Nông thôn trong tiểu thuyết của Hoàng Minh Tường

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM VĂN THIỆU NÔNG THÔN TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HOÀNG MINH TƯỜNG LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam H

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHẠM VĂN THIỆU

NÔNG THÔN TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA HOÀNG MINH TƯỜNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội, 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHẠM VĂN THIỆU

NÔNG THÔN TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA HOÀNG MINH TƯỜNG

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.01.21

Người hướng dẫn: PGS.TS Tôn Phương Lan

Hà Nội, 2014

LỜI CẢM ƠN

Hoàn thành được luận văn này không chỉ là những nỗ lực cá nhân của người viết mà còn có sự giúp đỡ to lớn của các thầy, cô trong khoa Văn học nói chung và PGS.TS Tôn Phương Lan nói riêng

Trước tiên chúng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới PGS.TS Tôn Phương Lan Cô là người đã tận tình chỉ bảo trong quá trình chọn đề tài, đồng thời là người cố vấn khoa học vô cùng quan trọng, giúp cho người viết luận văn có thể hoàn thành được nhiệm vụ Chúng tôi cũng gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô trong khoa Văn học đã tạo điều kiện, giúp đỡ về mặt tư liệu cũng như những góp ý quý báu trong quá trình thực hiện đề tài

Cuối cùng chúng tôi xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã giúp đỡ về mặt

tư liệu cũng như hoàn thiện khâu đánh máy để luận văn này có thể hoàn thành được như ngày hôm nay

Hà Nội, Ngày tháng năm

Tác giả luận văn

Phạm Văn Thiệu

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của

cá nhân, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS TS Tôn Phương Lan

Tất cả những số liệu, những kết luận nghiên cứu được trình bày trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công bố dưới bất cứ hình thức nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về các kết quả nghiên cứu của mình

Học viên

Phạm Văn Thiệu

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1.1 Lý do chọn đề tài 7 1.2 Lịch sử vấn đề 8

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.5 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined

NỘI DUNG Error! Bookmark not defined Chương 1: TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ NÔNG THÔN TRONG NỀN TIỂU

THUYẾT VIỆT NAM HIỆN ĐẠI Error! Bookmark not defined

1.1 Tiểu thuyết Việt Nam và diện mạo của tiểu thuyết viết về nông thôn

Error! Bookmark not defined

1.1.1 Sự hình thành và vận động của tiểu thuyết Việt Nam Error!

Bookmark not defined

1.1.2 Tiểu thuyết viết về đề tài nông thôn trong tiểu thuyết Việt Nam thời

kỳ đổi mới Error! Bookmark not defined

1.2 Tiểu thuyết viết về nông thôn của Hoàng Minh Tường trong bức tranh chung của tiểu thuyết viết về nông thôn thời kỳ đổi mới Error! Bookmark not defined

1.2.1 Đôi nét về cuộc đời và văn nghiệp của Hoàng Minh Tường Error!

Bookmark not defined

1.2.2 Tiểu thuyết viết về nông thôn của Hoàng Minh Tường Error!

Bookmark not defined

1.2.3 Hoàng Minh Tường trong tương quan với một số tác giả viết về

nông thôn sau đổi mới Error! Bookmark not defined

Chương 2: NÔNG THÔN TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HOÀNG MINH

TƯỜNG NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG Error! Bookmark not

defined

2.1 Góc nhìn mới về hiện thực nông thôn của Hoàng Minh Tường

Error! Bookmark not defined

2.1.1 Hiện thực nông thôn dưới góc nhìn lịch sử - xã hội Error!

Bookmark not defined

2.1.1.1 Quá trình chuyển mình từ kinh tế tập thể sang kinh tế hộ gia đình

Error! Bookmark not defined 2.1.1.2 Hình ảnh nông thôn từ mô hình bao cấp sang kinh tế thị trườngError!

Bookmark not defined

2.1.2 Hiện thực nông thôn được tái hiện dưới góc nhìn văn hóa Error!

Bookmark not defined

2.1.2.1 Mô hình làng truyền thống đang bị phá vỡ Error! Bookmark

not defined

2.1.2.2 Sự thay đổi chức năng và đặc điểm của mô hình gia đình Việt

Error! Bookmark not defined

2.2 Các kiểu con người trong tiểu thuyết Thủy hỏa đạo tặc và Đồng sau bão

Error! Bookmark not defined

2.2.1 Con người trung thực Error! Bookmark not defined 2.2.2 Con người tha hóa Error! Bookmark not defined 2.2.3 Con người bi kịch Error! Bookmark not defined 2.2.4 Con người mới mang phong cách thị dân Error! Bookmark not

defined

Chương 3: NÔNG THÔN TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HOÀNG MINH

TƯỜNG NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN Error! Bookmark not

defined

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật Error! Bookmark not defined

