tiểu luận cao học triết Vai trò của nhà nước trong kiến trúc thượng tầng đối với nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay

MỞ ĐẦU Trong điều kiện ngày nay, hầu như tất cả các nền kinh tế của các nước trên thế giới đều có sự quản lý của nhà nước để sửa chữa một mức độ nào đó “những thất bại của thị trường”. Tức là cơ chế vận hành nền kinh tế của tất cả các nước đều là cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Và Việt Nam cũng nằm trong số các nước có cơ chế vận hành nền kinh tế là cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Nhưng có sự khác biệt trong cơ chế vận hành của nước ta đó là Nhà nước quản lý nền kinh tế không phải là Nhà nước tư sản, mà là Nhà nước xã hội chủ nghĩa, nhà nước của dân, do dân và vì dân đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản Việt Nam. Và vai trò quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa là hết sức quan trọng. Nó đảm bảo cho nền kinh tế tăng trưởng ổn đinh, đạt hiệu quả cao, đặc biệt là đảm bảo công bằng xã hội. Không ai ngoài Nhà nước có thể giảm bớt được sự chênh lệch giữa giàu và ngheo, giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng của đất nước trong điều kiện kinh tế thị trường. Và để làm rõ hơn vai trò của Nhà nước đối với nền kinh tế thị trường ở nước ta em xin làm đề tài: “ Vai trò của Nhà nước trong kiến trúc thượng tầng đối với nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay”.

MỞ ĐẦU

Trong điều kiện ngày nay, hầu như tất cả các nền kinh tế của các nước trên thế giới đều có sự quản lý của nhà nước để sửa chữa một mức độ nào đó

“những thất bại của thị trường” Tức là cơ chế vận hành nền kinh tế của tất

cả các nước đều là cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước Và Việt Nam cũng nằm trong số các nước có cơ chế vận hành nền kinh tế là cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước Nhưng có sự khác biệt trong cơ chế vận hành của nước ta đó là Nhà nước quản lý nền kinh tế không phải là Nhà nước tư sản, mà là Nhà nước xã hội chủ nghĩa, nhà nước của dân, do dân và

vì dân đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản Việt Nam Và vai trò quản

lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa là hết sức quan trọng Nó đảm bảo cho nền kinh tế tăng trưởng ổn đinh, đạt hiệu quả cao, đặc biệt là đảm bảo công bằng xã hội Không ai ngoài Nhà nước có thể giảm bớt được sự chênh lệch giữa giàu và ngheo, giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng của đất nước trong điều kiện kinh tế thị trường Và để làm rõ hơn vai trò của Nhà nước đối với nền kinh tế thị trường ở nước ta em xin làm đề tài: “ Vai trò của Nhà nước trong kiến trúc thượng tầng đối với nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay”

NỘI DUNG

VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG ĐỐI VỚI NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

I Biện chứng của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

I.1 Khái niệm cơ sỏ hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

I.1.1 Khái niệm cơ sở hạ tầng

Là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một

xã hội nhất định

Cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể bao gồm những quan hệ sản xuất

thống trị, những quan hệ sản xuất tàn dư của xã hội cũ và quan hệ sản xuất là

mầm mống của xã hội tương lai Trong đó, quan hệ sản xuất thống trị bao giờ cũng giữ vai trò chủ đạo, chi phối các quan hệ sản xuất khác, quy định xu hướng chung của đời sống kinh tế - xã hội Do đó, cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể được đặc trưng bởi quan hệ sản xuất thống trị trong xã hội đó

Như vậy, xét trong tổng thể các quan hệ xã hội thì quan hệ sản xuất hợp thành cơ sở kinh tế của xã hội tức là trên đó hình thành nên kiến trúc thượng tầng tương ứng

I.1.2 Khái niệm kiến trúc thượng tầng

Là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, triết học, đức, tôn giáo, nghệ thuật cùng với những thiết chế xã hội tương ứng như nhà nước,

đảng phái, giáo hội, các đoàn thể xã hội…Được hình thành nên trên cơ sỏ hạ tầng nhất định

