Quan hệ giữa con người và tự nhiên trong sự phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ THUÝ HẰNG QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN VĂN T

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ THUÝ HẰNG

QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM

HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2006

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 4

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 5

3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ CỦA LUẬN VĂN 8

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN 8

5 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN 9

6 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN 6

7 Ý NGHĨA CỦA LUẬN VĂN 6

8 KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN 6

CHƯƠNG 1: QUAN NIỆM CỦA TRIẾT HỌC MÁC VỀ QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI 10

1.1 QUAN NIỆM CỦA TRIẾT HỌC MÁC VỀ TỰ NHIÊN, VỀ CON NGƯỜI 10

1.2 QUAN NIỆM CỦA TRIẾT HỌC MÁC VỀ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Error! Bookmark not defined 1.3 QUAN NIỆM CỦA TRIẾT HỌC MÁC VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: HIỆN TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP CÓ TÍNH ĐỊNH HƯỚNG VỀ QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN CHO SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined 2.1 HIỆN TRẠNG CỦA QUAN HỆ CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined 2.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP CÓ TÍNH ĐỊNH HƯỚNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAYError! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, chƣa từng đƣợc công bố Các thông tin, tài liệu trong luận văn là trung thực và có xuất xứ rõ ràng Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, ngày 25 tháng 12 năm 2006

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thúy Hằng

PHẦN MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại đang phát triển mạnh mẽ

Nó trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp Những thành tựu và sự tác động của chúng đang làm thay đổi sâu sắc sự phát triển mọi lĩnh vực của xã hội và bản thân con người Những biến đổi đó đang đặt nhân loại trước thách thức lớn trên tất cả phương diện - chính trị, văn hoá, xã hội và môi trường Việc chúng ta ứng phó hợp

lý hay không trước những thách thức đó có ý nghĩa quyết định đến tương lai của nhân loại và mỗi dân tộc

Trong những thập niên vừa qua, sức ép tăng dân số và tăng trưởng kinh tế cao đi đôi với sự gia tăng khai thác tài nguyên đã để lại hậu quả nặng nề đối với môi trường tự nhiên của trái đất: sự cạn kiệt tài nguyên, môi trường suy thoái trầm trọng(mưa axít, ô nhiễm nguồn nước ngọt, tầng ozon bị thủng, đa dạng sinh học suy giảm, trái đất nóng lên.v.v.) Điều đó đang đe doạ sự sống trên trái đất Con người và hành động của con người chính là nguyên nhân quan trọng của tình trạng nói trên Con người đang dồn Trái đất đến những giới hạn của sự cân bằng Vì vậy, các tổ chức quốc tế và cộng đồng thế giới đồng loạt đưa ra khẩu hiệu hành động “ Hãy cứu lấy Trái đất” Trong mười năm (1992 - 2002) đã có hai Hội nghị Thượng đỉnh quy mô thế giới bàn về vấn đề đang đặt ra cấp thiết của quan hệ giữa môi trường và phát triển Tại những hội nghị này các quốc gia đã thống nhất về việc cần phải chuyển chiến lược phát triển lấy tăng trưởng kinh tế - xã hội làm trọng tâm sang chiến lược phát triển bền vững với mục tiêu thiết lập sự hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường cho hiện tại và cho các thế

hệ mai sau

Việt Nam hiện nay đang trong quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất

nước nhằm sớm đạt mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ,

văn minh” Tuy nhiên, cũng như nhiều quốc gia trên thế giới chúng ta cũng đang

phải đối mặt gay gắt với vấn đề suy thoái môi trường Vì vậy, việc nghiên cứu để tìm ra nguyên nhân và những giải pháp cho sự phát triển bền vững, - trong đó thiết lập quan hệ hài hoà giữa con người, sự phát triển xã hội với môi trường tự nhiên là một trọng tâm lớn, đã trở thành yêu cầu thúc bách về lý luận và thực tiễn Nó đòi hỏi không chỉ các quốc gia, cộng đồng nhân loại, mà mỗi chúng ta với tư cách là cá thể của loài người phải cùng hành động hướng đến cộng đồng phát triển bền vững

Phát triển bền vững là con đường tất yếu Việt Nam đã lựa chọn Một trong những minh chứng là Thủ tướng chính phủ ký quyết định số 153/2004/QĐ- TTg (ban hành ngày 17 tháng 8 năm 2004) phê duyệt “Chương trình nghị sự 21 của Việt Nam” Định hướng này được xây dựng trên 8 nguyên tắc cơ bản và 9 vấn đề

