Thực trạng tổn thương bầu vú và núm vú vủa sản phụ trong 5 ngày sau sinh tại khoa sản 2, BV phụ sản TW

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI NGUYỄN HỒNG NGỌC THỰC TRẠNG TỔN THƯƠNG BẦU VÚ VÀ NÚM VÚ CỦA SẢN PHỤ TRONG 5 NGÀY SAU SINH TẠI KHOA SẢN 2, BỆNH VIỆN PHỤ SẢN TRUNG ƯƠNG KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP BÁC

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI

NGUYỄN HỒNG NGỌC

THỰC TRẠNG TỔN THƯƠNG BẦU VÚ VÀ NÚM VÚ CỦA SẢN PHỤ TRONG 5 NGÀY SAU SINH

TẠI KHOA SẢN 2, BỆNH VIỆN PHỤ SẢN TRUNG ƯƠNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP BÁC SỸ Y KHOA

KHÓA 2009 – 2015

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

ThS Nguyễn Hoài Nam

Hà Nội – 2015

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập và thực hiện khóa luận tốt nghiệp, tôi đã nhận được rất nhiều sự quan tâm giúp đỡ từ thầy cô giáo, nhà trường, bệnh viện, gia đình và bạn bè

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến ThS Nguyễn Hoài Nam – giảng viên bộ môn Phục hồi chức năng, trường Đại học Y Hà Nội đã trực tiếp hướng dẫn tận tình, quan tâm, chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành khóa luận

Tôi xin trân trọng cảm ơn:

Ban Giám hiệu Trường Đại học Y Hà Nội, phòng Quản lý và đào tạo Đại học, các thầy cô giáo bộ môn Sản và Phục hồi chức năng đã tạo mọi điều kiện cho tôi học tập và hoàn thành khóa luận

Ban Giám đốc bệnh viện Phụ sản trung ương cùng toàn thể các khoa phòng, cán bộ công nhân viên trong bệnh viện

Các bà mẹ và em bé đã tham gia nghiên cứu

Các thầy cô giáo trong Hội đồng chấm khóa luận đã dành thời gian đọc và góp ý cho tôi những ý kiến vô cùng quý báu để tôi có thể hoàn thiện khóa luận tốt nghiệp

Với lòng kính trọng và yêu thương chân thành, tôi xin bày tỏ lòng biết

ơn sâu sắc tới gia đình và bạn bè đã luôn khích lệ, động viên và tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập tại trường Đại học Y Hà Nội cũng như trong quá trình thực hiện nghiên cứu và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 25 tháng 5 năm 2015

Nguyễn Hồng Ngọc

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài “Thực trạng tổn thương bầu vú và núm vủa của sản phụ trong 5 ngày sau sinh tại khoa Sản 2, Bệnh viện Phụ sản Trung ương” là đề tài do bản thân tôi thực hiện Các số liệu trong khóa luận

là hoàn toàn trung thực, chưa từng công bố ở bất kì một công trình nào khác

Hà Nội, ngày 25 tháng 5 năm 2015

Nguyễn Hồng Ngọc

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1: Một số đặc điểm của bà mẹ trong mẫu nghiên cứu 19

