Lời mở đầu 2 Những vấn đề lí luận để hiểu rõ nội dung quy luật: “chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại” 3 + Quan niệm về chất và lượng
Trang 1Tiểu luận Triết
Chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại
Trang 2 Lời mở đầu 2
Những vấn đề lí luận để hiểu rõ nội dung quy luật:
“chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những
sự thay đổi về chất và ngược lại”
3
+ Quan niệm về chất và lượng của các nhà triết học
+ Quan niệm biện chứng duy vật về chất và lượng 5
+ Mối quan hệ biện chứng giữa sự thay đổi về
Nhận thức và vận dụng nội dung quy luật:
“chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những
sự thay đổi về chất và ngược lại” vào thực tiễn
+ Nhận thức và vận dụng nội dung quy luật trong
Trang 31 Lời mở đầu
Trong đời sống hàng ngày, đằng sau các hiện tượng muôn hình muôn
vẻ, con người dần dần nhận thức được tính trật tự và mối liên hệ có tính lặplại của các hiện tượng, từ đó hình thành nên khái niệm “quy luật” Với tưcách là phạm trù của lý luận nhận thức, khái niệm “quy luật” là sản phẩmcủa tư duy khoa học, phản ánh sự liên hệ của các sự vật và tính chỉnh thể củachúng
Các quy luật của tự nhiên, của xã hội cũng như của tư duy con ngườiđều mang tính khách quan Con người không thể tạo ra hoặc tự ý xóa bỏđược quy luật mà chỉ nhận thức và vận dụng nó vào trong thực tiễn
Quy luật “từ những thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất vàngược lại” là một trong ba quy luật của phép biện chứng duy vật, nó cho biếtphương thức của sự vận động, phát triển Nhận thức được quy luật này có ýnghĩa rất quan trọng trong hoạt động thực tiễn khi chúng ta xem xét các sựvật, hiện tượng Đặc biệt là đối với đất nước Việt Nam ta khi đứng trước xuthể phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thế giới Nước ta đang trong giaiđoạn quá độ lên CNXH với những khó khăn về mọi mặt, do đó việc nhận
thức đúng đắn quy luật lượng – chất sẽ có ý nghĩa rất lớn trong quá trình
phát triển kinh tế đất nước
Trong phạm vi của bài tiểu luận này, chúng em xin trình bày những cơ
sở lý luận chung về nội dung của quy luật lượng – chất, trên cơ sở đó rút ra
ý nghĩa thực tiễn của việc nhận thức và vận dụng quy luật này để phát triểnnền kinh tế Việt Nam, đồng thời khẳng định lại một lần nữa tính tất yếu của
tư tưởng của chủ tịch Hồ Chí Minh với những nguyên lý Mác – Lênin trongquản lý và phát triển đất nước
Trang 42 Những khái niệm có liên quan
Chất là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn
có của sự vật, là sự thống nhất hữu cơ của những thuộc tính làm cho sự vật
là nó chứ không phải là cái khác
Thuộc tính là biểu hiện một khía cạnh nào đó về chất của một sự vậttrong mối quan hệ qua lại với sự vật khác
Lượng là phạm trù triết học để chỉ tính quy định vốn có của sự vật vềmặt số lượng, quy mô, trình độ, nhịp điệu của sự vận động và phát triểncũng như các thuộc tính của sự vật
Độ là phạm trù triết học dùng để chỉ khoảng giới hạn trong đó sự thayđổi về lượng của sự vật chưa làm thay đổi căn bản chất của sự vật ấy
Điểm nút là phạm trù triết học dùng để chỉ điểm giới hạn mà tại đó sựthay đổi về lượng đã đủ làm thay đổi chất chất của sự vật
Bước nhảy là phạm trù triết học dùng để chỉ sự chuyển hóa về chấtcủa sự vật do sự thay đổi về lượng của sự vật trước đó gây nên
* Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sựthay đổi về chất và ngược lại:
Mọi sự vật đều là sự thống nhất giữa lượng và chất, sự thay đổi dần dần vềlượng tới điểm nút sẽ dẫn đến sự thay đổi về chất của sự vật thông qua bướcnhảy; chất mới ra đời tác động trở lại sự thay đổi của lượng mới lại có chấtmới cao hơn Quá trình tác động đó diễn ra liên tục làm cho sự vật khôngngừng biến đổi
3 Những vấn đề lí luận để hiểu rõ nội dung quy luật: “chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại”
3.1 Quan niệm về chất và lượng của các nhà triết học cổ
Trang 5Đối với nhiều nhà triết học tại Hy Lạp, vật chất thường đồng nhất với sự vật.
