Đó là lòng nhân ái bản lĩnh kiên cường, hiện thực và ước mơ, niềm vui và nỗi buồn, hạnh phúc và khổ đau Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam vốn rất phong phú và đa dạng Mỗi câu chuyện được lưu truyền là một bài học quý giá của ông cha ta để lại cho hậu thế Hầu hết các câu chuyện đều thể hiện quan niệm sống của ông cha ta thông qua việc xây dựng các hình tượng nhân vật với các mối quan hệ của nó trong gia đình cũng như ngoài xã hội Mỗi người Việt Nam khi lớn lên hầu hết đều mang trong mình hình ảnh của một cô Tấm thảo hiền, một chàng Thạch Sanh dũng cảm, một anh trai cày chấc phác và đi liền theo đó là sự căm ghét đối với mụ dì ghẻ độc ác, Lý Thông bất nghĩa hay tên Phú hộ tham lam Văn hào Nga M.Gorki đã nhận định về truyện cổ tích như sau: Trên đời này không có cái gì là không có tác dụng giáo dục, cũng không làm gì có những truyện cổ tích không chứa đựng những yếu tố răn dạy, những yếu tố giáo dục Trong các truyện cổ tích, điều trước tiên có tác dụng giáo dục là sự “hư cấu” - cái khả năng kì diệu của trí óc chúng ta có thể nhìn xa về phía trước sự vật Thế giới ấy có quan hệ như thế nào với thực tại? Ta đều biết là trong mỗi truyện cổ tích đều có yếu tố của thực tế Nhưng “những yếu tố của thực tế” ấy đã được trí tưởng tượng dân gian cải biến thành một thứ vật liệu, đem nhào nặn trong một chất “phụ gia” đặc biệt gọi là “hư cấu” (hay “hư cấu kỳ ảo”), để xây dựng một thế giới khác với thế giới thực tại, mà ta gọi bằng “thế giới cổ tích” Truyện cổ tích là truyện kể về những câu chuyện không thể xảy ra trong thực tế Người kể và người nghe truyện cổ tích, cố nhiên, đều mơ ước về những điều “nên có và có thể có” diễn

Trong chương trình Tiểu học, mục tiêu của môn Tiếng Việt không chỉ nhằm hình thành cho các em những kỹ năng sử dụng Tiếng Việt như nghe, nói, đọc, viết, các thao tác tư duy để học tập và giao tiếp mà còn cung cấp cho các

em một lượng thông tin và kiến thức lớn về tự nhiên, xã hội, con người, văn hóa Qua đó hình thành nhân cách con người Việt Nam thời đại mới Việc giáo dục đạo đức và hình thành nhân cách cho học sinh là một nhiệm vụ hết sức quan trọng đối với giáo viên Tiểu học bởi đây là một cấp học hết sức quan trọng, làm nền cho các cấp học sau này

Là một giáo viên Tiểu học tương lai, chúng tôi muốn các em có những hiểu biết về thế giới xung quanh, về các đặc trưng của truyện cổ tích, cảm nhận được những tư tưởng, tình cảm để các em có ý thức yêu quý, bảo vệ Mặt khác giúp các em làm giàu thêm vốn sống, đạo lí làm người và cách ứng xử trong giao tiếp với mọi người xung quanh thông qua truyện cổ tích Vì vậy, mà chúng tôi đã

chọn đề tài Đặc trưng truyện cổ tích trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học

2 Lịch sử vấn đề

Nói đến văn học dân gian là nói đến những giá trị vĩnh hằng của nó, chúng

ta không thể không nhắc đến truyện cổ tích Truyện cổ tích là một thể loại sáng tác dân gian được nhiều người, nhiều thế hệ say mê Vẻ đẹp của nó hấp dẫn suốt cuộc đời mỗi con người Những giá trị thẩm mỹ sâu sắc và mạnh mẽ của truyện

cổ tích không chỉ bộc lộ qua tri giác, cảm xúc nghệ thuật của người nghe, người

kể, người đọc mà còn hết sức hấp dẫn các nhà nghiên cứu

3

Từ trước tới nay xét về phương diện nghiên cứu, đã có một số công trình công phu và không ít những bài báo khoa học giúp người đọc tiếp cận với thể loại ở từng mức độ khác nhau

Về lĩnh vực này, trên thế giới ngay từ thế kỷ XIX, truyện cổ tích đã là đối tượng nghiên cứu công phu của nhiều thế hệ các nhà khoa học, người ta tiến hành phân loại truyện cổ tích, sắp xếp chúng theo tiêu chuẩn khoa học, tìm hiểu thi pháp thể loại, nghiên cứu bản chất, cội nguồn lịch sử và tiến trình phát triển của đối tượng Do đó đã có nhiều công trình tầm cỡ ra đời và được đánh giá cao Trong tầm bao quát tư liệu của mình, chúng tôi nhận thấy có một số công trình đáng chú ý sau đây:

Nhà nghiên cứu Vlađimia Iacốplêvích Prốp ông được giới khoa học quốc tế nhất trí công nhận là người đã đạt được những thành tựu lớn lao trong việc tìm tòi, tiếp cận chân lý khoa học thông qua nghiên cứu truyện cổ dân gian, đặc biệt

là truyện cổ tích thần kỳ Những tác phẩm chính của ông về lĩnh vực này đã

được dịch ra Tiếng Việt như Hình thái học truyện cổ tích, Những cội rễ lịch sử của truyện cổ tích thần kỳ

Nghiên cứu chính là việc dựa vào dân tộc học để bóc tách các lớp lịch sử văn hóa và để lý giải những truyện cổ tích cụ thể Ở mục „„Tinh thần phê phán

xã hội và lý tưởng dân chủ nhân đạo trong truyện cổ tích và các thể loại khác ở giai đoạn đầu của chế độ phong kiến” của Cao Huy Đỉnh, tác giả đã phỏng đoán khoa học về các mốc lịch sử xã hội làm cơ sở cho sự hình thành cốt truyện Theo

đó truyện Trầu Cau phản ánh sự xung đột giữa hai quan niệm và hình thái hôn

nhân, chế độ quần hôn thời mẫu hệ và chế độ hôn nhân, gia đình, lứa đôi thời

phụ hệ, còn Tấm Cám phản ánh nền kinh tế phụ quyền và cơ sở xung đột bước đầu có tính chất giai cấp Truyện Cây Khế đề cập đến mối quan hệ anh chị em

trong gia đình phụ quyền

Trong “Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam”, cố giáo sư Nguyễn Đổng Chi

đã có phần khảo dị, tạo điều kiện cho sự nghiệp nghiên cứu, so sánh truyện cổ tích ở các địa phương trong nước, của Việt Nam với các nước khác trên thế giới

có tính chất ước mơ là sự đổi đời của nhân vật chính Nhân vật được cấu tạo theo hai tuyến thiện – ác, nhân vật xây dựng theo khuynh hướng lý tưởng hóa tượng trưng cho cái tốt còn nhân vật ác thể hiện theo khuynh hướng phê phán xã hội, thể hiện cho cái xấu

Trong công trình “Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám” của Đinh Gia Khánh xuất bản năm 1968 là nghiên cứu có tính chất

toàn diện, đề cập đến hầu hết các vấn đề chính trong truyện Tấm Cám ở Việt Nam Theo ông, truyện Tấm Cám ở Việt Nam phải để Tấm trừng phạt Cám như

vậy mới chân thực Cô Tấm phải lựa chọn cách giết chúng (mẹ con mụ gì ghẻ)

để được sống yên lành Đáng chú ý trong công trình này ông đã phân tích sự kết hợp hai chủ đề trong truyện cổ tích: chủ đề đấu tranh xã hội và chủ đề phong tục Trong những bài viết khác, Gia Đình Khánh cũng đã đề cập đến yếu tố siêu nhiên, yếu tố thần kỳ và cho rằng phần hư cấu rất quan trọng Nó là phương tiện tiếp sức cho nhân vật chính hoàn thành nhiệm vụ Ngoài ra ông còn chỉ được tính địa phương và tính quốc tế của các thể loại truyên dân gian PGS Chu Xuân Diên đã nhận xét rằng, cố GS Đình Gia Khánh đã đứng ở góc độ người nghiên cứu văn học để nghiên cứu văn học dân gian từ góc nhìn thi pháp