Bảng 3.2: Một số đặc điểm của trẻ trong mẫu nghiên cứu 20

Bảng 3.3: Thực hành cho con bú sớm của bà mẹ sau khi sinh 21

Bảng 3.4: Đánh giá tư thế cho con bú của bà mẹ 22

Bảng 3.5: Đánh giá khớp ngậm bắt vú của trẻ 22

Bảng 3.6: Tỉ lệ cho trẻ ăn bằng cách bú bình 23

Bảng 3.7: Ảnh hưởng của việc bú bình đối với khớp ngậm bắt vú 23

Bảng 3.8: Tiền sử tổn thương bầu vú và núm vú 23

Bảng 3.9: Tỉ lệ bà mẹ có tổn thương bầu vú 24

Bảng 3.10: Tỉ lệ bà mẹ có tổn thương núm vú 25

Bảng 3.11: Ảnh hưởng của một số đặc điểm của đối tượng nghiên cứu 26

Bảng 3.12: Ảnh hưởng của thực hành NCBSM 27

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Cấu tạo của bầu vú 3

Hình 1.2 So sánh khớp ngậm bắt vú kém và khớp ngậm bắt vú tốt 7

Hình 1.3: Cách đưa trẻ vào vú mẹ 8

Hình 1.4: Tư thế cho trẻ bú 8

Hình 1.5: Cương vú 10

Hình 1.6: Vùng da đỏ khu trú 11

Hình 1.7: Viêm vú 12

Hình 1.8: Viêm mủ vú và áp xe vú 12

Hình 1.9: Nứt núm vú 13

Hình 1.10: Núm vú nhiễm nấm Candida 14

DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1: Cách nuôi con của bà mẹ trong 6 tháng đầu ở lần sinh trước 21

Biểu đồ 3.2: Tỉ lệ bà mẹ có triệu chứng của tổn thương bầu vú 24

Biểu đồ 3.3: Tỉ lệ bà mẹ có triệu chứng của tổn thương núm vú 25

Biểu đồ 3.4: Tỉ lệ bà mẹ bị tổn thương bầu vú, núm vú tại thời điểm khám 28

MỤC LỤC

Trang Lời cảm ơn

Danh mục chữ viết tắt

Danh mục bảng, hình, biểu đồ

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương 1: TỔNG QUAN 3

1.1 Bầu vú và sự tiết sữa 3

1.2 Nuôi con bằng sữa mẹ 4

1.3 Một số tổn thương bầu vú và núm vú thường gặp khi NCBSM 10

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 15

2.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 15

2.2 Đối tượng nghiên cứu 15

2.3 Phương pháp nghiên cứu 15

2.4 Các biến số nghiên cứu 15

2.5 Xử lý số liệu 17

2.6 Sai số và cách khắc phục 18

2.7 Đạo đức nghiên cứu 18

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 19

3.1 Một số đặc điểm của đối tượng nghiên cứu 19

3.2 Kiến thức và thực hành NCBSM 21

3.3 Tổn thương bầu vú và núm vú của bà mẹ 23

3.4 Một số yếu tố liên quan đến tổn thương bầu vú và núm vú 26

Chương 4: BÀN LUẬN 29

4.1 Một số đặc điểm của đối tượng nghiên cứu 29

4.2 Tổn thương bầu vú và núm vú của bà mẹ 31

4.3 Một số yếu tố liên quan đến tổn thương bầu vú và núm vú 33

KẾT LUẬN 36 KIẾN NGHỊ 37 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tối ưu cho trẻ trong những năm đầu đời

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) khuyến nghị các bà mẹ nên cho con bú hoàn toàn trong 6 tháng đầu và đã có nhiều chương trình khuyến khích nuôi con bằng sữa mẹ (NCBSM) ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam Tuy nhiên, theo Tổng điều tra dinh dưỡng năm 2009-2010 của Viện Dinh dưỡng quốc gia, tỉ lệ trẻ được bú mẹ hoàn toàn trong 4 tháng đầu chỉ đạt 25,8% [1]; thấp hơn nhiều so với mục tiêu của Chiến lược quốc gia về Dinh dưỡng giai đoạn 2001-2010 là đạt 60% vào năm

2010 [2]

Nhiều nghiên cứu khoa học trên thế giới đã chỉ ra rằng tổn thương bầu

vú và núm vú trong quá trình NCBSM là nguyên nhân đứng thứ hai khiến bà

mẹ ngừng cho con bú trước khi trẻ được 6 tháng tuổi [3] Những tổn thương này rất phổ biến, ở nhiều nước bà mẹ nhận được hỗ trợ về y tế để giảm thiểu tổn thương và tiếp tục cho con bú sau điều trị Nhưng ở Việt Nam, đa số bà

mẹ chưa có hiểu biết về tổn thương bầu vú, núm vú một cách khoa học và đầy

đủ mà chủ yếu qua truyền miệng hay kinh nghiệm dân gian Các bà mẹ cũng chưa nhận được sự hỗ trợ có hiệu quả từ nhân viên y tế khiến việc phát hiện

và điều trị tổn thương gặp nhiều khó khăn, gây ảnh hưởng lớn đến quá trình NCBSM Đây cũng là mối quan tâm của ngành Phục hồi chức năng đối với công tác điều trị tổn thương cho các bà mẹ

Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Thực trạng tổn thương bầu

vú và núm vú của sản phụ trong 5 ngày sau sinh tại khoa Sản 2, Bệnh viện Phụ sản Trung ương” với hai mục tiêu sau:

1 Mô tả tình trạng tổn thương bầu vú và núm vú của sản phụ trong 5 ngày sau sinh tại khoa Sản 2, Bệnh viện Phụ sản Trung ương

2 Đánh giá một số yếu tố liên quan đến tổn thương bầu vú và núm

vú của sản phụ

Chương 1 TỔNG QUAN 1.1 Bầu vú và sự tiết sữa

1.1.1 Bầu vú

Bầu vú gồm 3 thành phần chính: da vú, mô tuyến vú và mô đệm

- Da vú có cấu tạo tương tự da các vùng khác trên cơ thể Ở đỉnh vú là núm vú, nơi sữa chảy ra Vùng hình tròn đậm màu xung quanh núm vú gọi là quầng thâm Tuyến Montgomery là những tuyến bã lớn có chức năng tiết chất nhầy giữ ẩm cho quầng vú và núm vú

- Tuyến vú (hay còn gọi là tuyến sữa) gồm 15-20 phân thùy, mỗi phân thùy cấu tạo từ các nang sữa cùng đổ vào ống dẫn sữa Các ống dẫn sữa này gộp thành xoang sữa và đổ về núm vú

- Mô đệm của bầu vú gồm mô mỡ và các dây chằng nâng đỡ giữa bầu vú với thành ngực và giữa các mô mỡ, mô tuyến trong bầu vú [4]

Hình 1.1 Cấu tạo của bầu vú [5]

1.1.2 Sự tiết sữa

Khi mang thai, các tuyến vú phát triển hoàn chỉnh để chuẩn bị cho quá trình tạo sữa Dưới tác động của các hormon estrogen và progesteron, nhu mô tuyến vú tăng sinh, các ống dẫn sữa kéo dài ra và phân nhánh Từ tuần thứ 16 của thai kì, tuyến vú đã bắt đầu tiết sữa non với số lượng ít Đến cuối thai kì, các tế bào tuyến vú to lên khiến bầu vú trở nên nặng hơn Ngay sau khi sinh, bầu vú đã sẵn sàng để trẻ bú mẹ [6]

1.2 Nuôi con bằng sữa mẹ

1.2.1 Khái niệm nuôi con bằng sữa mẹ:

Nuôi con bằng sữa mẹ (breastfeeding): là trẻ được nuôi bằng sữa mẹ bú trực tiếp hoặc sữa mẹ vắt ra

Bú mẹ hoàn toàn (exclusive breastfeeding): là trẻ được nuôi chỉ bằng sữa mẹ, không ăn hoặc uống thêm bất kì loại đồ ăn thức uống nào khác, trừ khi có chỉ định của bác sĩ

Bú mẹ chủ yếu (mix feeding): là trẻ được nuôi chủ yếu bằng sữa mẹ, ngoài ra trẻ có thể nhận thêm nước, sữa công thức, các loại đồ ăn nước uống khác với số lượng ít [7]

1.2.2 Tầm quan trọng của nuôi con bằng sữa mẹ

WHO và UNICEF đã công nhận tầm quan trọng của NCBSM, với nhiều lợi ích to lớn, ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển của trẻ, đảm bảo sức khỏe lâu dài cho mẹ, cùng với những lợi ích thiết thực cho cộng đồng