Từ đó họ cố gắng hiểu vật chất và các hình thức biểu hiện của nó từ phươngdiện chất Trái lại những người thuộc trường phái Pitago lại xem đặc trưng
về lượng của thế giới vật chất là nền tảng của mọi cái đang tồn tại Họ xemnhững mối quan hệ số lượng là quy luật cấu thành mọi sự vật của thế giới
Lần đầu tiên trong lịch sử triết học, chất và lượng có được ý nghĩa với
tư cách là những phạm trù trong triết học của Aixtốt Ông xem chất là tất cảnhững cái gì làm cho sự vật là nó Còn lượng là tất cả những cái gì có thểphân ra thành những bộ phận cấu thành Ông phân lượng thành hai loại: sốlượng và đại lượng Ông cũng là người đầu tiên tiến tới giải quyết một vấn
đề quan trọng của quy luật: vấn đề tính nhiều chất của sự vật Từ đó, ôngphân biệt sự khác nhau về hình thức với chất căn bản của sự vật – cái sẽ xuấthiện hay mất đi cùng với sự xuất hiện hay mất đi của bản thân sự vật; ôngcũng đạt được bước tiến đáng kể trong việc nghiên cứu phạm trù độ, xem độ
là cái thống nhất, cái không thể phân chia giữa chất và lượng
Sau này, quan điểm phiến diện tuyệt đối hoá đặc trưng về lượng đãđược khắc phục trong triết học cổ điển Đức, đặc biệt trong triết học Hêghen.Hêghen đã phân tích một cách tỉ mỉ sự thống nhất biện chứng, mối quan hệqua lại, sự chuyển hoá lẫn nhau giữa lượng và chất, xem xét chất và lượngnằm trong quá trình vận động và phát triển không ngừng Với quan điểmbiện chứng, Hêghen đã xem xét từ “ chất thuần tuý “ đến ” chất được xácđịnh ”; chất phát triển đến tột độ thì ra đời lượng; lượng cũng không ngừngtiến hoá, “ số lượng ” là đỉnh cao nhất trong sự tiến hoá
Trong việc xem xét mối quan hệ giữa thay đổi về lượng và thay đổi vềchất, Hêghen đặc biệt chú ý tới phạm trù bước nhảy Chính dựa trên tưtưởng của Hêghen, Lênin đã ra một kết luận quan trọng là : Việc thừa nhậnbước nhảy hay không là tiêu chí cơ bản để xem đó là người theo quan điểmbiện chứng hay siêu hình về sự phát triển
Tất nhiên, với tư cách là nhà triết học duy tâm, Hêghen đã xem cácphạm trù chất, lượng, độ chỉ như những nấc thang tự phát triển của tinh thần,của “ ý niệm tuyệt đối ” chứ không phải là những nấc thang nhận thức củacon người đối với thế giới bên ngoài
Trang 6Về sau sự ra đời của phép biện chứng duy vật đánh dấu một giai đoạnphát triển căn bản trong quan niệm về chất, lượng, mối quan hệ qua lại giữa
sự thay đổi về lượng và sự thay đổi về chất nói chung
3.2 Quan niệm biện chứng duy vật về chất và lượng
3.2.1 Quan niệm biện chứng duy vật về chất
Trong thế giới quanh ta tồn tại vô vàn sự vật, hiện tượng Vì sao chúng tabiết phân biệt đây là sự việc này, đây là sự việc kia? Điều đó là đơn giản vìcác sự vật khác nhau, có những đặc trưng, thuộc tính, những quy định khácnhau Như kim loại không có khả năng hòa tan một số chất giống nước Hay