ưu tiên mà hội nghị Thượng đỉnh về môi trường (2002) đã xác định Trong đó nhấn mạnh những điểm sau đây: sự phát triển phải lấy con người làm trung tâm; phát triển kinh tế đi đôi với việc bảo vệ môi trường; quá trình phát triển phải đảm bảo đáp ứng một cách công bằng, hợp lý nhu cầu của thế hệ hiện tại và không gây trở ngại tới cuộc sống của các thế hệ tương lai

Những điều nói trên cho thấy mối quan hệ giữa con người và tự nhiên chính

là một mắt xích quan trọng nhất của việc giải quyết bài toán về phát triển bền vững, về chống sự suy thoái môi trường hiện nay Và đương nhiên triết học với tư cách là khoa học chỉ dẫn thế giới quan và phương pháp luận cho hoạt động thực tiễn của con người không thể đứng ngoài cuộc

Xuất phát từ những lý do nêu trên, tác giả đã chọn đề tài “Quan hệ giữa con

người và tự nhiên trong sự phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài

nghiên cứu của luận văn này

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Con người và tự nhiên là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học,

cả khoa học tự nhiên lẫn khoa học xã hội - nhân văn

Nghiên cứu di sản của các tác gia kinh điển của Chủ nghĩa Mác - Lênin, chúng

ta thấy: quan hệ giữa con người và tự nhiên đối với sự phát triển xã hội đã được các nhà kinh điển của Chủ nghĩa Mác quan tâm từ rất sớm, ngay từ những tác

phẩm của những năm 40 - của thế kỷ XIX, và nhiều kiến giải của các ông cho đến nay vẫn còn có giá trị

Gần đây vấn đề môi trường và sự phát triển bền vững được cộng đồng thế giới và các tổ chức quốc tế đặc biệt quan tâm, vì sự suy thoái môi trường sống đang là nguy cơ lớn đe doạ trực tiếp cuộc sống của loài người Đã có hàng loạt các hội nghị quốc tế (Stockhon-1972, Belgrade-1975, Tbilisi-1977 và Matxcơva - 1987) chuyên bàn về vấn đề này, nhưng đáng chú ý là Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất năm 1992 và Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới năm 2002 do Liên Hợp Quốc chủ trì Ở đó có sự tham gia đông đảo các nguyên thủ quốc gia thành viên LHQ, có tiếng nói thẩm quyền thể hiện sự đồng thuận cao của cộng đồng quốc tế về vấn đề môi trường và phát triển Hội nghị của LHQ về Môi trường và Phát triển tại Rio de Janeiro (Braxin) diễn ra từ ngày 3-13/06/1992 có sự tham gia của 179 nước trong

đó 108 đoàn do nguyên thủ quốc gia dẫn đầu và hơn 1.100 tổ chức phi chính phủ trên toàn thế giới Hội nghị đã thông qua 5 văn kiện quan trọng trong đó có

“Chương trình nghị sự 21” về các giải pháp phát triển bền vững chung cho toàn thế giới trong thế kỷ XXI Mười năm sau, ở Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Phát triển Bền vững tại Johannesburg (Nam Phi) năm 2002, có 166 nước tham gia, Hội nghị đã thông qua kế hoạch thực hiện phát triển bền vững trên cơ sở khẳng định lại các nguyên tắc đã đề ra trước đây và tiếp tục cam kết thực hiện đầy đủ “Chương trình nghị sự 21 về phát triển bền vững” Sau hai Hội nghị Thượng đỉnh nói trên, nhiều tổ chức quốc tế như Hiệp hội quốc tế về bảo vệ thiên nhiên (IUCN), Quỹ quốc tế về bảo vệ thiên nhiên (WWF) đã tập trung các chiến lược và kế hoạch hành động của mình vào thực hiện các mục tiêu thiên niên kỷ về phát triển bền vững với những chương trình hành động cụ thể Chẳng hạn, các chương trình giáo dục phục vụ cho phát triển bền vững được triển khai trên phạm vi vùng hay quốc tế: Chương trình Thập Kỷ giáo dục vì phát triển bền vững của LHQ (2005- 2014); Chương trình giáo dục cho phát triển Bền vững của UNESCO - UNEP Ở phạm vi quốc gia những nước như Ôxtrâylia, Canada, Trung quốc, Anh, Hungari cũng đã xây dựng và triển khai tốt các chương trình giáo dục cho sự phát triển bền vững