1.2.2.1 Lợi ích cho con

Sữa mẹ chứa đầy đủ các chất dinh dưỡng, phù hợp với từng giai đoạn phát triển của trẻ Sữa non có sẵn trong bầu vú ngay sau khi sinh, sẵn sàng cho trẻ bú mẹ Sữa trưởng thành có thành phần dinh dưỡng rất ổn định nhưng

thành phần các chất trong mỗi loại dinh dưỡng có sự thay đổi phong phú theo khẩu phần ăn của mẹ Các thành phần đặc biệt như kháng thể, globulin miễn dịch, các yếu tố tăng trưởng, enzym, vitamin và khoáng chất liên tục được đưa từ cơ thể mẹ vào sữa Trẻ được nuôi bằng sữa mẹ có tỉ lệ mắc các bệnh nhiễm trùng thấp hơn trẻ không được nuôi bằng sữa mẹ Nhiều nghiên cứu đã cho thấy sữa mẹ có khả năng làm giảm nguy cơ mắc các vấn đề sức khỏe như hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh, các bệnh lymphoma, lơ-xê-mi ở tuổi thiếu niên, tình trạng thừa cân, béo phì, tăng mỡ máu, các bệnh lý tim mạch, đái tháo đường ở tuổi trưởng thành [8]

1.2.2.2 Lợi ích cho mẹ

NCBSM giúp tăng cường gắn bó tình cảm mẹ con thông qua sự tiếp xúc giữa mẹ và trẻ cho cho trẻ bú, khi chăm sóc trẻ Không những thế NCBSM thể hiện vai trò quan trọng trong việc đảm bảo và gia tăng sức khỏe cho mẹ Cho con bú ngay sau khi sinh làm giảm nguy cơ chảy máu sau đẻ, làm giảm nguy cơ thiếu máu thiếu sắt và là một biện pháp tránh thai tự nhiên,

an toàn NCBSM cũng là cách hiệu quả để sử dụng các mô mỡ đã dự trữ trong quá trình mang thai, giúp mẹ nhanh lấy lại vóc dáng sau khi sinh, giảm tỉ lệ thừa cân, béo phì Về lâu dài, NCBSM đúng cách giúp cho bầu vú không bị chảy sệ, giảm nguy cơ loãng xương cho mẹ, giảm nguy cơ mắc các bệnh đái tháo đường, Alzheimer, ung thư vú, ung thư buồng trứng, ung thư tử cung [9]

1.2.2.3 Lợi ích cho gia đình và xã hội

NCBSM giúp giảm chi phí nuôi dưỡng trẻ so với việc nuôi trẻ bằng sữa công thức hay các nguồn dinh dưỡng khác; giúp giảm chi phí y tế của gia đình

và xã hội vì trẻ ăn sữa mẹ có sức đề kháng tốt hơn, ít mắc bệnh hơn, khi mắc bệnh sẽ nhanh chóng hồi phục, giảm thời gian mẹ phải nghỉ việc để chăm sóc trẻ NCBSM góp phần bảo vệ môi trường vì sữa mẹ được sản xuất ngay trong

bầu vú mẹ, không cần qua các bước sơ chế hay dụng cụ nào để cho con bú, giảm lượng chất thải có hại đưa ra môi trường so với các nguồn thức ăn khác [10]

1.2.3 Khuyến nghị của WHO và UNICEF về NCBSM

- Mẹ thực hiện da kề da và cho trẻ bú sớm trong 1 giờ đầu sau khi sinh [11]

- NCBSM hoàn toàn trong 6 tháng đầu, bổ sung dinh dưỡng hợp lý và tiếp tục cho con bú đến 24 tháng tuổi [12]

- Một số trường hợp đặc biệt:

+ Các bà mẹ dương tính với HIV được khuyến nghị cho con bú hoàn toàn trong 6 tháng đầu cùng với điều trị thuốc ARV sẽ giảm nguy

cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con qua sữa mẹ [13]

+ Đối với bà mẹ có virus viêm gan B, trẻ sinh ra được khuyến nghị sử dụng huyết thanh kháng virus viêm gan B và vắc xin viêm gan B để

vú mẹ Trẻ ăn đủ sữa, ngon miệng sẽ tăng cân tốt và khỏe mạnh Bầu vú được lấy hết sữa sau mỗi bữa bú sẽ tạo nhiều sữa hơn, đảm bảo nguồn sữa mẹ dồi dào cho trẻ