á kim không thể dẫn điện, dẫn nhiệt như kim loại Mọi động vật và thực vậtđều được đặc trưng bởi đồng hóa, dị hóa nhưng chúng lại khác nhau Sở dĩ
ta phân biệt được những những sự vật hiện tượng khách quan đó là vì chúng
có sự khác nhau về chất
Chất là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn cócủa sự vật, là sự thống nhất hữu cơ của những thuộc tính làm cho sự vật là
nó chứ không phải là cái khác
Thuộc tính là biểu hiện một khía cạnh nào đó về chất của một sự vậttrong mối quan hệ qua lại với sự vật khác, là những tính chất, những trạngthái, những yếu tố cấu thành nên sự vật, Đó là những cái vốn có của sự vật
từ khi sự vật được sinh ra hoặc được hình thành trong sự vận động và pháttriển của nó Tuy nhiên những thuộc tính vốn có của sự vật, hiện tượng chỉđược bộc lộ ra qua sự tác động qua lại với các sự vật, hiện tượng khác
VD : Khi cho đường vào nước ta thấy đường có tính tan, khi nếm tabiết đường có vị ngọt Vậy tính tan, vị ngọt là thuộc tính của đường, chúng
ta chỉ nhận biết được điều đó nếu chúng ta nếm hay khi vị giác của chúng tatiếp xúc, tác động qua lại với chúng Tất cả những thuộc thính của đường lànhững cái vốn có của đường, nhưng chúng chỉ bộc lộ ra trong quan hệ củađường với nước hay trong quan hệ của đường với vị giác của con người
Trang 7Đặc trưng khách quan nói trên quy định phương thức nhận thức củacon người đối với vật chất của sự vật Để nhận thức được những thuộc tính,chúng ta cần nhận thức nó trong mối quan hệ giữa các sự vật Trong mốiquan hệ cụ thể thường bộc lộ ra một thuộc tính (một khía cạnh về chất) của
sự vật Do vậy, để nhận thức được chất với tư cách là sự tổng hợp của tất cảcác thuộc tính vốn có của sự vật đó, chúng ta phải nhận thức sự vật trongtổng hoà các mối quan hệ có thể có giữa sự vật đó với các sự vật khác
Mỗi sự vật có vô vàn thuộc tính, mỗi thuộc tính của sự vật lại có mộttổng hợp những đặc trưng về chất của mình, nên khiến cho mỗi thuộc tínhlại trở thành một chất Điều đó cũng có nghĩa, mỗi sự vật có vô vàn chất
Với tư cách là những khía cạnh của chất được bộc lộ ra trong các mốiquan hệ, các thuộc tính của sự vật cũng có vị trí khác nhau tạo thành nhữngthuộc tính cơ bản và những thuộc tính không cơ bản Nhưng thuộc tính của
sự vật chỉ bộc lộ qua các mối quan hệ cụ thể với các sự vật khác Bởi vậy sựphân chia thành thuộc tính cơ bản và không cơ bản cũng chỉ mang tính chấttương đối Tổng hợp những thuộc tính cơ bản tạo thành chất cơ bản của sựvật Ở mỗi sự vật chỉ có một chất cơ bản, đó là tổng hợp những thuộc tínhđặc trưng cho sự vật trong toàn bộ quá trình tồn tại của sự vật; đó là loại chất
mà sự tồn tại hay mất đi của nó quy định sự tồn tại hay mất đi của bản thân
sự vật
VD : trên cơ sở chiếm hữu tư nhân tư liệu sản xuất, chất cơ bản củanền kinh tế tư bản tư nhân là sản xuất chạy theo giá trị thặng dư Khi đặctrưng đó mất đi, nền kinh tế cũng không còn là kinh tế tư bản chủ nghĩa