Tác giả Nguyễn Tất Phát, Bùi Mạnh Nhị trong bài Nhân vật lý tưởng và cốt truyện của cổ tích thần kỳ báo văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh số 316 ở mục“Những phần thưởng dành cho nhân vật” có viết “Trong truyện cổ tích thần kì, nhân dân luôn chăm chú theo dõi nhân vật lý tưởng của mình và dành cho họ những phần thưởng xứng đáng” Bên cạnh những phần thưởng mà nhân

dân dành cho nhân vật lý tưởng bao giờ cũng kèm theo đòn trừng phạt đối với

Việc nghiên cứu trực tiếp thi pháp truyện cổ tích và truyện ngụ ngôn có thể

kể đến Hà Bình Trị Trong cuốn Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân gian, ông đã cho người đọc hiểu những khái niệm về một số yếu tố của

thi pháp các thể loại văn học dân gian, yếu tố ngôn ngữ, kết cấu, nhân vật chính, không gian và thời gian nghệ thuật

Tác giả Tăng Kim Ngân trong Cổ tích thần kỳ người Việt – Đặc điểm cấu tạo cốt truyện, NXB KHXH, 1994 đã đề cập đến các truyện cổ tích thần kỳ, đặc

điểm cấu tạo cốt truyện của các truyện cổ tích

Trong cuốn văn học dân gian và những tác phẩm chọn lọc, NXBGD 2004 Tác giả Bùi Mạnh Nhi đã sưu tầm những tác phẩm văn học dân gian thuộc các thể loại khác nhau như truyện cười, truyện ngụ ngôn, truyện cổ tích

Như vậy, những công trình được đề cập trên ít nhiều đã gợi ý cho chúng tôi

đi sâu hơn vào vấn đề nghiên cứu đề tài khóa luận

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là Đặc trưng truyện cổ tích trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu những tác phẩm thuộc thể loại truyện cổ tích trong chương trình SGK Tiếng Việt từ lớp 1 đến lớp 5, sách Truyện đọc từ lớp 1 đến lớp 5

6

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp khảo sát, thống kê: Thống kê các truyện cổ tích ở chương trình Tiếng Việt

- Phương pháp phân tích tổng – tổng hợp: phân tích các kiểu nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ, nghệ thuật để thấy được những đặc trưng cơ bản của truyện cổ tích từ đó tổng hợp, khái quát và đưa ra kết luận chung

- Phương pháp hệ thống: Tìm hiểu đặc trưng truyện cổ tích ở chương trình Tiếng Việt Tiểu học phải dựa trên hệ thống nội dung, nghệ thuật truyện Phương pháp hệ thống giúp người viết hệ thống hóa các đặc trưng cơ bản của truyện cổ tích trong chương trình Tiểu học

5 Đóng góp của đề tài

Về mặt lí luận, công trình nghiên cứu một cách có hệ thống về các đặc trưng của truyện cổ tích Việt Nam trong chương trình Tiếng Việt ở bậc Tiểu học, đề tài nghiên cứu đặc trưng của truyện cổ tích trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học Từ đó làm rõ các vấn đề về đặc trưng của truyện, góp thêm tiếng nói mới vào vấn đề nghiên cứu đặc trưng truyện cổ tích Ngoài ra đề tài cũng góp phần làm nổi bật được vai trò, ý nghĩa giáo dục chân – thiện – mỹ cho học sinh Tiểu học

Về mặt thực tiễn, đề tài là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên học tập, nghiên cứu, giúp cho các giáo viên vận dụng vào giảng dạy truyện cổ tích trong

chương trình Tiếng Việt Tiểu học

6 Câu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung khóa luận gồm 3 chương:

Chương I: Khái quát chung về truyện cổ tích và truyện cổ tích trong chương trình Tiểu học

8

B NỘI DUNG CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH VÀ TRUYỆN CỔ TÍCH TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIỂU HỌC

1.1 Vài nét về truyện cổ tích

1.1.1 Khái niệm truyện cổ tích

Cho đến nay, truyện cổ tích đã có rất nhiều khái niệm, song nhìn chung là giống nhau về cơ bản Mỗi một khái niệm mà các nhà nghiên cứu đã đưa ra đều nhằm bổ sung, làm phong phú thêm những hiểu biết của chúng ta về thể loại truyện cổ tích

Theo tác giả Lê Bá Hán trong cuốn từ điển thuật ngữ văn học thì: Truyện

cổ tích là một thể loại truyện dân gian nảy sinh từ xã hội có giai cấp với chức năng chủ yếu là phản ánh và lí giải những vấn đề về xã hội, những số phận khác nhau của con người trong cuộc sống muôn màu, muôn vẻ khi đã có chế độ tư hữu tài sản, có gia đình riêng (chủ yếu là gia đình phụ quyền) cái mâu thuẫn và đấu tranh xã hội quyết liệt

Trong cuốn từ điển Tiếng Việt – Hoàng Phê (chủ biên), khái niệm truyện

cổ tích được diễn đạt ngắn gọn như sau: “Truyện cổ tích là truyện cổ dân gian phản ánh cuộc sống đấu tranh trong xã hội, thể hiện tình cảm, đạo đức, ước mơ của nhân dân, về hình thức thường mang yếu tố thần kỳ, tượng trưng và ước lệ” Giáo trình “Văn học dân gian” của tác giả Hoàng Tiến Tựu thì cho rằng:

“Truyện cổ tích là một loại truyện kể dân gian ra đời từ khi cổ đại, gắn liền với quá trình tan rã của chế độ công xã nguyên thủy hình thành gia đình phụ quyền

và phân hóa giai cấp trong xã hội, nó hướng vào những vấn đề cơ bản, những hình tượng có tính phổ biến trong đời sống nhân dân, đặc biệt là xung đột có tính chất riêng tư giữa người với người trong phạm vi gia đình và xã hội Nó dùng một thứ tưởng tượng và hư cấu riêng (có thể gọi là tưởng tượng và hư cấu

cổ tích), kết hợp với thủ pháp nghệ thuật đặc thù khác để phản ánh đời sống và ước mơ của nhân dân, đáp ứng nhu cầu nhận thức, thẩm mỹ, giáo dục và giải trí

Từ các ý kiến trên của các tác giả ta thấy các tác giả trên đều gặp gỡ nhau ở một số điểm:

- Về nguồn gốc: Truyện cổ tích ra đời từ xã hội nguyên thủy và phát triển chủ yếu trong xã hội phong kiến

- Về nội dung phản ánh: Truyện cổ tích không phản ánh mối quan hệ giữa con người với tự nhiên như thần thoại mà nó phản ánh các mâu thuẫn gia đình

và các mâu thuẫn trong đời sống xã hội Truyện cổ tích nói về mơ ước của những người bình dị, nhỏ bé Đó là những ước mơ được giàu sang, được hạnh phúc, ước mơ hoàn thiện con người, ước mơ về một xã hội công bằng, bác ái

- Về nghệ thuật: Truyện cổ tích nổi bật như một thể loại mang tính hư cấu,

là hư cấu nghệ thuật

Những đặc trưng trên giúp chúng ta có thể phân biệt được truyện cổ tích với các thể loại truyện cổ khác trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam (như thần thoại, truyện ngụ ngôn)

1.1.2 Nguồn gốc và sự phát triển của truyện cổ tích

Về mặt văn học, khi thần thoại trên bước đường tan rã thì cổ tích dần dần được hình thành Cùng với sử thi, những truyện cổ tích đầu tiên nảy sinh từ thần thoại Nói cách khác những truyện thần thoại ra đời muộn đã bị “cổ tích hóa” cho phù hợp với tư duy và hoàn cảnh lịch sử của thời đại mới

Nếu chủ đề của thần thoại thường thiên về giải thích tự nhiên, mô tả cuộc đấu tranh giữa người và tự nhiên là chủ yếu, thì trái lại, chủ đề của truyền thuyết

cổ tích thường thiên về giải thích xã hội, mô tả chủ yếu cuộc đấu tranh giữa người với người Cổ tích cũng như truyền thuyết xuất hiện vào lúc con người nói

10

chung đã lợi dụng được ít nhiều năng lượng của tự nhiên, nhưng lại vấp phải mâu thuẫn giữa người với người trong sản xuất Hình thái xã hội mà truyện cổ tích phản ánh, sức sản xuất đã tương đối cao, đời sống con người đỡ chật vật hơn trước, tri thức phát đạt, tình cảm phong phú, nhất là cuộc đấu tranh giai cấp

đã có phần gay go quyết liệt

Nói một cách khác, những truyện cổ dân gian được sáng tác sau thời kỳ nguyên thủy, có nội dung xã hội khác biệt rõ với những truyện ra đời từ trước thời kỳ đó Mác nói: "Khi con người đã có thể khống chế được thực sự những lực lượng tự nhiên thì thần thoại sẽ biến mất" Có nghĩa là khi mà chủ nghĩa thần linh không còn ngự trị lên mọi lĩnh vực của ý thức; khi trình độ hiểu biết của con người đã được nâng cao; con người đã tìm được quy luật của một số lớn hiện tượng tự nhiên, biết dùng cái nhân này để tạo thành cái quả kia; thì bấy giờ nghệ thuật thần thoại sẽ phai nhạt ý nghĩa và không còn chức năng thực tế nữa