3.1.1 Những thủ pháp truyền thống Error! Bookmark not defined

3.1.1.1 Xây dựng nhân vật thông qua ngoại hình Error! Bookmark not

defined

3.1.1.2 Xây dựng nhân vật thông qua đời sống nội tâm Error!

Bookmark not defined

3.1.2 Những tìm tòi mới trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Error!

Bookmark not defined

3.2 Không gian - thời gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined

3.2.1 Không gian – thời gian hiện thực đời thường Error! Bookmark not

defined

3.2.2 Không gian – thời gian hồi tưởng Error! Bookmark not defined 3.2.3 Không gian – thời gian tâm linh Error! Bookmark not defined

3.3 Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật Error! Bookmark not defined

3.3.1 Ngôn ngữ nghệ thuật Error! Bookmark not defined

3.3.1.1 Ngôn ngữ mang phong cách riêng biệt Error! Bookmark not

defined

3.3.1.2 Ngôn ngữ nội tâm Error! Bookmark not defined

3.3.2 Giọng điệu nghệ thuật Error! Bookmark not defined

3.3.2.1 Giọng điệu giễu nhại, hài hước Error! Bookmark not defined 3.3.2.2 Giọng điệu buồn thương Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

Đề tài nông thôn vốn là một đề tài truyền thống trong văn học, là mảng hiện thực ghi danh nhiều tác giả, tác phẩm tiêu biểu trong văn học Việt Nam Không chỉ vậy, với một nước đi lên từ nông nghiệp, dân số hơn 70% là nông dân như Việt Nam thì đề tài nông thôn luôn có nhiều khoảng trống hứa hẹn và thu hút sự quan tâm của nhiều thế hệ cầm bút Thành tựu văn học trong mảng đề tài về nông thôn đã ghi danh nhiều truyện ngắn, nhiều tiểu thuyết nổi tiếng của nhiều

thế hệ nhà văn khác nhau như: Chí Phèo, Lão Hạc (Nam Cao), Làng (Kim Lân),

Thư nhà (Hồ Phương), Mưa mùa hạ (Ma Văn Kháng), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng (Dương Hướng), Lão Khổ

(Tạ Duy Anh), Thời xa vắng (Lê Lựu) Trong số những nhà văn viết thành

công về mảng đề tài này không thể không nhắc tới nhà văn Hoàng Minh Tường Hoàng Minh Tường thuộc thế hệ nhà văn hậu chiến Trong ba mươi năm cầm bút, ông đã có một sự nghiệp văn chương khá lớn với mười ba tiểu thuyết, chín tập truyện ngắn, năm tập bút kí, phóng sự Tiểu thuyết là mảng ông có nhiều

thành tựu và Thủy hỏa đạo tặc là tác phẩm đã được hội Nhà văn Việt Nam trao

tặng giải thưởng Có thể coi ông là nhà văn viết về nông thôn tiếp nối được những nhà văn lớp trước và có một phong cách riêng Trong những tác phẩm của mình, Hoàng Minh Tường đã phản ánh chân xác những những biến đổi phức tạp của đời sống nông thôn cũng như cuộc sống của người nông dân trên rất nhiều khía cạnh của đời sống xã hội từ khi đất nước bắt đầu công cuộc đổi mới (1986) và hội nhập với thế giới

Từ năm 1975 tới nay, tiểu thuyết viết về nông thôn đã có sự đổi mới mạnh

mẽ từ cảm hứng, đề tài, cấu tứ, thi pháp để tạo nên cách nhìn và tái tạo hiện thực đầy đủ, sinh động hơn so với tiểu thuyết giai đoạn trước Sự nở rộ các tác phẩm viết về nông thôn có giá trị đã tạo nên không khí văn học sôi động cũng như làm nên một giai đoạn văn học thành công Hoàng Minh Tường không phải

là nhà văn thời hậu chiến duy nhất viết và thành công với mảng đề tài này Tuy vậy chọn tiểu thuyết của nhà văn này làm đối tượng nghiên cứu chúng tôi hướng tới hai mục đích chính sau Thứ nhất, những đóng góp của nhà văn Hoàng Minh Tường đối với tiểu thuyết sau đổi mới là không thể phủ nhận, thế nhưng cho tới nay, những công trình nghiên cứu về tác phẩm của ông chưa nhiều, thiếu tính hệ thống Thứ hai, cách khai thác hiện thực nông thôn và xây dựng hình ảnh người nông dân của nhà văn tuy không vượt trội hẳn so với nhiều nhà văn khác nhưng

có những điểm nhìn mới mẻ, riêng biệt

Chính vì thế, chọn đề tài Nông thôn trong tiểu thuyết của Hoàng Minh

Tường chúng tôi sẽ đi tìm hiểu cách xây dựng hình ảnh nông thôn và người nông

dân của nhà văn này dưới góc nhìn lịch sử - xã hội, dưới góc nhìn văn hóa Đồng thời chúng tôi cũng xác định những thủ pháp nghệ thuật được nhà văn sử dụng