Trẻ bú mẹ với khớp ngậm bắt vú kém gây tổn thương vú mẹ như đau núm vú, nứt núm vú, nứt cổ gà, khiến mẹ không muốn cho trẻ bú Mẹ có nguy

cơ bị cương vú, tắc tia sữa hay viêm vú vì sữa trong vú không được lấy ra

Sữa ứ đọng gây ức chế sự tạo sữa, mẹ dần mất sữa làm trẻ có thể bị ngừng bú

mẹ sớm

Các đặc điểm của khớp ngậm bắt vú tốt:

- Lưỡi trẻ đưa ra ngoài, đè lên nướu dưới

- Trẻ ngậm nhiều quầng vú dưới hơn quầng vú trên

- Cằm trẻ chạm vào bầu vú mẹ

- Trẻ bú chậm và sâu, mẹ có thể nghe thấy trẻ nuốt

- Trẻ tự nhả vú và ngủ sau bữa bú, không quấy khóc

- Sau khi trẻ nhả vú ra, núm vú mềm và có thể kéo dài được [16]

Hình 1.2 So sánh khớp ngậm bắt vú kém và khớp ngậm bắt vú tốt [17]

Cách tập cho trẻ ngậm bắt vú đúng:

- Đưa trẻ đến gần vú mẹ, bàn tay mẹ tạo thành chữ C giữ bầu vú

- Môi dưới của trẻ đặt vào mép dưới của quầng vú

- Trẻ mở to miệng và đưa lưỡi ra ngoài chạm vào quầng vú, môi trên ngậm qua núm vú

- Núm vú và quầng thâm vào sâu trong miệng trẻ, khớp ngậm vú sâu và chắc [16]

Hình 1.3: Cách đưa trẻ vào vú mẹ [18]

1.2.4.2 Tư thế cho trẻ bú

Trẻ có thể bú mẹ với nhiều tư thế khác nhau Điều quan trọng là trẻ được đỡ cho đầu-vai-mông thẳng hàng, mặt trẻ quay vào vú, mũi trẻ đối diện với núm vú, người trẻ sát với mẹ và mẹ cảm thấy thoải mái khi bế trẻ [16]

Hình 1.4 Các tư thế cho trẻ bú mẹ [19]

1.2.4.3 Biểu hiện của bú mẹ hiệu quả

Trẻ bú mẹ hiệu quả có những biểu hiện sau đây:

- Từ sau ngày thứ 2, trẻ tiểu tiện nhiều hơn 6 lần/ ngày, nước tiểu nhạt màu và không có mùi

- Trẻ đại tiện từ 3 đến 8 lần/ngày Với trẻ trên 1 tháng tuổi, số lên đại tiện sẽ ít hơn

- Trẻ tỉnh táo; da trẻ căng, hồng hào; trương lực cơ bình thường

- Trẻ tăng cân và phát triển tốt [16]

1.2.5 Một số sai lầm chủ yếu khi NCBSM trong 6 tháng đầu

1.2.5.1 Trì hoãn cho trẻ bú sớm sau khi sinh

Nhiều bà mẹ nghĩ rằng đến ngày thứ ba mẹ mới có “sữa về” nhưng thực

tế là sữa non đã có sẵn trong vú mẹ ngay sau khi sinh Lúc này bầu vú vẫn đang mềm nên trẻ có thể học cách bú mẹ dễ dàng hơn so với bầu vú bị căng khi “sữa về” làm trẻ khó ngậm bắt vú

1.2.5.2 Cho trẻ ăn thêm sữa công thức hoặc nguồn thức ăn khác ngoài bú mẹ

Có nhiều lí do khiến bà mẹ cảm thấy trẻ cần được ăn thêm một nguồn thức ăn khác ngoài sữa mẹ Ví dụ như bà mẹ nghĩ mình chưa có sữa nên cho trẻ ăn sữa công thức hoặc nước đường, nước cháo trong khi chờ “sữa về” Bà

mẹ cũng có thể nghĩ rằng mình không có đủ sữa cho con và cho trẻ ăn thêm sữa công thức Sự thật là trẻ không cần ăn bất kì một loại thức ăn nào khác