Nhưng mặc dù thần thoại mất đi, sự sáng tạo truyện truyền miệng vẫn cứ tiếp tục Có dân tộc nào mà lại tắt được nguồn cảm hứng nghệ thuật của mình trên con đường phấn đấu gian nan để sáng tạo ra một lịch sử phong phú và một ngôn ngữ giàu có, sinh động? Đương nhiên con đường phấn đấu đó bao giờ cũng đầy huyền thoại, huyền tích Một nhà nghiên cứu thần thoại có nhận xét:

"Truyền thuyết đời cổ chúng ta gọi là thần thoại, thần thoại đời sau chúng ta gọi

là truyền thuyết" Nhận định này về một mặt nào đó đã vạch được mối liên hệ hữu cơ giữa hai loại truyện ở hai thời kỳ Đúng là đối với bất kỳ giai đoạn lịch

sử nào, ước mơ và khát vọng của quần chúng cũng vượt lên trên thực tại ước mơ

và khát vọng ấy không những đã chắp cánh cho họ trong sáng tác thần thoại mà còn trong sáng tác cổ tích và truyền thuyết sau này Mặt khác, đứng về phương diện thưởng thức thì bên cạnh thơ, truyện là một nhu cầu tất yếu của nhân dân Loại truyện ngụ ngôn, truyện thời sự thường quá ngắn, thiếu những tình tiết ly

kỳ, chưa kết tinh hiện thực một cách đậm đặc, nên không thỏa mãn cảm hứng của nhân dân bằng thần thoại hoặc cổ tích Nhưng so với thần thoại, thì truyền thuyết hay cổ tích cho phép người ta không những diễn tả dài hơi hơn, mà trình

11

bày được nhiều uẩn khúc hơn, với những nhân vật phức tạp hơn, gần cuộc đời thực hơn Nói cách khác, nội dung xã hội của mỗi thời kỳ chính là nhân tố hàng đầu quy định sự khác nhau về phương thức tư duy nghệ thuật giữa thần thoại, truyền thuyết và cổ tích Ở thời đại của truyền thuyết và cổ tích, quan hệ giữa người với người ngày càng phức tạp, đấu tranh xã hội ngày càng gay gắt, thì kết cấu nghệ thuật của truyền thuyết và cổ tích cũng đòi hỏi phức tạp, nhiều kịch tính hơn nghệ thuật thần thoại

Truyền thuyết, cổ tích hiển nhiên phải xuất hiện sau thần thoại, tiếp liền với thần thoại Truyền thuyết hoặc anh hùng ca ra đời vào giai đoạn cuối của thời nguyên thủy chuyển sang thời nô lệ Truyền thuyết kế thừa nhiệm vụ của thần thoại và phát triển theo hướng xây đắp thêm, làm phong phú và sắc nét dần lên những hình tượng vốn còn mộc mạc của thần thoại Đây là loại văn học truyền miệng thường được đặt bằng văn vần, có hình thức thành văn cố định Đồng bào thiểu số nước ta, nhất là đồng bào Tây Nguyên, hiện còn lưu truyền khá nhiều loại truyện cổ bằng văn vần mà họ gọi là tơ-đrong ha-mon hay tơ-lây a-khan (hay khan) mà chúng tôi coi là những truyền thuyết hay anh hùng ca Vần của những truyện đó rất linh động Vần liền, vần chân, vần lưng đều có cả Cũng có những đoạn không cần thiết phải dùng vần Có những đoạn kể rất vắn tắt, nhưng cũng có những đoạn miêu tả rất dài dòng và văn hoa Nhân vật truyền thuyết của người Ê-đê, Ja-rai, Ba-na (Bahnar), v.v hầu hết là những anh hùng lực sĩ, con cháu của các nhân vật thần thoại, có khi chính là nhân vật thần thoại Ghi-ông Ghi-ở, Rốc, Xét trong truyền thuyết của người Ba-na đều là dòng dõi của hai ông bà Tạo thiên lập địa Họ bay lên không trung để đánh nhau, bắt mặt trời mọc lùi trở lại để kéo dài sự sáng mà tiếp tục chiến đấu, v.v Thế giới của truyền thuyết là thế giới người, nhưng còn đầy rẫy những lực lượng huyền diệu Hai bản I-li-át (Ilyade) và Ô-đít-xê (Odyssée) của thi hào Ô-me, thực chất là những truyền thuyết viết theo hình thức sử thi hay anh hùng ca, trong đó hình tượng thần thoại hãy còn rõ nét Càng về sau, truyền thuyết càng gần với cổ tích Đây

là thời đại của những nàng công chúa, ông hoàng tử, thời đại của những tên trọc

12

phú gian tham, những bác nông dân khờ khạo và nghèo khổ Truyện cổ tích cũng tiếp thu truyền thống của truyền thuyết Nó được xây dựng trên những mảnh vụn rời rạc của truyền thuyết và thần thoại Cho nên Grim (Grimm) nhận xét về cổ tích nước Đức có nói: "Những truyện cổ tích dân gian là những tiếng dội cuối cùng của thần thoại ngày xưa" Một nhà nghiên cứu khác là Muyn-le (Max Muller) cũng nói: "Chúng ta biết một cách chắc chắn rằng phần nhiều những cổ tích về tiên là tàn dư của một thần thoại cổ đã quên mất một nửa, đã hiểu sai và đã xây dựng lại" Nói chung, tâm lý, tính tình của những nhân vật trong cổ tích đã trở nên phức tạp, không còn mang dáng dấp thô sơ, man rợ mà

kỳ thực là giản dị, chất phác của những nhân vật thần thoại nữa Họ văn minh hơn, đẹp đẽ hơn, thích hợp với những quy chế và lễ nghi của cuộc sống dưới chế

độ phong kiến hơn Nhưng một điều rõ ràng là cùng với những biểu hiện phức tạp trên đây, họ cũng đã mất đi cái bản sắc cũ của họ, những đường nét đẹp đẽ khỏe khoắn vốn có trong những nhân vật thần thoại Có thể nói, so với thần thoại và truyền thuyết, tính chất chung của truyện cổ tích là sự đa dạng của tâm

lý, tính cách, đặt trong sự phức tạp của những tình tiết Vì tư tưởng, tình cảm và nguyện vọng của con người gửi gắm vào đây đã lắm uẩn khúc, không đơn giản như trước, và cuộc đấu tranh xã hội thì nhiều màu nhiều vẻ hơn cuộc đấu tranh với thiên nhiên rất nhiều

Truyện cổ tích ra đời sau khi thần thoại chấm dứt Nếu như truyền thuyết

đề cập đến những vấn đề lớn của cộng đồng dân tộc, quá trình vận động để xây dựng đất nước và những thành tựu văn hóa, lao động thì truyện cổ tích lại quan tâm đến số phận của những cá nhân bất hạnh trong bước chuyển biến của xã hội

đó Truyện cổ tích ra đời để bênh vực cho những nạn nhân nhỏ bé của xã hội có giai cấp: người mồ côi, người đi ở, người con riêng, người em út, người xấu xí

Từ đó có thể thấy, truyện cổ tích là những câu chuyện thuộc loại hình tự sự dân gian, xây dựng cốt truyện hư cấu, kỳ ảo để thể hiện cái nhìn của nhân dân về mâu thuẫn và đấu tranh xã hội; bộc lộ triết lý nhân sinh, quan niệm về đạo đức, ứng xử; ước mơ về một xã hội công bằng, tốt đẹp hơn

13

1.2 Truyện cổ tích trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học

1.2.1.Khảo sát hệ thống truyện cổ tích trong chương trình Tiểu học Lớp 1:

5 Bông hoa cúc trắng 2 90 Cổ tích Kể chuyện

chuyện, chính tả

14

Lớp 3:

5 Sự tích chú cuội cung trăng 2 131 Cổ tích

Tập đọc, kể chuyện

5 Hai mẹ con và bà tiên 1 54 Cổ tích Tập làm văn

Những câu chuyện cổ tích được đưa vào chương trình Tiếng Việt Tiểu học còn nhằm mục đích cung cấp những kinh nghiệm về cách sống, cách ứng xử cho các em Theo từng câu chuyện các em sẽ thấy được từ những phong tục tập quán đến cảnh sắc thiên nhiên qua đó làm tăng thêm vốn hiểu biết cho học sinh Tiểu học