để tạo nên một hiện thực nông thôn khác so với những nhà văn cùng thế hệ Qua

đó, chúng tôi mong muốn góp một cách nhìn khách quan và tương đối toàn diện

về bức tranh xã hội Việt Nam trong thời kì đổi mới, nhất là giai đoạn hội nhập nền kinh tế thị trường với những vấn đề mà cho tới hiện nay, chưa bao giờ mất đi tính thời sự Từ đó đề tài hướng đến khẳng định tên tuổi nhà văn và phần nào nhận diện được sự vận động phong phú của tiểu thuyết viết về nông thôn đương đại Trong phạm vi luận văn của mình, chúng tôi không có tham vọng giải quyết tất cả vấn đề được đặt ra trong hệ thống tiểu thuyết của Hoàng Minh Tường mà chỉ chọn những tác phẩm tiêu biểu nhất để phân tích, tìm hiểu Tuy thế, chúng tôi cũng luôn cố gắng đặt vấn đề trong toàn bộ hệ thống tiểu thuyết của nhà văn nói riêng và dòng chảy của văn xuôi giai đoạn sau đổi mới nói chung

1.2 Lịch sử vấn đề

1.2.1 Những nghiên cứu chung về tác giả Hoàng Minh Tường

Bài viết của tác giả Dương Thị Kim Huệ với nhan đề Cái tôi tác giả trong

bút kí Canada màu phong đỏ đã chú trọng giải mã những biểu hiện phong phú về

bản ngã của văn sĩ họ Hoàng Theo đó Hoàng Minh Tường: “Là một cây bút

giàu tài năng, có cá tính và đam mê sáng tạo nhưng Hoàng Minh Tường vẫn luôn học hỏi, kế thừa tinh hoa của các bậc tiền bối văn chương Trong số những thần tượng mà ông ngưỡng mộ có: Nam Cao - một nhà văn có biệt tài miêu tả "con người bên trong con người", Giắclơndơn - một nhà văn hành động, và đặc biệt nhất là Nguyễn Tuân - một nghệ sĩ luôn "tôn thờ chủ nghĩa xê dịch", bậc thầy của thể loại tùy bút Hoàng Minh Tường tự coi mình là đệ tử trung thành của Nguyễn Tuân Bởi lẽ ông cũng là người luôn thích đi, ham đi và ham ghi chép Trong mỗi chuyến đi thực tế, ông thường là người luôn muốn đi đến tận cùng Khi có điều kiện đến bất kì đâu nhà văn đều muốn khám phá đến sơn cùng, thủy tận” [58 Tr87]

Xuất hiện trên trang mạng bài viết Ngư Phủ - sức mạnh của người dân biển,

bút lực của nhà văn, tác giả Đặng Hiển đã khẳng định Ngư phủ là một tác phẩm

hay Nó đại diện cho một nền văn học và chứng minh được tài năng của nhà văn

“Đọc Ngư phủ, ta vui vì có trong tay mình cuốn tiểu thuyết hay Nó chứng minh

sức sống của nền văn học hiện đại, sức bút của cây bút văn xuôi Hoàng Minh Tường Cuốn sách 299 trang đọc liền một mạch không nghỉ chẳng những vì có nhiều chi tiết sống, nhiều tình tiết phong phú khéo cài đặt và thủ pháp kể chuyện biến hoá, đa dạng, mà trước nhất vì cảm xúc yêu ghét của tác giả từ trái tim đầy nhiệt huyết thắm đượm vào từng câu chữ, lay động lương tâm, dù vẫn phải tuân thủ phương thức khách quan của thể loại tác phẩm” [63]

Bài Phê bình tiểu thuyết Thời của thánh thần của tác giả Vũ Nho, nhà phê

bình đã khẳng định Hoàng Minh Tường là một người từng trải, có vốn sống, kinh nghiệm, sự hiểu biết và một thái độ tập trung làm việc trên con đường nghệ thuật của mình Theo tác giả Vũ Nho thì tác phẩm vượt trội này sẽ được đón nhận một cách nồng nhiệt bởi sự bứt phá mà ông cho là rất ngoạn mục của nó Nhà phê bình này viết: “Cải cách ruộng đất; đấu tranh chống Nhân văn Giai phẩm, chống xét lại; giải phóng Miền Nam, thống nhất đất nước; Hòa hợp dân tộc… Những vấn đề cốt lõi ấy được xem xét và đánh giá qua những số phận mấy