Trong những năm qua ở Việt Nam những hoạt động tương tự rất được chú ý Chính phủ đã cử các đoàn cấp cao tham gia các hội nghị quốc tế và thực hiện những cam kết về phát triển bền vững Ngày 17 tháng 8 năm 2004, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định số 153/2004/QĐ- TTg phê duyệt ban hành “Định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam” (Chương trình nghị sự 21 của Việt Nam) Đây là một chiến lược khung bao gồm những định hướng lớn làm cơ

sở pháp lý để các bộ, ngành, địa phương, các tổ chức và các cá nhân phối hợp hành động nhằm bảo đảm phát triển bền vững đất nước trong thế kỷ XXI Năm 1993, Luật Môi trường đã được ban hành cùng với nó là các văn bản dưới luật, chỉ thị, nghị định về bảo vệ môi trường Hội thảo về “Bảo vệ môi trường và phát triển bền vững ở Việt Nam” do Ban Khoa giáo Trung ương, Liên hiệp các Hội Khoa học và

Kỹ thuật Việt Nam và Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp tổ chức tại Hà Nội ngày 14/8/2001 Hội thảo đã đề cập tới những vấn đề như: ô nhiễm môi trường, tác động của quá trình phát triển kinh tế - xã hội đến môi trường, mục tiêu phát triển bền vững trên cơ sở bảo vệ môi trường tự nhiên

Trong lĩnh vực nghiên cứu triết học đây cũng là đề tài thu hút sự chú ý của

nhiều nhà nghiên cứu Công trình“Một số vấn đề về triết học- con người - xã hội”

do GS.TS Nguyễn Trọng Chuẩn chủ biên nhân dịp kỷ niệm 40 năm thành lập Viện Triết học (1962-2002) và công trình nghiên cứu khoa học do PGS TS Hồ Sỹ Quý

chủ biên “Con người và phát triển con người trong quan niệm của C,Mác và

Ph.Ăngghen” đã đề cập trực tiếp đến vấn đề này trên phương diện lý luận, phương

pháp luận triết học chung Công trình nghiên cứu về “Bảo vệ môi trường và phát

triển bền vững ở Việt Nam” của tập thể các nhà khoa học Nguyễn Hữu Tăng, Đăng

Trung Thuận, Nguyễn Hữu Ninh, Hồ Ngọc Luật đã tập trung làm rõ những thách thức về môi trường trong quá trình phát triển xã hội, tiếp cận khái niệm phát triển bền vững và chỉ ra hiện trạng tài nguyên và môi trường của Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước Công trình nghiên cứu cấp Bộ của

Trung tâm KHXH & NV Quốc gia (1997 - 2000) về “Triết lý phát triển ở Việt

Nam” do GS Phạm Xuân Nam chủ biên, trong đó có đề tài nhánh “Mối quan hệ

giữa con người và tự nhiên trong phát triển xã hội”do PGS TS Hồ Sỹ Quý làm

chủ nhiệm Những đề tài này từ góc độ khác nhau đã đề cập đến cơ sở triết học chung về quan hệ con người và tự nhiên trong phát triển xã hội

Trên tạp trí triết học có những bài viết của PGS.TS Nguyễn Thị Ngọc Trầm,

Đỗ Thị Ngọc Lan đã xem xét vấn đề mối quan hệ con người và tự nhiên trong sự phát triển xã hội từ góc độ đạo đức môi trường, đạo đức sinh thái

Tuy nhiên, khung cảnh học thuật nói trên cũng cho thấy đây là đề tài hãy còn nhiều khoảng trống về lý luận và khái quát thực tiễn Vì vậy, trong chừng mực nhất

định, có thể nói “Quan hệ giữa con người và tự nhiên trong sự phát triển bền

vững ở Việt Nam hiện nay” là một đề tài vừa có ý nghĩa lý luận vừa có ý nghĩa

thực tiễn Trong các nghiên cứu triết học đây cũng là mảng đề tài vẫn còn ít được nghiên cứu ở nước ta mà sự thiếu vắng những công trình nghiên cứu sâu sẽ là trở ngại lớn cho hoạch định chính sách, chiến lược phát triển bền vững của đất nước

3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ CỦA LUẬN VĂN

3.1 Mục đích của luận văn

Lý giải về mặt triết học quan hệ giữa con người và tự nhiên và phân tích thực trạng mối quan hệ này trong sự phát triển xã hội nước ta hiện nay, từ đó đưa

ra những giải pháp có tính định hướng về phát triển bền vững của xã hội Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ của luận văn