Các đặc điểm của kiến trúc thượng tầng:

- Các yếu tố của kiến trúc thượng tầng có đặc điểm riêng, có quy luật vận động phát triển riêng nhưng chúng liên hệ với nhau, tác động qua lại

với nhau và đều hình thành trên cơ sở hạ tầng nhất định Song, mỗi yếu tố khác nhau có quan hệ khác nhau đối với cơ sở hạ tầng Có những yếu tố như chính trị, pháp luật cơ sở quan hệ trực tiếp với cơ sỏ hạ tầng nhưng cũng cơ sở những yếu tố như triết học, tôn giáo, nghệ thuật, chỉ có quan hệ gián tiếp với nó

- Trong xã hội có giai cấp thì kiến trúc thượng tầng mang tính giai cấp vì nó phản ánh cuộc đấu tranh về mặt chính trị, tư tưởng của các giai cấp đối kháng, trong đó đặc trưng là sự thống trị về mặt chính trị-tư tưởng của giai cấp thống trị

- Trong kiến trúc thượng tầng của xã hội có giai cấp, nhà nước

giữ vai trò đặc biệt quan trọng vì nó tiêu biểu cho chế độ chính trị của một xã

hội nhất định

I.2.Quan hệ biện chứng giữa cơ sỏ hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

I.2.1 Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng

tầng

Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là hai mặt của đời sống xã hội, chúng thống nhất biện chứng với nhau, trong đó cơ sở hạ tầng đóng vai trò quyết định đối vơi kiến trúc thượng tầng được thể hiện ở các đặc điểm sau:

Mỗi cơ sở hạ tầng sẽ hình thành nên một kiến trúc thượng tầng tương ứng với nó Tính chất của kiến trúc thượng tầng là do tính chất của cơ sở hạ tầng quyết định Và các yếu tố của kiến trúc thượng tầng như nhà nước, pháp

quyền, triết học, tôn giáo… đều trực tiếp hay gián tiếp phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng, do cơ sở hạ tầng quyết định

Cơ sở hạ tầng thay đổi thì sớm hay muộn, kiến trúc thượng tần cũng thay đổi theo Trong đó, có những yếu tố của kiến trúc thượng tầng thay đổi nhanh chóng cùng với sự thay đổi cơ sở hạ tầng như chính trị, pháp luật… Nhưng cũng có những yếu tố thay đổi chậm như tôn giáo, nghệ thuật,… hoặc

có những yếu tố vẫn được kế thừa trong xã hội mới

I.1.2.b Tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ

tầng

Tuy cơ sỏ hạ tầng có vai trò quyết định đối với kiến trúc thượng tầng nhưng toàn bộ kiến trúc thượng tầng cũng như các yếu tố cấu thành nó đều có tính độc lập tương đối và tác động mạnh mẽ trở lại cơ sỏ hạ tầng

Tất cả các yếu tố cấu thành kiến trúc thượng tầng đều có tác động đến

cơ sở hạ tầng Tuy nhiên, mỗi yếu tố khác nhau có vai trò khác nhau, có cách thức tác động khác nhau Như trong xã hội có giai cấp, nhà nước là yếu tố có tác động mạnh nhất đối với cơ sở hạ tầng vì đó là bộ máy bạo lực tập trung của giai cấp thống trị về kinh tế

Trong mỗi chế độ xã hội, sự tác động của các bộ phận của kiến trúc thượng tầng không phải bao giờ cũng theo một xu hướng

Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng diễn ra theo hai chiều Nếu kiến trúc thượng tầng tác động phù hợp với các quy luật kinh tế khách quan thì nó là động lực mạnh mẽ thúc đẩy kinh tể phát triển; nếu tác động ngược lại, nó sẽ kìm hãm phát triển kinh tế, kìm hãm phát triển xã hội

II Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Mô hình kinh tế của Việt Nam được xác định là nền kinh tế hàng hóa nhiểu thành phần, vận động dọc theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, định hướng xã hội chủ nghĩa (Nói ngắn gọn là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa) Hiện nay nền kinh tế thị trường của nước ta còn ở trình độ kém phát triển, bởi lẽ cơ sở vật chất kỹ thuật của nó còn lạc hậu, thấp kém, nền kinh tế ít nhiều còn mang tính tự cấp tự túc Tuy nhiên, nước ta không lặp lại nguyên vẹn tiến trình phát triển kinh tế của các nước đi trước: kinh tế hàng hóa giản đơn chuyển lên kinh tế thị trường tự do, rồi từ kinh tế thị trường tự do chuyển lên kinh tế thị trường hiện đại, mà cần phải và có thể xây dựng nền kinh tế thị trường hiện đại, định hướng xã hội chủ nghĩa theo kiểu rút ngắn Chính vì vậy mà phải đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa

để phát triển nhanh chóng lực lượng sản xuất, trong một thời gian tương đối ngắn xây dựng được cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại để nền kinh tế nước ta bắt kịp với trình độ phát triển chung của thế giới; đồng thời phải hình thành đồng bộ cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước Nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc quản lý kinh tế vĩ mô và thực hiện định hướng

xã hội chủ nghĩa

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là một kiểu tổ chức nền kinh tế vừa dựa trên những nguyên tắc và quy luật của kinh

tế thị trường vừa dựa trên những nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội

Nó là một kiểu tổ chức kinh tế - xã hội, trong đó quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng gắn với thị trường, được thực hiện thông qua thị trường dưới sự quản lý, điều tiết của Nhà nước Việt Nam Vì vậy, kinh tế thị trường không chỉ là công nghệ, là kỹ thuật mà còn là quan hệ xã hội, không chỉ bao hàm yếu tố lực lượng sản xuất mà còn cả quan hệ sản xuất Nó gồm nhiều hình thức sở hữu mà trong đó nó phụ thuộc vào chế độ sở hữu Nhà nước xã

hội chủ nghĩa thống trị Điều đó cho thấy, không có kinh tế thị trường chung chung, thuần túy, trừu tượng, tách khỏi các hình thái kinh tế - xã hội, tách rời chế độ xã hội Trong các chế độ xã hội khác nhau, kinh tế thị trường mang tính chất xã hội khác nhau, có những hậu quả xã hội khác nhau Tác động tích cực và tiêu cực của kinh tế thị trường đến đâu còn phụ thuộc vào chế độ xã hội, vào đường lối của đảng cầm quyền, vào chính sách và pháp luật của nhà nước Đồng thời kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

có hai đặc điểm cơ bản đó là: nền kinh tế thị trường mới bước đầu hình thành, còn sơ khai, còn ở trình độ thấp, các loại thị trường chưa hình thành đầy đủ, đồng bộ Và kinh tế thị trường mang tính định hướng xã hội chủ nghĩa, nó khác với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, nó do Đảng Cộng sản lãnh đạo

và Nhà nước xã hội chủ nghĩa quản lý

Trong điều kiện ngày nay, hầu như tất cả các nền kinh tế của các nước trên thế giới đều có sự quản lý của nhà nước để sửa chữa một mức độ nào đó

“những thất bại của thị trường” Tức là cơ chế vận hành nền kinh tế của tất cả các nước đều là cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước Nhưng điều khác biệt trong cơ chế vận hành nền kinh tế chủa nước ta là ở chỗ Nhà nước quản lý nền kinh tế không phải là nhà tư sản, mà là nhà nước xã hội chủ nghĩa, nhà nước của dân, do dân và vì dân đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa nhằm sửa chữa “những thất bại của thị trường”, thực hiện các mục tiêu xã hội, nhân đạo, mà bản thân

cơ chế thị trường không thể nào làm được, đảm bảo cho nền kinh tế thị trường phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa Đặc biệt sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và vai trò quản lý của Nhà nước đối với kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là tất yếu, bởi vì:

- Đây là một đặc điểm bản chất của kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa được chi phối bởi bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa Việt Nam Không có Đảng Cộng sản lãnh đạo và Nhà nước xã hội chủ nghĩa quản

lý thì không thể có kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà đó sẽ chỉ là kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa

- Kinh tế thị trường vốn có xu hướng tự phát tư bản chủ nghĩa Chỉ có Đảng Cộng sản lãnh đạo bằng đường lối, chủ trương đúng đắn, phù hợp và sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa bằng chính sách, pháp luật, bằng các công cụ quản lý vĩ mô (tài chính, tín dụng, kế hoạch, quy hoạch ) mới hạn chế tính tự phát tư bản chủ nghĩa, đảm bảo được định hướng xã hội chủ nghĩa cho sự phát triển của nền kinh tế đất nước, thực hiện được sự kết hợp giữa kế hoạch và thị trường, giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong mỗi bước phát triển

- Kinh tế thị trường vốn có hai mặt: mặt thuận (tích cực) như thúc đẩy kinh tế tăng trưởng nhanh, chú trọng lợi ích và hiệu quả kinh tế và mặt nghịch (tiêu cực) như thúc đẩy phân hóa giàu - nghèo, khuyến khích lối sống thực dụng vị kỷ, chạy theo đồng tiền, hạ thấp giá trị đạo đức Mặt nghịch của kinh tế thị trường mâu thuẫn với bản chất của chủ nghĩa xã hội Vì vậy, sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa sẽ phát huy được mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của kinh tế thị trường

- Đảng Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa là những lực lượng lãnh đạo và quản lý xã hội Những lực lượng này có khả năng nhận thức và vận dụng các quy luật kinh tế khách quan, chuyển hóa chúng thành đường lối, chính sách, pháp luật, kế hoạch để tổ chức thực hiện, đưa vào

cuộc sống, nâng cao đời sống của quần chúng nhân dân đông đảo nhằm thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Đảng Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa là những thành tố cơ bản của hệ thống chính trị, của kiến trúc thượng tầng chính trị Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng và vai trò quản lý của Nhà nước chính là tăng cường sự tác động của chính trị xã hội chủ nghĩa đối với kinh tế thị trường để thúc đẩy kinh

tế thị trường phát triển đúng định hướng xã hội chủ nghĩa; ngược lại, sự phát triển của kinh tế thị trường sẽ buộc Đảng phải tự đổi mới, tự chỉnh đốn, nhất

là đổi mới phương thức lãnh đạo, còn Nhà nước phải đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động, phải cải cách hành chính cho phù hợp với yêu cầu, qui luật của kinh tế thị trường

III Vai trò của nhà nước trong kiến trúc thượng tầng đối với nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay

III.1 Vai trò của nhà nước trong kiến trúc thượng tầng đối với nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay

Như đã nói ở trên ta thấy được vai trò của Đảng Cộng sản và Nhà nước là hết sức quan trọng Nhà nước có sự quản lý để đảm bảo cho nền kinh

tế tăng trưởng ổn định, đạt hiệu quả cao, đặc biệt là đảm bảo công bằng xã hộ Không ai ngoài Nhà nước có thể giảm bớt được sự chênh lệch giữa giàu và nghèo, giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng của đất nước trong điều kiện kinh tế thị trường

Nhà nước Việt Nam muốn quản lý nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa có kết quả trước hết cũng phải dựa trên yêu cầu khách quan của các quy luật kinh tế thị trường Do đó phương pháp quản lý của Nhà nước

ta về nhiểu phương diện cũng có những nét giống như phương pháp quản lý của nhà nước ở các nước tư bản: thừa nhận tính độc lập của các chủ thể kinh

tế để họ có quyền tự chủ trong sản xuất kinh doanh, tự chịu trách nhiệm lỗ lãi, xây dựng hệ thống thị trường có tính cạnh tranh, giá cả chủ yếu do thị trường quyết đinh; xây dựng cơ chế điều tiết vĩ mô của Nhà nước nhằm hướng dẫn, giám sát hoạt động của các chủ thể kinh tế, hạn chế những khuyết tật của thị trường; xây dựng hệ thống pháp luật nhằm tạo ra khuôn khổ cho hoạt động kinh tế; tôn trọng và thực hiện các thông lệ quốc tế trong quan hệ kinh tế quốc