đời chìm nổi của một gia đình Thời gian đủ độ lùi cần thiết Nhưng những hiểu biết của một cây bút phóng sự, tiểu thuyết có hạng, và suy ngẫm một đời viết, mới là yếu tố quyết định làm nên thành công của tác phẩm này” [64]

Trong khi đó nhà văn Nguyễn Khắc Trường cũng đánh giá rất cao cuốn tiểu thuyết này Bản thân là người biên tập và đọc cuốn tiểu thuyết trên ngay từ bản thảo, có thể nói những nhận xét của nhà văn này đối với tác phẩm rất chân thành, sâu sắc Nhà văn Nguyễn Khắc Trường cho rằng: “Đáng lẽ tên của tiểu thuyết phải là “Những người khốn khổ” hay “Những kẻ khốn khổ” Quả vậy, nguyên cuốn tiểu thuyết, Hoàng Minh Tường đã thành công phác họa nên những số phận nghiệt ngã trong một gia đình có nề nếp gia phong Đọc những mánh khóe xảo quyệt, lừa dối trẻ con, mưu mô hại nhau giữa những người từng quen biết nhau

mà ngán ngẩm cho thế thái nhân tình trong thời bao cấp Thật ra, những “thói đời” này hoàn toàn có thật ngoài đời, không phải ngày xưa thời bao cấp, mà còn ngay ngày nay Những nghiệt ngã này do thời thế gây nên, cũng như là những cành cây bị gió bụi làm cho ngã bên này, nghiêng bên kia, và khi cơn gió bay qua thì để lại trên cành cây đầy thương tích Tôi nghĩ có lẽ đó chính là thông điệp mà tác giả muốn gửi đến người đọc, và nếu đó là chủ đích thì tác giả đã thành công” [64]

Tác giả Hà Thế trong bài viết Nếu chỉ tâng bốc, tô hồng trên báo Quân đội

nhân dân cuối tuần đã gián tiếp nhận xét về tiểu thuyết của nhà văn: “Đọc anh, thấy rõ tính nhân bản vẫn là một yếu tố không thể thiếu trong các tác phẩm Nhưng ngược lại, sự bặm trợn, thô thiển đến thô tục, nhân cách méo mó-thể hiện

trong một số nhân vật của tiểu thuyết” [66] Cũng trên báo này khi bàn về Thời

của thánh thần, tác giả Thái Dương có ý kiến rằng tiểu thuyết này đã đi sâu, khai

quật lại lịch sử, nhắc lại những gì sai lầm của quá khứ một thời mà chúng ta hầu như muốn quên đi “Đọc xong cuốn sách của tác giả, có bạn đọc sẽ thấy chạnh buồn, nhớ về một thời khốn khó với những chuyện đau lòng Người ít hiểu biết

và nhất là thế hệ trẻ hôm nay đọc cuốn sách loại này dễ hoang mang, nghi hoặc

TÀI LIỆU THAM KHẢO

A Sách tham khảo

1 A Xâytlin (1968), Dẫn theo Lao động nhà văn, Tập 2, Nxb Văn học, H

2 Bakhtin (2003), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, (Phạm Vĩnh Cư tuyển

chọn, dịch và giới thiệu), Nxb Hội nhà văn, H

3 M.B.Khrapchenco (2002), Những vấn đề lý luận và phương pháp luận

nghiên cứu văn học, Trần Đình Sử tuyển chọn và giới thiệu, Nxb

ĐHQGHN

4 Milan Kundera (1998), Nghệ thuật tiểu thuyết, Nxb Đà Nẵng

5 Tzvetan Todorov (2004), Thi pháp văn xuôi (Đặng Anh Đào, Lê Hồng

Sâm dịch), Nxb Đại học sư phạm, H

6 Susanne K.Langer (1986), Tình cảm và hình thức, Nxb Khoa học xã hội

7 Nguyễn Minh Châu (2009), Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Minh Châu,

Nxb Giáo dục, H Tr85

8 Nguyễn Văn Dân (2006), Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Nxb

Khoa học Xã hội, H

9 Phan Đại Doãn (2006), Làng Việt Nam – Đa nguyên và chặt, Nxb

ĐHQGHN

10 Nguyễn Đăng Duy (1996), Văn hóa tâm linh, Nxb Hà Nội

11 Nguyễn Văn Đạm (1999), Từ điển tiếng Việt, Nxb Văn hóa thông tin, H

12 Đặng Anh Đào (2001), Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện

đại, Nxb ĐHQGHN

13 Phan Cự Đệ (2000), Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, Nxb Giáo dục

14 Hà Minh Đức (cb) (2003), Lý luận văn học, Nxb Giáo dục, H

15 Nguyễn Hải Hà, Nguyễn Thị Bình (1995), Quan niệm nghệ thuật về con

người trong văn xuôi Việt Nam sau Cách mạng tháng 8, Đề tài khoa học

KX – 07, H