Chất của sự vật không những được xác đinh bởi chất của các yếu tốcấu thành, mà còn bởi phương thức liên kết giữa các yếu tố cấu thành sự vật
đó Nghĩa là bởi kết cấu của sự vật
Trong tự nhiên và cả trong xã hội, chúng ta thấy không ít sự vật, màxét riêng về các yếu tố cấu thành, chúng hoàn toàn đồng nhất, nhưng các sựvật đó lại khác nhau về chất
VD : kim cương và than chì là những sự vật đều do cácbon tạo thành.Nhưng kim cương là vật cứng nhất trong tất cả các vật, có thể cắt được hầuhết mọi kim loại, có giá trị kinh tế cao, còn than thì không có được những
Trang 8đặc trưng tương tự Sự khác nhau đó được quyết định bởi phương thức liênkết khác nhau của các nguyên tử cácbon.
Chất của sự vật không chỉ thay đổi khi có sự thay đổi những yếu tốcấu thành mà nó còn phụ thuộc vào sự thay đổi phương thức liên kết giữacác yếu tố đó Do vậy, để làm biến đổi chất của sự vật, chúng ta có thể cảitạo các yếu tố cấu thành, hoặc biến đổi phươnng thức liên kết giữa các yếu
tố đó
3.2.2 Quan niệm biện chứng duy vật về lượng
Lượng là phạm trù triết học để chỉ tính quy định vốn có của sự vật vềmặt số lượng, quy mô, trình độ, nhịp điệu của sự vận động và phát triểncũng như các thuộc tính của sự vật
Lượng của sự vật biểu thị kích thước dài hay ngắn, số lượng nhiều hay
ít, quy mô lớn hay nhỏ, trình độ cao hay thấp, nhịp điệu nhanh hay chậm, Trong thực tế lượng của sự vật thường được xác định bởi những đơn vị đolường cụ thể như vận tốc của ánh sáng là 300.000 km trong một giây, mộtphân tử nước gồm hai nguyên tử hidro liên kết với một nguyên tử oxy, bêncạnh đó có những lượng chỉ có thể biểu thị dưới dạng trừu tượng và kháiquát như trình độ tri thức khoa học của một người, ý thức trách nhiệm caohay thấp của một công dân, Trong những trường hợp đó chúng ta chỉ cóthể nhận thức được lượng của sự vật bằng con đường trừu tượng và kháiquát hóa Có những lượng biểu thị yếu tố quy định kết cấu bên trong của sựvật ( số lượng nguyên tử hợp thành nguyên tố hóa học, số lượng lĩnh vực cơbản của đời sống xã hội ), có những lượng vạch ra yếu tố quy định bên ngoàicủa sự vật (chiều dài, chiều rộng, chiều cao của sự vật)
Sự phân biệt chất và lượng của sự vật chỉ mang tính tương đối Cónhững tính quy định trong mối quan hệ này là chất của sự vật, song trongmối quan hệ khác lại biểu thị lượng của sự vật và ngược lại Chẳng hạn sốlượng sinh viên giỏi nhất định của một lớp sẽ nói lên chất lượng học tập củalớp đó Điều này cũng có nghĩa là dù số lượng cụ thể quy định thuần túy vềlượng, song số lượng ấy cũng có tính quy định về chất của sự vật
Chất và lượng là hai mặt không thể tách rời nhau trong sự vật Trongquá trình vận động và phát triển, chất và lượng của sự vật không đứng im
Trang 9Chúng luôn vận động không phải biệt lập với nhau mà luôn luôn có quan hệqua lại theo một quy luật nhất định.