Làm rõ quan niệm của triết học Mác về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên đối với sự phát triển xã hội

Phân tích hiện trạng của sự tương tác giữa con người và tự nhiên ở Việt Nam hiện nay

Đề ra những giải pháp có tính định hướng cho việc giải quyết mối quan hệ giữa con người và tự nhiên vì sự phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Mối quan hệ giữa con người và tự nhiên trong sự phát triển xã hội Việt Nam

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Lý luận: Khảo cứu quan niệm của các tác giả kinh điển của triết học Mác về

vấn đề con người, tự nhiên, xã hội và phát triển xã hội, mối quan hệ giữa con người

và tự nhiên trong sự phát triển xã hội

Thực tiễn: Khảo cứu hiện trạng sự tương tác giữa con người và tự nhiên ở

Việt Nam từ khi đổi mới (1986) cho đến nay

5 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn dựa trên quan điểm của các tác gia kinh điển Chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về con người, tự nhiên, môi trường, phát triển xã hội và phát triển bền vững và kế thừa những thành tựu đã có của các công trình đi trước

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn là phương pháp chung của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Trong đó, chú trọng nguyên tắc kết hợp lịch sử và lôgíc, phân tích và tổng hợp, khái quát hoá

và trừu tượng hoá Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số phương pháp khác: đối chiếu, so sánh, thống kê

6 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

Từ việc nghiên cứu mối quan hệ giữa con người và tự nhiên dưới góc độ triết học, luận văn đưa ra những giải pháp có tính định hướng cho sự phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay

7 Ý NGHĨA CỦA LUẬN VĂN

Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo phục vụ việc giảng dạy và nghiên cứu các vấn đề liên quan tới con người, môi trường, phát triển xã hội.v.v

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 2 chương, 5 tiết

CHƯƠNG 1 QUAN NIỆM CỦA TRIẾT HỌC MÁC VỀ QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN TRONG SỰ

PHÁT TRIỂN XÃ HỘI

1.1 QUAN NIỆM CỦA TRIẾT HỌC MÁC VỀ TỰ NHIÊN, VỀ CON NGƯỜI

1.1.1 Tự nhiên

Trong những năm gần đây, vấn đề quan hệ giữa con người và tự nhiên đặc biệt thu hút sự chú ý của các nhà khoa học thế giới thuộc nhiều lĩnh vực Điều này

có lý do của nó: những rủi ro con người đang phải gánh chịu do sự ô nhiễm môi trường, sự cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, sự mất cân bằng sinh thái… Và đó cũng

là chủ đề quan tâm của các nhà chính trị, các nhà quản lý và của người dân Dù ở những vị trí, lĩnh vực khác nhau họ đang chung sức tìm cách cải thiện tình trạng khủng hoảng sinh thái, bằng những giải pháp về khoa học - kỹ thuật, công nghệ, về chính trị - xã hội và quản lý, văn hoá.v.v nhằm khắc phục, ngăn ngừa những tác động xấu đối với môi trường thiên nhiên, khôi phục sự cân bằng, hài hoà mối quan

hệ con người và tự nhiên

Khảo cứu lịch sử triết học, chúng ta thấy, từ rất sớm “Tự nhiên” đã là chủ đề rất được quan tâm từ những khía cạnh khác nhau: bản thể luận, nhận thức luận Nhưng quan trọng hơn đó là những kiến giải về quan hệ giữa con người và tự nhiên, con người cần có thái độ như thế nào với tự nhiên.v.v Câu trả lời của các nhà triết học, các học thuyết dĩ nhiên không giống nhau Trong những di sản triết học Mác quan niệm về tự nhiên đã được quan tâm rất sớm, khảo cứu của các ông cho đến ngày nay vẫn có giá trị định hướng cho những kiến giải về chủ đề này

Trong các tác phẩm như Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844, Biện chứng

của tự nhiên, Hệ tư tưởng Đức.v.v C Mác và Ph Ănghen đã lập luận thuyết phục

về tự nhiên trên tinh thần của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử C.Mác và Ph Ăngghen đã dựa vào những thành tựu của khoa học tự nhiên thế kỷ XIX: định luật bảo toàn và chuyển hoá năng lượng và học thuyết tế bào, lý thuyết tiến hoá của S Đácuyn, những thành tựu này đã tạo ra một bước ngoặt mới, cách mạng trong sự phát triển của khoa