1.2.2 Vai trò, ý nghĩa của việc dạy học truyện cổ tích đối với học sinh Tiểu học

1.2.2.1 Vai trò

XuKhomlinXki – nhà giáo dục học lỗi lạc người Nga đã cho rằng: “Truyện

cổ tích là môi trường nuôi dưỡng tâm hồn trẻ, là ngọn gió tươi mát thổi bùng lên

Có lẽ đối với trẻ thơ, không có món quà nào hấp dẫn bằng truyện cổ tích

Từ em bé nhút nhát, yếu đuối nhất đến những em được coi là ngỗ nghịch, bướng bỉnh nhất truyện cổ tích đều làm cho chúng say mê Đối với học sinh tiểu học đến với truyện cổ tích là đến với những giấc mơ thần tiên một cách tự nhiên nhẹ nhàng và đầy thích thú

Ở trường Tiểu học, học sinh lĩnh hội truyện cổ tích qua phân môn kể chuyện (thuộc môn Tiếng Việt) Đây là một phân môn dạy học lý thú, hấp dẫn ở các lớp trong trường Tiểu học Tiết kể chuyện thường được các em học sinh chờ đón và tiếp thu bằng một tâm trạng hào hứng vui thích Trên thực tế nếu tiết dạy

kể chuyện được giáo viên quan tâm đúng mức ta sẽ thấy những khuôn mặt hồ hởi, say mê của các em khi đến giờ kể chuyện nhưng đặc biệt là kể truyện cổ tích Các em sống cùng với diễn biến của câu chuyện như thể mình là một nhân vật trong câu chuyện đó: lo lắng, căng thẳng, hồi hộp, vui sướng, hả hê dường như mọi cung bậc tình cảm được các em thể hiện không dấu diếm khi nghe truyện cổ tích Các em được sống đúng với tuổi thơ của mình trong thế giới của truyện cổ tích Mỗi khi đến với truyện cổ tích các em như lạc vào một thế giới khác thế giới mà trong đó có những con thú biết nói, những nàng công chúa xinh đẹp, những chàng hoàng tử thông minh, dũng cảm, những bà tiên ông bụt giàu phép biến hóa, tốt bụng và luôn luôn giúp đỡ mọi người khi gặp khó khăn hoạn nạn, những mụ phù thủy độc ác cuối cùng sẽ bị trừng trị các em tự hòa mình vào nhân vật, vui buồn cùng nhân vật trong truyện và tự nhận mình là những chàng hoàng tử, những cô công chúa xinh đẹp

Rõ ràng truyện cổ tích có những yếu tố đáp ứng được nhiều nhu cầu tinh thần của trẻ và là món ăn không thể thiếu được của trẻ

17

Nhân vật chính diện trong truyện cổ tích đều trung thực, biết yêu thương và

có lòng vị tha vô hạn Đó là một thứ tình thương dành cho những người đồng cảnh ngộ Ta có thể hiểu vì sao cô Tấm chỉ đến ở với bà lão trong hàng nước cô đơn, vì sao Sọ Dừa lại đầu thai vào một nhà nghèo khổ, cô gái nhỏ giấu cơm đưa cho ông lão qua đường mà được ban thưởng sắc đẹp, chàng nông dân cứu giúp con chó, con mèo mà được giúp đỡ trở nên giàu có, người nông dân là có thực nhưng anh ta có thể phục sinh người chết bằng cách cho ăn lá cây đa thần là yếu

tố kì ảo Chính những yếu tố đó làm cho truyện cổ tích có sức hấp dẫn kỳ lạ đối với trẻ thơ

Như vậy, có thể nói nghe kể chuyện là một nhu cầu thực sự của trẻ em Dường như trong mỗi bạn nhỏ có cái mà ta có thể gọi đó là nhu cầu “bản năng”

về sự huyền diệu và kỳ lạ Truyện cổ tích có thể thỏa mãn cái nhu cầu rất tự nhiên mà cũng rất khẩn thiết đó của trẻ thơ bởi những yếu tố kỳ ảo, thần diệu của nó

Truyện cổ tích có tính giáo dục cao:

Lứa tuổi thiếu nhi là một giai đoạn phát triển phức tạp và có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống con người Cùng với sự hoàn thiện dần về thể chất, lứa tuổi thiếu nhi có những đặc điểm tâm sinh lý riêng biệt, tư duy hình tượng cụ thể chiếm ưu thế, giàu cảm xúc, thích tìm tòi khám phá ham hiểu biết Nhân cách của các em đang trong giai đoạn phát triển và chịu sự chi phối tác động của nhiều yếu tố, các em dễ bắt chước Việc in những dấu hằn đầu tiên về cái đẹp vào tâm trí các em có ý nghĩa quyết định đến việc hình thành những cảm xúc và quan niệm thẩm mỹ, lòng nhân ái của các em sau này Chính lẽ đó mà truyện cổ tích đã trở thành một phương tiện giáo dục rất hiệu nghiệm đối với trẻ thơ Mỗi câu chuyện là một bài học sống động về những phẩm chất đạo đức, về cách xử trí tinh khôn cần có để giúp cho trẻ biết sống đẹp với đời, biết ứng xử tốt với những người xung quanh và nhiều khi còn giúp trẻ cảm nhận một cách nhạy bén đối với cái thiêng liêng nhất, cao đẹp nhất trong tình cảm con người như: người

mẹ vì thương nhớ con mà ốm đến chết Vậy mà khi chết đi rồi bà vẫn hóa thành

18

cây vú sữa chắt những giọt sữa tinh khiết nhất của mình cho con Sự tích cây vú sữa – tiết 1 Cô bé đã không quản đường xa giá rét đi tìm bông hoa cúc trắng

đem về chữa bệnh cho mẹ, khi hái được bông hoa cô gái nghe văng vẳng lời bà

cụ nói: “mỗi cánh hoa sẽ là một ngày mẹ cháu được sống” và cô bé kêu lên

“Trời! Mẹ chỉ còn sống được hai mươi ngày nữa!” cô bé đã xé những cánh hoa

ra nhiều sợi để mẹ được sống nhiều hơn Truyện ca ngợi tình yêu mẹ, lòng hiếu thảo của cô bé trong truyện đã làm cho trời đất cảm thông, giúp cô chữa khỏi bệnh cho mẹ

Hầu hết các trường Tiểu học đều xếp tiết kể chuyện vào cuối tuần nên tiết

kể chuyện trở thành một ấn tượng không quên của mỗi tuần đi qua Khác hẳn với những tiết Tập đọc, học thuộc lòng, từ ngữ, ngữ pháp Ở những tiết kể chuyện giáo viên và học sinh dường như thoát li khỏi sách vở mà giao hòa tình cảm một cách hồn nhiên thông qua nội dung từng câu chuyện được kể, thông qua lời kể của cô và lời kể lại của các bạn Mọi người như được sống lại trong những giây phút hồi hộp, xúc cảm ngoài hoạt động thông thường của một giờ lên lớp, bởi không có những hiện tượng hỏi bài hay truy bài căng thẳng Gần như một mối quan hệ thầy – trò được xác lập giữa một không khí mới, không khí của cổ tích, không khí của sự khích lệ, không khí của lòng vị tha rất đỗi thanh tao

Tuy nhiên hiện nay rất tiếc một số giáo viên vẫn chưa dành cho tiết học một sự đầu tư xứng đáng Vì vậy không ít truyện mặc dù tốt, nội dung phong phú, hấp dẫn vẫn trở thành nhạt nhẽo ít sự thuyết phục, gây một ấn tượng không đẹp trong tâm hồn các em Ở nhà trường Tiểu học kể chuyện là một nhu cầu thiết yếu của lứa tuổi thiếu nhi Ngay từ khi bập bẹ tập nói các em đã thích nghe

kể chuyện qua lời ru à ơi của mẹ, qua lời kể thủ thỉ của bà Đến lứa tuổi Tiểu học, nhu cầu nghe kể chuyện không hề suy giảm mà lại tiếp tục tăng lên, đặc biệt là đối với các loại truyện dân gian Tiết kể chuyện với lời kể của giáo viên

tự nhiên, có sức truyền cảm, hấp dẫn cao, đặt mình vào hoàn cảnh của nhân vật

mà kể, sẽ làm cho học sinh cảm thấy thoải mái hứng thú, lôi cuốn được sự chú ý

19

của các em Giúp các em hình thành được biểu tượng đã có từ thực tế xung quanh, cùng các khái niệm mới và mở rộng kinh nghiệm sống cho các em một cách thoải mái không quá trừu tượng, khó hiểu Niềm say mê hứng thú bộc lộ rất

rõ khi các em ngồi nghe kể chuyện: Mắt dán vào người kể chuyện, niềm vui, nỗi buồn, sự lo sợ thể hiện trên nét mặt, qua các cử chỉ động tác của tay và chân Hứng thú nghe kể chuyện gắn liền với sự phát triển của tình cảm say mê cái mới

lạ của tuổi thơ Mỗi câu chuyện mở ra trước mắt các em một thế giời kỳ thú, muôn hình, muôn vẻ, gợi cho trẻ sự tò mò, lòng ham học hỏi, quan sát thế giới xung quanh