3.3 Mối quan hệ biện chứng giữa sự thay đổi về lượng và
sự thay đổi về chất
Bất kỳ sự vật hay hiện tượng nào cũng là sự thống nhất giữa chất vàlượng Chúng tác động qua lại lẫn nhau Trong sự vật, quy định về lượngkhông bao giờ tồn tại nếu không có tính quy định về chất và ngược lại
Sự thay đổi về lượng và về chất của sự vật diễn ra cùng với sự vậnđộng và phát triển của sự vật Nhưng sự thay đổi đó có quan hệ chặt chẽ vớinhau chứ không tách rời nhau Sự thay đổi về lượng của sự vật có ảnh hưởngtới sự thay đổi về chất của nó và ngược lại, sự thay đổi về chất của sự vậttương ứng với sự thay đổi về lượng của nó Sự thay đổi về lượng có thể chưalàm thay đổi ngay lập tức sự thay đổi về chất của sự vật Ở một giới hạn nhấtđịnh khi lượng của sự vật thay đổi, nhưng chất của sự vật chưa thay đổi cơbản
VD : khi xét các trạng thái khác nhau của nước trong khoảng nhiệt độ
từ 0⁰C đến 100⁰C, bản chất của nước vẫn không thay đổi (vẫn là chất lỏng).Như vậy, không phải bất kỳ một sự thay đổi về lượng cũng ngay lập tức làmthay đổi căn bản về chất của sự vật
Khuôn khổ, mà trong đó sự thay đổi về lượng chưa làm thay đổi vềchất của sự vật, được gọi là độ
Độ là phạm trù triết học dùng để chỉ khoảng giới hạn trong đó sự thayđổi về lượng của sự vật chưa làm thay đổi căn bản chất của sự vật ấy
Những giới hạn mà khi lượng đạt tới đó sẽ làm thay đổi về chất của sựvật được gọi là điểm nút
Điểm nút là phạm trù triết học dùng để chỉ điểm giới hạn mà tại đó sựthay đổi về lượng đã đủ làm thay đổi chất chất của sự vật
Trong ví dụ trên, nếu coi trạng thái của nước là chất thì 0⁰C và 100⁰C
là điểm nút
Sự thay đổi về lượng đạt tới điểm nút sẽ ra đời chất mới với lượngmới tương ứng của nó Sự thống nhất giữa lượng và chất mới tạo thành một
Trang 10độ mới với những điểm nút mới Sự vận động và phát triển là khôn cùng Do
đó, sự vận động, biến đổi của sự vật sẽ hình thành một đường nút của nhữngquan hệ về độ
Sự thay đổi về chất do những sự thay đổi về lượng trước đó gây rađược gọi là bước nhảy :
Bước nhảy là phạm trù triết học dùng để chỉ sự chuyển hóa về chấtcủa sự vật do sự thay đổi về lượng của sự vật trước đó gây nên
Bước nhảy là sự kết thúc một giai đoạn phát triển của sự vật và làđiểm khởi đầu của một giai đoạn phát triển mới Nó là sự gián đoạn trongquá trình vận động và phát triển liên tục của sự vật Có thể nói, trong quátrình phát triển của sự vật sự gián đoạn là tiền đề cho sự liên tục và sự liêntục là kế tiếp của hàng loạt sự gián đoạn
Thế giới là muôn hình muôn vẻ, nên sự thay đổi về chất cũng hết sức
đa dạng với nhiều hình thức khác nhau Tính chất của các bước nhảy đượcquyết định trước hết bởi tính chất của bản thân sự vật, bởi những mâu thuẫnvốn có Với những sự vật có tính chất khác nhau và với những mâu thuẫnkhác nhau sẽ có những bước nhảy khác nhau Chẳng hạn, bước nhảy trong