vì sữa non đã có sẵn trong vú mẹ Vú mẹ tạo sữa sau mỗi bữa bú, trẻ bú mẹ càng nhiều thì mẹ càng tạo sữa nhiều Trẻ ăn thêm sữa công thức sẽ giảm nhu cầu sữa mẹ, trẻ bú mẹ ít hơn làm vú mẹ tạo sữa ít hơn [16] Tình trạng này kéo dài khiến mẹ dần mất sữa, trẻ không còn muốn bú mẹ nữa Cuối cùng, bà

mẹ có thể ngừng cho trẻ bú trước 6 tháng tuổi

1.2.5.3 Cho trẻ sơ sinh ăn bằng cách bú bình

Sau khi sinh, trẻ cần được làm quen với vú mẹ và học cách ngậm bắt

vú Cho trẻ bú bình quá sớm trước 6 tuần tuổi làm trẻ bị “nhầm lẫn núm vú”

và từ chối vú mẹ Nguyên nhân là khi bú bình, sữa tự chảy vào miệng trẻ, trẻ nhận được sữa dễ dàng hơn so với bú mẹ trực tiếp Dần dần trẻ quen với cách

ăn này và không muốn bú mẹ nữa Bà mẹ có thể tập cho trẻ bú mẹ trở lại nhưng sẽ gặp nhiều khó khăn hơn so với tập cho trẻ bú mẹ ngay từ đầu Ngoài

ra trẻ bú bình còn có thể bị viêm tai vì dễ sặc sữa hơn và có thể bị lệch khớp cắn, những nguy cơ không có ở trẻ bú mẹ [16]

1.3 Một số tổn thương bầu vú và núm vú thường gặp khi NCBSM

1.3.1 Các tổn thương bầu vú

1.3.1.1 Cương vú

Cương vú xảy ra khi không lấy hết sữa ra khỏi vú trong nhiều trường hợp như bà mẹ trì hoãn cho con bú sớm sau khi sinh; trẻ ngậm bắt vú kém nên không bú hết sữa trong vú; bà mẹ không cho bú liên tục, không cho bú buổi đêm hoặc thời gian mỗi bữa bú quá ngắn

Biểu hiện bầu vú sưng nề, mật độ chắc, da vú căng bóng, sờ bầu vú nóng và đau Sau đó quầng thâm bị cứng, núm vú bẹt làm trẻ khó ngậm bắt

vú Bà mẹ có thể sốt khi bị cương vú [16]

Hình 1.5: Cương vú [16]

1.3.1.2 Tắc tia sữa

Tắc tia sữa là tình trạng một hay một số ống dẫn sữa bị tắc do sữa đặc ứ lại trong bầu vú Nguyên nhân có thể do bà mẹ không cho con bú thường xuyên, không lấy hết sữa ở một phần vú, bầu vú bị chèn bép do áo quá chặt,

do bị đè nén hay nắn bóp Có thể sờ thấy u cục ở phần vú bị tắc, bầu vú căng

và đau nhiều Vùng da vú trên chỗ bị tắc thường nóng đỏ nhưng bà mẹ không sốt [16]

Hình 1.6: Vùng da đỏ khu trú [21]

1.3.1.3 Viêm mủ vú

Viêm mủ vú là hậu quả của cương vú hoặc tắc tia sữa Có khoảng 10%

bà mẹ bị viêm mủ vú trong thời gian cho con bú Sữa ứ lại lâu trong vú làm

vú bị viêm vô khuẩn, sau đó vi khuẩn xâm nhập từ bên ngoài qua núm vú gây viêm mủ vú (viêm vú nhiễm khuẩn) Triệu chứng của viêm mủ vú là bầu vú sưng, nóng, đỏ, đau khu trú tại chỗ viêm Bà mẹ sốt cao, mệt mỏi và có thể thấy mủ chảy ra từ núm vú [3], [16], [20]

Hình 1.7: Viêm vú [16]

1.3.1.4 Áp xe vú

Áp xe vú là biến chứng của viêm mủ vú không điều trị khỏi, xảy ra với khoảng 5-10% bà mẹ có viêm mủ vú Khối áp xe có ranh giới rõ bên trong bầu vú, mô vú xung quanh sưng, nóng, đỏ, đau và bà mẹ có thể sốt [3], [16], [20], [22]