Phân môn kể chuyện xếp một ví trí quan trọng, được xếp ngay sau phân môn Tập đọc của bộ môn Tiếng Việt, trong đó chuyện cổ tích chiếm tới 1/3 số truyện kể đã được đưa vào chương trình để giảng dạy cho học sinh

Tóm lại vai trò của truyện cổ tích có tác động mạnh mẽ trong việc bồi dưỡng tâm hồn trẻ thơ, đem đến cho trẻ những ước mơ bay bổng, những xúc cảm thẩm mỹ về một thế giới huyền ảo, kích thích và phát triển trí tưởng tượng của các em, mở cánh cửa sổ cho tâm hồn các em hướng vào những ước mơ đẹp

đẽ, kích thích những khát vọng của các em muốn hiểu biết, muốn vươn lên những tầm cao của tư tưởng, tình cảm và trí tuệ sau này

1.2.2.2 Ý nghĩa của truyện cổ tích

Truyện cổ tích gắn liền với cái đẹp góp phần phát triển các cảm xúc thẩm

mỹ Nhờ có truyện cổ tích, trẻ nhận thức thế giới không chỉ bằng trí tuệ mà còn bằng cả trái tim Và trẻ em không phải chỉ có nhận thức mà còn đáp ứng lại sự kiện và hiện tượng của thế giới xung quanh, tỏ thái độ của mình với điều thiện

và điều ác Truyện cổ tích cung cấp cho trẻ những hiện tượng đầu tiên về chính nghĩa và phi nghĩa Truyện cổ tích là ngọn nguồn phong phú và không có gì thay thế được để giáo dục tình yêu tổ quốc Đừng tưởng các em không phân biệt được đâu là chính nghĩa, đâu là gian tà, đâu là người thật đâu là tiên, bụt, ma, quỷ Nhiều nhà văn hóa trên thế giới nói về những ấn tượng không quên khi đọc, nghe các câu chuyện dân gian Puskin từng tâm sự: “buổi tối tôi nghe truyện cổ

20

tích và lấy việc đó bù đắp những thiếu sót trong sự giáo dục đáng nguyền rủa của mình Mỗi truyện cổ tích ấy mới đẹp đẽ làm sao, mỗi truyện là một bài ca.” (Puskin – nhà thơ Nga vĩ đại, Đỗ Hồng Chung giới thiệu, nhà xuất bản đại học), [3;46]

Giờ kể chuyện, đặc biệt là kể chuyện cổ tích góp phần hình thành phẩm chất nhân cách đem lại những xúc cảm thẩm mỹ lành mạnh cho tâm hồn học sinh Kể chuyện có một sức mạnh riêng trong việc giáo dục trẻ Đó là các tác phẩm văn học nghệ thuật dùng để kể ở các lớp Các tác phẩm văn học này có tác động rất lớn đến tâm hồn và cảm xúc của các em Điều đặc biệt trong giáo dục trẻ ở kể chuyện là giáo dục bằng hình tượng nghệ thuật chứ không phải bằng những triết lý khô khan, trừu tượng Vì vậy, giáo dục qua kể chuyện có sức hấp dẫn riêng và sâu sắc hơn nhiều Giờ kể chuyện không chỉ góp phần tích lũy vốn văn học và mở rộng vốn sống cho học sinh, góp phần phát triển ngôn ngữ, phát triển tư duy mà trên cơ sở đó các em còn được tiếp thu những giá trị đạo đức cơ bản ban đầu, hình thành nhân cách con người đạt được mục tiêu giáo dục đề ra cho cấp Tiểu học

Những câu chuyện cổ tích đã đem đến cho học sinh những giá trị đạo đức, dạy cho các em những đạo đức làm người Nó hiệu quả hơn rất nhiều lần những bài giảng giáo khoa trừu tượng về những chuẩn mực hành vi đạo đức khô khan, nhàm chán Thông qua các câu chuyện kể, các giá trị đạo đức xã hội hình thành trong học sinh một cách nhẹ nhàng, tự nhiên nhờ lối kể chuyện hấp dẫn của giáo viên Trong quá trình dạy học, bên cạnh việc phải trang bị cho học sinh những tri thức khoa học chân chính, chính xác phản ánh những thành tựu hiện đại của khoa học, kỹ thuật và văn hóa Đồng thời phải dần dần giúp học sinh tiếp xúc với một số phương pháp nghiên cứu, có thói quen suy nghĩ và làm việc khoa học Thông qua những tri thức và những phương pháp này mà hình thành cho học sinh cơ sở của thế giới quan khoa học, những phẩm chất và tình cảm đạo đức của con người mới Giáo dục là một quá trình rộng lớn bao gồm tất cả các mặt phát triển của nhân cách trẻ em: “sự giáo dục không những phải phát triển

21

lý trí của con người và cung cấp cho anh ta một khối lượng khái niệm mà còn phải khêu gợi ở anh ta niềm khát vọng lao động nghiêm túc, mà thiếu nó, thì cuộc sống của anh ta không thể xứng đáng với hạnh phúc” ( K.Đ usinxki, bài báo trong “tạp chí của bộ giáo dục” toàn tập, tập II, trang 354 – 355)

Về nội dung, truyện cổ tích nêu cao khát vọng tự do, hạnh phúc và công bằng xã hội Tuy phần nhiều truyện cổ tích thần kỳ và thế tục cũng như trong một số truyện cổ tích về loài vật, cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác rất quyết liệt, nhưng cuối cùng, cái thiện luôn luôn chiến thắng Cô Tấm mò cua bắt tép cuối cùng trở thành hoàng hậu Anh Thạch Sanh kiếm củi, kết thúc là một vị hoàng đế Chàng Sọ Dừa dị dạng cuối cùng trở thành phò mã Còn những kẻ tham lam, nham hiểm, tàn ác nhất thời có thể hưởng vinh hoa phú quý nhưng rốt cuộc sẽ bị trừng phạt Những tiên, bụt có xuất hiện không phải để thuyết minh cho lý tưởng tôn giáo mà chính là để phù trợ cho cái thiện thắng cái ác Lòng tin

ở hiền gặp lành là một niềm tin chất phác nhưng tốt đẹp biết bao, nuôi dưỡng trong tâm hồn ta những cảm xúc trong sáng, những ý nghĩ tốt lành đối với con người và cuộc đời Hơn nữa, truyện cổ tích còn là tiếng nói ca ngợi tình yêu tha

thiết và thuỷ chung của con người Hòn Vọng Phu, Tháp Bà Rầu là những đài kỉ

niệm tinh thần về những người phụ nữ sắt son, trung hậu Cuộc hôn nhân Tiên Dung, Chử Đồng Tử phản ánh truyền thống nhân đạo và khổt vọng dân chủ của nhân dân ta

Như vậy, từ những nội dung đã trình bày, chúng tôi nhận thấy truyện cổ tích là những giấc mơ đẹp, những khát vọng tự do, hạnh phúc và công bằng xã hội Truyện cổ tích góp phần giải quyết mặt kiến thức, kỹ năng hình thành tư tưởng, tình cảm, thái độ cho học sinh trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo của nhà trường Tiểu học Không những thế, truyện cổ tích giúp các em nhận thức một cách đúng đắn, toàn diện lịch sử của nhân dân mình, đất nước mình để tìm hiểu thêm đất nước trong hiện tại và tương lai Bên canh đó, còn giúp các em cảm nhận được vẻ đẹp của nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc thông qua ngôn ngữ được sử dụng trong từng câu chuyện sẽ giúp các em có được cách ứng xử

22

hợp lý, có văn hóa, những câu chuyện đó còn góp phần giúp các em có lối sống đẹp, đó là lối sống nhân ái, thẳng thắn, biết bênh vực đấu tranh cho cái đúng, loại trừ những điều xấu xa Trên cơ sở đó góp phần xây dựng nhân cách cho các

em, nhân cách của con người xã hội chủ nghĩa Vì thế, nó có vai trò, ý nghĩa hết sức quan trọng trong chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học

2.1.1 Nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ

Nhân vật trong truyện cổ tích phức tạp, đa dạng và mang tính hiện thực rõ nét hơn nhân vật trong thần thoại, truyền thuyết Nếu thần thoại là “nghệ thuật

vô ý thức” thì cổ tích là “nghệ thuật đích thực” Kiểu nhân vật cổ tích thần kỳ có hai loại Kiểu loại nhân vật có kết thúc có hậu theo lý tưởng đổi đời của nhân vật

(có hậu tích cực) và kiểu loại nhân vật hóa thân (có hậu không tích cực) Nhân vật kiểu loại kết thúc có hậu tích cực lại có nhiều kiểu típ nhân vật:

2.1.1.1 Nhân vật kỳ tài

Nhân vật kỳ tài là những nhân vật có tài lạ hoặc là anh hùng dũng sĩ, có tài

lạ hơn người Nội dung kể lại những cuộc phiêu lưu li kỳ của nhân vật chính Cuối cùng nhân vật chính lập chiến công, diệt cái ắc, bảo vệ cái thiện, mưu cầu hạnh phúc cho con người Thông qua nhân vật để trình bày mơ ước, nguyện vọng và lý tưởng xã hội của nhân dân Nhân vật đầu tiên chúng ta có thể kể đến

là Chử Đồng Tử trong truyện Sự tích lễ hội Chử Đồng Tử (Tiếng Việt 3, tập 2),

truyện kể rằng, ở làng Chữ Xá có hai cha con nhà nghèo, người con tên là Chử Đồng Tử, hai cha con chỉ có một chiếc khố mặc chung Khi người cha mất, Chử Đồng Tử thương cha nên đã quấn khố chôn cha, còn mình thì ở không Một hôm

24

đang mò cá dưới sông, chàng thấy một chiếc thuyền lớn tiến dần đến Đó là thuyền của công chúa Tiên Dung, con gái vua Hùng Chử Đồng Tử chạy tới khóm lau khô trên bãi trốn Nào ngờ, công chúa thấy cảnh đẹp, ra lệnh cắm thuyền, cho vây màn ở khóm lau mà tắm Nước dội làm trôi cát đi để lộ Chử Đồng Tử Công chúa Tiên Dung rất đỗi bàng hoàng nhưng khi biết rõ tình cảnh của chàng thì cảm động và kết duyên với chàng Sau đó, vợ chồng Chử Đồng Tử tìm thầy học đạo và đi khắp nơi truyền cho nhân dân cách trồng lúa, nuôi tằm, dệt vải Cuối cùng cả hai hóa lên trời Chử Đồng Tử nhiều lần hiển linh giúp dân đánh giặc Truyện đã nói lên được lý tưởng sống của nhân dân ta, dù nghèo đói, khó khăn đến đâu cũng không bao giờ đánh mất phẩm chất đạo lý làm người Dù không lập những chiến công hiển hách nhưng Chử Đồng Tử đã đứng đằng sau phù trợ cho Triệu Việt Vương đánh thắng quân giặc, cũng là nghĩa khí cao đẹp của dân tộc ta

Câu chuyện có thể kể về một nhân vật hoặc một nhóm nhân vật, trong đó mỗi nhân vật có những tài lạ khác nhau, tất cả đều phục vụ cho mục đích bảo vệ chính nghĩa, diệt cái ác Chẳng hạn như bốn nhân vật Cẩu Khây, Nắm Tay Đóng

Cọc, Lấy Tai Tát Nước, Móng Tay Đục Máng trong truyện Bốn anh tài (Tiếng

Việt 4, tập 2), truyện kể rằng, ở một bản nọ có một cậu bé tên là Cẩu Khây nhỏ người nhưng sức bằng trai mười tám, tinh thông võ nghệ Hồi ấy, trong vùng xuất hiện một con yêu tinh phá làng bản tan hoang, nhiều nơi không còn ai sống sót Thương dân bản, Cẩu Khây quyết chí lên đường tìm diệt yêu tinh Trên đường đi Cẩu Khây gặp được những người bạn tài giỏi, cũng muốn cùng đi diệt yêu tinh với cậu Đó là cậu bé vạm vỡ Nắm Tay Đóng Cọc có tài dùng tay làm

đồ đóng cọc, cậu bé Lấy Tai Tát Nước có tài lấy vành tai tát nước suối lên một thửa ruộng cao bằng mái nhà và cậu bé Móng Tay Đục Máng có tài lấy móng tay đục gỗ thành lòng máng dẫn nước vào ruộng Bốn anh em Cẩu Khây tìm đến chỗ yêu tinh, giao đấu với yêu tinh một trận Khi yêu tinh thò đầu vào, Nắm Tay Đóng Cọc đấm một cái làm nó gãy gần hết hàm răng Yêu tinh bỏ chạy, Cẩu Khây nhổ cây bên đường quật túi bụi, yêu tinh phun nước làm ngập cánh đồng,

25

Lấy Tai Tác Nước tát nước, Móng Tay Đục Máng khơi dòng nước chảy đi, nước cạn khô Yêu tinh đầu hàng Câu chuyện ca ngợi sức khỏe, tài năng, lòng nhiệt thành làm việc nghĩa của bốn anh em Cẩu Khây Những nhân vật kỳ tài như thế cũng có thể gọi là những nhân vật anh hùng vì họ đã dựng nên lịch sử và góp phần làm nên cuộc sống an lành, ấm no, hạnh phúc cho nhân dân

2.1.1.2 Nhân vật bất hạnh

Nhân vật bất hạnh thường là người mồ côi, người em út, người con riêng, người đi ở, người xấu xí Về mặt xã hội, họ bị ngược đãi, bị thiệt thòi về quyền lợi Về mặt tính cách, họ trọn vẹn về đạo đức nhưng thường chịu đựng (biểu hiện xu hướng hoài cổ) trừ nhân vật xấu xí mà có tài (Sọ Dừa, Lấy vợ Cóc ) Nhân vật chính trải qua thử thách và đổi đời, được hạnh phúc dài lâu Những con người bất hạnh như thế này thường được sự trợ giúp của lực lượng thần kỳ

(con người thần kỳ, vật thần kỳ) Chẳng hạn như trong truyện Tấm Cám (Tiếng

Việt 4, tập 2), câu chuyện kể về Tấm, nhân vật bất hạnh là người lao động lương thiện vốn đã chịu nhiều thiệt thòi, lại liên tiếp bị đọa đày qua rất nhiều hoạn nạn

do mẹ con Cám gây ra Tấm mồ côi, phải sống cảnh dì ghẻ con chồng, chết đi sống lại qua bao kiếp nhưng cuối cùng vẫn trở lại làm người, bước lên đỉnh cao của hạnh phúc Trong truyện có sự tham gia của các yếu tố thần kỳ Trong Tấm Cám yếu tố thần kỳ trước hết gắn liền với nhân vật Bụt Mỗi lần gặp thử thách là Bụt lại xuất hiện đem đến cho Tấm rất nhiều những điều kỳ diệu, ở phần sau, nhân vật Bụt không xuất hiện nữa, yếu tố thần kỳ lúc này gắn liền với các hình thức hóa thân của Tấm Hóa thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, cây thị, quả thị, trở lại làm người Đó là hành trình số phận quen thuộc của những nhân vật trung tâm trong truyện cổ tích Hành trình đó vừa phản ánh hiện thực vừa thể hiện cho những ước mơ khát vọng của nhân dân lao động

Bên cạnh Tấm trong truyện Tấm Cám, truyện Cây Khế (Tiếng Việt 1, tập

1) kể về nhân vật người em cũng là típ nhân vật điển hình trong truyện cổ tích thần kỳ Truyện kể rằng, ngày xưa có một gia đình cha mẹ mất sớm còn lại hai anh em Người anh tham lam, bủn xỉn cùng vợ chiếm hết gia tài nên ngày càng

26

giàu có chỉ để lại cho hai vợ chồng người em nghèo khó nhưng tốt bụng một cây khế cùng một mảnh vườn nhỏ để kiếm sống Một hôm có một con chim lạ rất to đến ăn khế của người em, hai vợ chồng người em cố nài nỉ xin chim đừng ăn thì chim lại nói sẽ ăn một quả khế trả một cục vàng Sau khi ăn khế như đã hứa thì chim trả ơn cho hai vợ chồng người em bằng cách chở người em ra đảo lấy vàng Từ đó, người em giàu có, sung túc Người anh thấy vậy thì ganh tị đòi đổi nhà cửa lấy mảnh vườn cùng cây khế của người em để chờ chim đến ăn khế trả vàng Sau khi đổi xong, hai vợ chồng người anh cũng gặp chim đến ăn khế và đòi trả vàng Chim chở người anh ra đảo lấy vàng nhưng vì người anh tham lam lấy nhiều vàng quá nên chim chở về không nổi đã hất người anh xuống biển Người em hiền lành, biết bằng lòng với những gì mình có, được hưởng một cuộc sống hạnh phúc Còn người anh tham lam đã phải trả giá cho điều đó Thông qua câu chuyện, các bạn đọc nhỏ tuổi sẽ rút ra được bài học là anh em trong một nhà phải yêu thương, giúp đỡ lẫn nhau, đừng quá tham lam mà phải biết chia sẻ cho người khác Trong truyện yếu tố thần kỳ gắn với con chim khổng lồ, nó là vật trung gian giữa hai nhân vật, không thiên vị ai và không giúp đỡ ai trong hai phe thiện, ác Yếu tố kỳ diệu dạng này chỉ nhằm mục đích thử thách, phân định bản chất nhân vật, chứ không nhằm trợ giúp nhân vật thiện