tế Tuy nhiên, sự quản lý kinh tế của nhà nước xã hội chủ nghĩa và sự quản lý kinh tế của nhà nước tư sản có sự khác nhau cơ bản Sự quản lý của nhà nước

tư sản đới nền kinh tế thị trường nhằm đem lại lợi nhuận tối đa cho các tổ chức độc quyền Nhà nước xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản quản lý nền kinh tế thị trường nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; đảm bảo cho mọi người có cuộc sống ấm no,

tự do, hạnh phúc

Nhà nước xã hội chủ nghĩa ở nước ta có những vai trò sau đây:

- Một là, Nhà nước đảm bảo sự ổn định chính trị, kinh tế, xã hội

và thiết lập khuôn khổ luật pháp để tạo điều kiện cần thiết cho hoạt động kinh

tế, vì ổn định chính trị, xã hội là điều kiện cần thiết để phát triển kinh tế Nhà nước còn phải tạo ra hành lang luật pháp cho hoạt động kinh tế bằng cách đặt

ra các điều luật cơ bản về quyền sở hữu tài sản và hoạt động thị trường, đặt ra những quy định chi tiết cho hoạt động của các doanh nghiệp Khuôn khổ luật pháp mà Nhà nước thiểt lập có tác động sâu sắc tới các hành vi của các chủ thể kinh tế, điều chỉnh hành vi kinh tế của họ

- Hai là, Nhà nước định hướng cho sự phát triển kinh tế và thực hiện điều tiết các hoạt động kinh tế để đảm bảo cho nền kinh tế thị trường tăng

trưởng ổn định Nhà nước xây dựng các chiến lược và quy hoạch phát triển, trực tiếp đầu tư vào một số lĩnh vực để dẫn dắt nền kinh tế - xã hội đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế Nền kinh tế thị trường khó tránh khỏi những chấn động bởi các cuộc khủng hoảng kinh tế và lạm phát, Nhà nước phải sự dụng chính sách tài chính và chính sách tiền tệ để ổn định môi trường kinh tế vĩ mô, tạo điều kiện cho phát triển kinh tế

- Ba là, Nhà nước đảm bảo cho nền kinh tế hoạt động có hiệu quả Các doanh nghiệp vì lợi ích hẹp hòi của mình có thể lạm dụng tài nguyên của xã hội, gây ô nhiễm môi trường sống của con người Vì vậy, Nhà nước phải thực hiện những biện phát nhằm ngăn chặn những tác động bên ngoài để nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội Sự xuất hiện độc quyền cũng làm giảm tính hiểu quả của hoạt động thị trường, vì vậy Nhà nước có nhiệm vụ rất cơ bản là bảo vệ cạnh tranh và chống độc quyền để nâng cao tính hiệu quả của hoạt động thị trường

- Bốn là, Nhà nước cần thiết hạn chế, khắc phục các mặt tiêu cực của cơ chế thị trường, thực hiện công bằng xã hội Sự tác động của cơ chế thị trường có thể đưa lại hiệu quả kinh tế cao, nhưng nó không tự động mang lại những giá trị mà xã hội cố gắng vươn tới, không tự động đưa đến sự phân phối thu nhập công bằng Nhà nứơc thực hiện phân phối thu nhập quốc dân một cách công bằng, thực hiện tăng trưởng kinh tế gắn với cải thiện đời sống nhân dân, với tiến bộ và công bằng xã hội Điều này thể hiện rõ rệt nhất tính định hướng xã hội của nền kinh tế thị trường ở nước ta

III.2 Nội dung quản lý kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

- Quyết định chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Toàn bộ sự phát triển của nền kinh tế phụ thuộc trứơc hết vào đường lối và chiến lược phát triển kinh tế Để xây dựng chiến lược đúng, có căn cứ khoa học, cần phân