Hình 1.8: Viêm mủ vú và áp xe vú [23]

1.3.2.2 Nứt núm vú

Nứt núm vú là tổn thương rách da và mô dưới da núm vú, có thể chảy máu từ vết nứt Bà mẹ bị đau nhiều và thường ngừng cho con bú Sữa ứ đọng trong vú gây cương vú Nếu không được điều trị kịp thời, vết nứt sẽ là đường xâm nhập của vi khuẩn, dẫn đến viêm mủ mú và áp xe vú [24]

Hình 1.9: Nứt núm vú [25]

1.3.2.3 Nhiễm nấm Candida

Triệu chứng khi vú bị nhiễm nấm Candida có thể không điển hình làm chẩn đoán khó khăn hơn Khi có một số biểu hiện bất thường như bà mẹ bị ngứa, đau sâu trong vú khi cho trẻ bú, đau núm vú dai dẳng mà không có khớp ngậm vú sai hay tư thế cho con bú sai, da vú đỏ và bong da từng mảng cần nghĩ đến nguyên nhân nhiễm nấm để điều trị sớm cho cả mẹ và con [3], [16], [24]

Hình 1.10: Núm vú nhiễm nấm Candida [16]

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành tại khoa Sản 2, Bệnh viện Phụ sản Trung ương trong thời gian từ tháng 2 đến tháng 4 năm 2015

2.2 Đối tượng nghiên cứu

2.2.1 Tiêu chuẩn lựa chọn

Các sản phụ sau khi sinh có con sống được theo dõi tại khoa Sản 2, Bệnh viện Phụ sản Trung ương

2.2.2 Tiêu chuẩn loại trừ

Các sản phụ bị mất con do nhiều nguyên nhân (thai chết lưu, thai suy, ngạt sau đẻ )

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang

2.3.2 Cỡ mẫu:

Lấy mẫu thuận tiện, n = 85

2.3.3 Công cụ thu thập thông tin

Phiếu thu thập thông tin được thiết kế để phỏng vấn và khám các sản phụ đủ tiêu chuẩn tham gia nghiên cứu, quan sát bữa bú của trẻ

2.4 Các biến số nghiên cứu

* Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu:

 Non tháng: trẻ sinh trước 37 tuần thai

 Đủ tháng: trẻ sinh từ khi đủ 37 tuần thai đến trước 42 tuần thai

 Già tháng: trẻ sinh từ khi đủ 42 tuần thai trở lên

+ Giới tính

+ Cân nặng khi sinh:

 Trẻ nhẹ cân: cân nặng khi sinh dưới 2500g

 Trẻ đủ cân: cân nặng lúc sinh từ 2500g đến 4000g

 Trẻ quá cân: cân nặng lúc sinh trên 4000g

+ Điểm Apgar

+ Cách thức đẻ: đẻ thường, đẻ thường có forceps, đẻ mổ

+ Trẻ là con thứ mấy trong gia đình

* Tiền sử sản khoa: PARA

- Lý do kèm theo

- Tình trạng sốt của mẹ

- Trẻ được nuôi bằng nguồn thức ăn khác: sữa công thức, nước đường, nước cháo

- Hình thức cho trẻ ăn ngoài bú mẹ trực tiếp: dùng bình và núm vú giả,

ăn bằng cốc hoặc đổ thìa

* Khám tổn thương bầu vú và núm vú của sản phụ:

- Khám bầu vú: các triệu chứng căng cứng, đau, sưng nề, có u cục, vùng

- Tình trạng bầu vú, núm vú sau bữa bú

- Thời gian một bữa bú của trẻ

2.5 Xử lý số liệu

- Nhập số liệu bằng phần mềm EpiData 3.1

- Làm sạch số liệu, xử lý số liệu bằng phần mềm STATA 11

- Phân tích số liệu bằng các test thống kê t-test, 2 test Kết quả có ý nghĩa thống kê với độ tin cậy 95% (p<0,05)