Như vậy, ta thấy nhân vật truyện cổ tích thần kỳ thường không rõ tính cách Tất cả những nhân vật thiện đều có bản chất giống nhau, tính cách hao hao giống nhau, chỉ khác nhau ở tình huống, hành động nhân vật Nhân vật ác cũng giống nhau theo khuôn mẫu đã định sẵn Kết thúc cuối cùng, số phận nhân vật cũng giống nhau Người nhân hậu được giàu sang, sống hạnh phúc, kẻ gian ác thì bị trừng phạt, mất hết tài sản hoặc là chết Nhân vật cổ tích thần kỳ không phải là nhân vật cá nhân, nhân vật cá tính mà là nhân vật chức năng, nhân vật thuyết minh đạo đức Chính vì đặc điểm này mà V.Ia Prôp đã kết luận rằng: “Cổ tích vấn đề quan trọng không phải hành động do ai thực hiện mà là nó được thực hiện như thế nào”

27

Có thể nói rằng nhân vật cổ tích thần kỳ là nhân vật chức năng Biểu hiện của đặc trưng này, theo Nguyễn Xuân Đức, trước hết là nhân vật hành động theo mạch cốt truyện V Ia Prôp trong Folkalore và thực tại cho rằng: “Trong cổ tích thần kỳ, nhân vật tự mình không có sức mạnh, nhưng khi nhân vật không biết đường đi, anh ta bỗng gặp một bà già hay một mụ phù thủy (cổ tích thần kỳ người Việt là Tiên, Bụt ), người sẽ chỉ cho anh cần đi đâu và giúp đỡ anh ta Cuộc gặp gỡ đó không có một lí do nào nhưng nó lại quyết định sự tiếp diễn của câu chuyện

Nhân vật thần kỳ trong truyện cổ tích loại này gồm nhiều loại: Ngọc Hoàng

và các thiên thần ở cõi trời; Diêm Vương, các âm binh, âm tướng, thần linh ở cõi âm; Long Vương (vua Thủy tề) và các thủy thần ở cõi nước; Tiên; Bụt, thần núi, các vị thần siêu nhiên như: Chim thần, Rùa thần, Chằn tin, Hồ tinh, ma quỷ Ngoài ra còn có các vật như: cung thần, gươm thần, niêu cơm thần Lực lượng thần kỳ thực hiện chức năng, nhiệm vụ trợ thủ cho nhân vật chính chiến thắng lực lượng phi nghĩa Tuy nhiên có loại không làm hại nhưng cũng không trợ giúp mà chỉ là để phân định phẩm chất, thử thách lòng dũng cảm, tài năng của

nhân vật chính như: Đại bàng trong Cây khế, Chằn tinh, Đại bàng trong Thạch Sanh

2.1.2 Nhân vật trong truyện cổ tích loài vật

Trong thế giới cổ tích, nhân vật loài vật hết sức phong phú và đa dạng Nhân vật chính trong truyện cổ tích loài vật đương nhiên là các con vật Bước vào thế giới nhân vật này, chúng ta có thể bắt gặp rất nhiều con vật xung quanh cuộc sống Đó có thể là các con vật nuôi trong nhà hoặc là các con vật sống hoang dã ngoài thiên nhiên

2.1.2.1 Nhân vật là con vật nuôi

Vật nuôi trong nhà là những con vật rất gần gũi và thân thiết với các em nhỏ Các em thường yêu quý chăm sóc chúng như một người bạn Chính vì vậy, người biên soạn đã đưa vào chương trình Tiểu học một số tác phẩm mà nhân vật

chính là các con vật nuôi Đó là Gà, Vịt trong Gà và Vịt (Truyện đọc 2), Trâu

28

trong Trí Khôn (Tiếng Việt 1, tập 2), Ngỗng trong Anh chàng ngốc và con Ngỗng vàng (Tiếng Việt 1, tập 1), Chó và Mèo trong Tìm ngọc (Tiếng Việt 2, tập 1), Mèo trong Chú Mèo đi hia (Truyện đọc 4),

Có những câu chuyện cổ tích là sự lý giải về đặc điểm, nguồn gốc của các

con vật Chẳng hạn truyện Trí khôn (Tiếng Việt 1, tập 2) trả lời cho câu hỏi: Vì

sao trâu không có hàm răng trên? Truyện kể rằng có một con Hổ rất kiêu ngạo, khi nhìn thấy Trâu to lớn bị bác nông dân đánh đập, Hổ rất tò mò Nghe Trâu nói là con người có trí khôn thì Hổ rất muốn được xem cái trí khôn đó Cuối cùng, Hổ bị bác nông dân lừa trói vào gốc cây và đốt lửa Trâu đứng nhìn bác nông dân trừng trị Hổ thì cười rất hả hê và bị va vào tảng đá nên mất hàm răng trên Câu chuyện là lời giải thích nhẹ nhàng, thú vị cho đặc điểm của Trâu, đồng thời ca ngợi trí thông minh của con người lao động, ước muốn làm chủ và chế ngự thiên nhiên

Ngoài việc giải thích đặc điểm, tên gọi, truyện cổ tích về loài vật còn nói về mối quan hệ giữa chúng Loài vật cũng có mối quan hệ gia đình, bạn bè, thù địch, Về mảng này, tác giả dân gian đã biến những loài vật bình thường trở nên sinh động, mượn thế giới loài vật ấy để nói lên cuộc sống, những điều gặp phải trong xã hội và muốn thông qua đó răn dạy con người những điều hay, lẽ phải Quan hệ bạn bè, giúp đỡ lẫn nhau, thể hiện được mối quan hệ tương trợ Ví

dụ như tình bạn bè giữa Gà và Vịt trong truyện Gà và Vịt (Truyện đọc 2)

“Xưa kia, Gà và Vịt cùng ở với nhau bên bờ một con sông rộng Nó đẻ trứng ra đã có bạn Gà tình nghĩa ấp hộ” [23;tr.15]

Truyện kể về Gà và Vịt ngày ngày rủ nhau đi kiếm ăn Vào một năm nọ vì

lũ liên miên, nước dâng cao, Gà không kiếm ăn được Vịt thương bạn nên ngày nào cũng kiếm thêm thức ăn mang về cho Gà Gà muốn Vịt đỡ vất vả nên nhờ Vịt chở qua bờ sông bên kia để kiếm ăn Gà áy náy vì hôm nào Vịt cũng phải cõng mình qua sông nên Gà đã ấp trứng hộ Vịt Câu chuyện ca ngợi tình bạn giữa Gà và Vịt, Gà và Vịt đã cư xử với nhau có tình có nghĩa nên tình bạn của

họ thật đẹp đẽ và đáng trân trọng Sau khi đọc truyện, các em nhỏ sẽ hiểu được

29

rằng, đã là bạn tốt thì phải luôn nghĩ đến nhau, quan tâm giúp đỡ lẫn nhau trong mọi hoàn cảnh

Có những câu chuyện cổ tích lại thể hiện mối quan hệ giữa các con vật với

chủ nhân của chúng Đó là truyện Chú Mèo đi hia (Truyện đọc 4)

“Một bác thợ xây có ba cậu con trai với một số tài sản là một nhà xay lúa, một con lừa và một con mèo Sau đó công chúa đính hôn với bá tước và sau khi vua mất, bá tước lên ngôi, phong cho chú Mèo đi hia làm tể tướng” [25;tr.79] Truyện ca ngợi chú Mèo đi hia thông minh, trung thành đã giúp cậu chủ nghèo trở thành phò mã Cũng một câu chuyện nữa ca ngợi sự thông minh và

tình nghĩa của các con vật nuôi, đó là truyện Tìm ngọc (Tiếng Việt 2, tập 1)

“Xưa có một chàng trai thấy một bọn trẻ định giết con rắn nước liền bỏ tiền

ra mua, rồi thả rắn đi Lần này, Chó và Mèo mang ngọc về được đến nhà Chàng trai vô cùng mừng rỡ, càng thêm yêu quý hai con vật thông minh, tình nghĩa” [11;tr.138]

Câu chuyện kể về một cuộc hành trình đầy thử thách khi hai con vật Chó và Mèo đi tìm ngọc cho chủ nhân của chúng nhưng cuối cùng hai con vật cũng đã mang được ngọc về cho chủ nhân của mình