tự nhiên dẫn tới sự ra đời của những loài động vật, thực vật mới phải trải quahàng ngàn năm hoặc nhiều hơn Nhưng cũng trong tự nhiên, chúng ta vẫnquan sát thấy cả những quá trình thay đổi về chất diễn ra một cách nhanhchóng
VD : hiện tượng phóng xạ trong tự nhiên của một số nguyên tố hoáhọc… Hay khối lượng Uranium 235 được tăng đến khối lượng tới hạn xẽxảy ra vụ nổ bom nguyên tử
Tính đa dạng trong hình thức thay đổi về chất còn được quy định bởiđiều kiện trong đó diễn ra sự thay đổi về chất Chẳng hạn, cũng là vấn đềthay đổi quyền lực chính trị trong quá trình phát triển xã hội, nhưng tuỳthuộc vào điều kiện lịch sử – cụ thể mà sự thay đổi đó có thể diễn ra bằngcon đường hoà bình hoặc bạo lực cách mạng Khi diễn ra theo con đườngthứ 2, bước nhảy được thực hiện trong khoảng thời gian tương đối ngắn,
“một ngày bằng hai mươi năm”
Trang 11Trong thực tế, sự thay đổi về chất thông qua các bước nhảy hết sức đadạng và phong phú Nhìn chung, các bước nhảy thể hiện qua một số cách cơbản sau :
Bước nhảy đột biến và bước nhảy diễn ra một cách dần dần :
Bước nhảy đột biến là bước nhảy được thực hiện trong một thời gianrất ngắn làm thay đổi chất của toàn bộ kết cấu cơ bản của sự vật
Sự phân chia như vậy được dựa trên không chỉ thời gian của sự thayđổi về chất, mà còn dựa trên cả tính chất của bản thân sự thay đổi đó Nhữngbước nhảy đột biến, khi chất của sự vật được biến đổi một các nhanh chóng.Chẳng hạn, sự chuyển hoá của các hạt cơ bản… Những bước nhảy đượcthực hiện một cách dần dần là quá trình thay đổi về chất diễn ra bằng conđường tích luỹ dần dần những nhân tố của chất mới và mất đi dần dần nhữngnhân tố của chất cũ Chẳng hạn, quá trình chuyển hoá từ vượn người thànhngười… Như vậy, sự khác nhau giữa hai loại bước nhảy vừa nêu không chỉ
ở thời gian diễn ra sự thay đổi về chất, và cả ở cơ chế của sự thay đổi đó.Khi nói về bước nhảy dần dần, ngoài nhân tố tốc độ, chúng ta còn nói đến cơchế của việc tạo ra chất mới Ở đây, chất mới được tạo thành không phảingay lập tức, mà được tạo thành từng phần
Mặt khác, cũng cần phân biệt bước nhảy dần dần với sự thay đổi dầndần về lượng Nhưng sự thay đổi dần dần về lượng diễn ra một cách liên tụctrong khuôn khổ của chất đang có; còn bước nhảy dần dần là sự chuyển hóachất này sang chất khác, là sự đứt đoạn của tính liên tục, là bước ngoặt quyếtđịnh trong sự phát triển
Bước nhảy toàn bộ và bước nhảy cục bộ
Bước nhảy toàn bộ là loại bước nhảy làm thay đổi về chất tất cả cácmặt, các bộ phận, các nhân tố cấu thành sự vật Bước nhảy cục bộ là loạibước nhảy làm thay đổi một số mặt, một số nhân tố, một số bộ phận của sựvật đó Đối với các sự vật phức tạp về tính chất, về những nhân tố cấu trúc,
về những bộ phận cấu thành Bước nhảy thường diễn ra bằng con đường từnhững thay đổi về chất cục bộ đến thay đổi về chất toàn bộ Quá trình cáchmạng giải phóng dân tộc thủ tiêu chế độ thực dân (kiểu cũ) trên thế giớicũng như quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa đã diễn ra theo con đườngnhư vậy