Như vậy, những con vật nuôi trong truyện cổ tích cũng có hành động, tình cảm giống như con người Thông qua mỗi câu chuyện tác giả muốn khuyên các

em nhỏ nên yêu quý và đối xử tốt với các con vật nuôi trong gia đình

2.1.2.2 Nhân vật là con vật hoang dã

Ngoài những câu chuyện nói về các con vật nuôi thì các em học sinh còn được biết thêm nhiều con vật sống hoang dã ngoài thiên nhiên như Quạ và Công

trong truyện Quạ và Công (Tiếng Việt 1, tập 1), Cò và Vạc trong Cò và Vạc (Tiếng Việt 2, tập 2), Sói và Hươu trong Sói và Hươu (Truyện đọc 2), con Thiên Nga trong Con Thiên Nga bé bỏng (Truyện đọc 3),

Những câu chuyện trong thế giới của các con vật hoang dã cũng đã lột tả được những đặc điểm, nguồn gốc của các con vật Thế giới loài chim muôn màu muôn vẻ, Công sở hữu một bộ lông tuyệt đẹp Còn Quạ có bộ lông đen thui nên

30

nó bị con người xem là đen đủi, đem lại những điều xấu Tất cả được người xưa

lý giải một cách sinh động qua truyện Quạ và Công (Tiếng Việt 1, tập 2) Quạ

được xem như là con vật khéo tay, tỉ mỉ vì vậy với tài nghệ của mình, Quạ đã tô màu cho người bạn của mình là Công trở thành loài sở hữu bộ lông đẹp và rất sặc sỡ trong muôn loài còn Công thì không khéo tay như Quạ, lúc vẽ cho Quạ thì không còn thời gian nên Quạ lấy lọ màu đen đổ khắp người Đó là lý do vì sao Công có bộ lông đẹp còn Quạ có bộ lông đen thui

Đọc truyện cổ tích có thể thấy được đặc điểm của các con vật như “Gan

như Cóc tía” Hễ dân gian có câu nói đó vì qua câu chuyện Cóc kiện trời

(Tiếng Việt 3, tập 2), Cóc tuy nhỏ bé nhưng đã tập hợp, điều khiển các con vật khác khiến Ngọc Hoàng cũng phải chịu thua Những con vật to lớn, đầy sức mạnh như Cọp, Gấu, tinh ranh như Cáo đến trước cổng trời đều rung sợ, chỉ có Cóc là dám lên tiếng, chỉ huy mọi người để nói lên nguyện vọng của mình với Ngọc Hoàng Cóc tuy nhỏ bé thôi nhưng hết sức gan dạ, dám làm những điều

mà người khác không dám Cũng nhờ Cóc mà những người nông dân có thêm kinh nghiệm quý trong trồng trọt, canh tác, hễ Cóc nghiến răng thì biết trời sắp

đổ mưa

Các con vật hoang dã cũng có nhiều mối quan hệ với nhau như gia đình, bạn bè, thù địch Đó là mối quan hệ bạn bè như Quạ và Công, giữa Cóc và những người bạn cùng lên kiện trời Ngoài ra còn có mối quan hệ anh em, tình

cảm gia đình như Cò và Vạc trong truyện Cò và Vạc, hai anh em nhưng có tính

cách khác nhau “Cò ngoan ngoãn, chăm chỉ học tập, được thầy yêu bạn mến Còn Vạc thì lười biếng, không chịu học hành, suốt ngày chỉ rút đầu trong cánh

mà ngủ” [11;tr.151] Là anh Cò luôn khuyên răn em học hành nhưng Vạc không nghe Kết quả là Cò học giỏi nhất lớp còn Vạc chịu dốt Ta thấy truyện cổ tích

có sự yêu, ghét rõ ràng Cò được thầy cô, bạn bè yêu mến còn Vạc thì bị bạn bè chê cười nên phải kiếm ăn vào ban đêm Đây cũng là lời giải thích của tác giả dân gian về thời gian kiếm ăn của Cò và Vạc Câu chuyện muốn nhắn nhủ mỗi

Phần lớn thì đặc tính của loài vật được dân gian nhìn dưới con mắt của một loại người, một quan hệ ứng xử nào đó của xã hội loài người chứ không phải là

xã hội loài thú Bởi thế, theo Lê Trương Phát, hình ảnh các con vật cùng mối quan hệ giữa chúng vừa phải giống chúng tồn tại ngoài đời thực, nghĩa là trong cái thế giới hoang dã của chúng, vừa mang theo đặc tính của con người và mối quan hệ giữa người và người Bản thân sự tồn tại trong sự đối kháng bên nhau giữa loài Cọp với loài Thỏ, Khỉ, Voi là một sự tồn tại tự nhiên, tuân theo luật điều tiết tự nhiên nên không con nào là xấu hay tốt, không con nào tích cực hay tiêu cực đối với sự phát triển của thế giới tự nhiên cả Nhưng đi vào thế giới của

cổ tích loài vật, con Hổ bỗng trở thành kẻ hung tợn và ngốc nghếch, hay hiếp đáp các con vật hiền lành, con Thỏ bỗng trở thành vị quan tòa xử kiện giỏi, đóng vai là vị cứu tinh của nhiều loài vật thoát khỏi phải nộp mạng cho Hổ Trong các con vật thì Thỏ là con vật được tác giả dân gian gán cho đặc tính tinh khôn, hiểu biết nhiều lĩnh vực Còn Thỏ trong truyện cổ tích người Việt là vị quan tòa xử kiện giỏi (Thỏ xử kiện, Thỏ nổi tiếng quan tòa, làm thế nào để Thỏ cứu Voi khỏi

bị hổ ăn thịt, Thỏ xự kiện yêu tinh phải thua ), là vị thầy thuốc đầu tiên dạy cho loài người làm thuốc (Con thỏ thầy thuốc), là người anh hùng (Thỏ lừa hổ, Thỏ

và cá sấu ) Có khi Thỏ vì quá khôn ngoan mà ranh mãnh, chơi khăm bạn bè (Thỏ, Gà và Hổ; Một số mẹo lừa của Thỏ ) Nhân vật chính của truyện cổ tích loài vật vì thế có tính hai mặt: vừa giống chính con vật nguyên mẫu ngoài đời, vừa giống với những hạn người khác nhau Nguyên tắc ấy thể hiện trong việc kết hợp biện pháp nhân cách hóa với biện pháp tả chân Trong biện pháp nhân cách hóa có biện pháp xã hội hóa Vì thế dù cho nhân cách hóa với những yếu tố

32

mang dáng dấp con người xã hội thì chúng vẫn phải được bảo lưu một số đặc điểm sinh học cùng lối sống của nó Đằng sau việc miêu tả loài vật là thể hiện nhận thức và thái độ của tác giả dân gian với từng loại vật Ở đây đặc tính chung của loài chứ không phải đặc tính của từng con vật riêng lẻ mặc dù sự xung đột trực tiếp vẫn là cá thể loài Thái độ không giống nhau của tác giả dân gian đối với từng loài vật thể hiện bóng dáng của xung đột giữa con người với loài vật với đủ cả hai mặt biểu hiện của nó: thứ nhất là xung đột chưa điều hòa được giữa người với động vật hoang dã, thứ hai là sự xung đột đã được điều hòa giữa người với động vật đã được thuần hóa Bắt nguồn từ thần thoại về loài vật với nhu cầu chinh phục tự nhiên, thuần hóa động vật đến cổ tích loài vật thì sự xung đột giữa con người với tự nhiên đã chuyển hóa thành xung đột có tính xã hội thì mối xung đột giữa kẻ mạnh với kẻ yếu được chú trọng Đó chính là mối quan hệ xung đột có tính giai cấp trong xã hội phong kiến đã được nhân hóa trong mối quan hệ giữa loài thú yếu và loài thú mạnh Chính từ tính xã hội này mà truyện

cổ tích loài vật ngày càng tăng cường yếu tố hiện thực Biểu hiện rõ nhất là xây dựng nhân vật có tính hai mặt: vừa tích cực vừa tiêu cực trong nhân vật con Thỏ Điều này đã kéo cổ tích loài vật gần với cổ tích sinh hoạt và ngụ ngôn (Thi pháp văn học dân gian, tr 60 – 64)

2.1.3 Nhân vật trong truyện cổ tích sinh hoạt

2.1.3.1 Nhân vật là người thông minh

Nhân vật thông minh là những nhân vật dùng sự thông minh của mình để phân xử, ứng xử những tình huống trong đời sống mang lại sự công bằng cho

mọi người Chẳng hạn nhân vật vị quan trong truyện Phân xử tài tình (Tiếng

Việt 5, tập 2)

“Xưa, có một vị quan án rất tài Chú tiểu kia đành nhận tội” [18;tr.47] Câu chuyện ca ngợi trí thông minh, tài xử kiện của vị quan án Vị viên quan này vụ án nào cũng tìm ra được manh mối và phân xử rất công bằng Ở vụ

án thứ nhất, hai người đàn bà dành nhau một tấm vải, ông đã thử hai người bằng cách xé đôi tấm vải thì thấy một người đàn bà bật khóc, ông biết ngay đó là tấm