Một số nội dung và giá trị cơ bản của tư tưởng thiền Trần Thái Tông

Nghiên cứu tư tưởng Thiền học Trần Thái Tông còn giúp chúng ta hiểu sâu hơn và phát huy di sản tư tưởng văn hóa quý báu của cha ông trong công cuộc xây dựng một nền văn hóa Việt Nam hiện

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LÝ NGỌC TUÂN

MỘT SỐ NỘI DUNG VÀ GIÁ TRỊ CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG THIỀN TRẦN THÁI TÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Triết học

Hà Nội - 2014

Footer Page 1 of 237.

Trang 2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LÝ NGỌC TUÂN

MỘT SỐ NỘI DUNG VÀ GIÁ TRỊ CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG THIỀN TRẦN THÁI TÔNG

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60.22.03.01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Thị Thơ

Hà Nội - 2014

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin gửi lời cảm ơn trân trọng nhất đến Ban Giám hiệu trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc Gia Hà Nội

đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành tốt luận văn của mình

Tôn xin chân thành cảm ơn quý thầy cô đã tận tình giảng dạy, truyền kiến thức chuyên môn sâu sắc và cập nhật cho chúng tôi

Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Hoàng Thị Thơ, đã hướng dẫn tận tình giúp tôi hoàn thành tốt luận văn

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè luôn là chỗ dựa tinh thần vững chắc, giúp tôi thực hiện tốt luận văn này

Dù đã có nhiều cố gắng song luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót và hạn chế Kính mong nhận được sự chia sẻ, những ý kiến đóng góp quý báu của quý thầy cô và các bạn bè!

Tác giả

Lý Ngọc Tuân

Trang 4

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình do tôi nghiên cứu, dưới sự hướng dẫn

của PGS, TS Hoàng Thị Thơ Kết quả nghiên cứu được công bố trong luận văn là trung thực Các tài liệu sử dụng trong luận văn có nguồn gốc, xuất xứ

rõ ràng

Tác giả

Lý Ngọc Tuân

Trang 5

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1.Tính cấp thiết của đề tài 3

2.Tình hình nghiên cứu của đề tài 4

3.Mục đích, nhiệm vụ của luận văn Error! Bookmark not defined 4.Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn Error! Bookmark not defined 5.Đối tượng và phạm vi của đề tài Error! Bookmark not defined 6.Ý nghĩa của luận văn Error! Bookmark not defined 7.Kết cấu của luận văn Error! Bookmark not defined

Chương 1: ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG

THIỀN CỦA TRẦN THÁI TÔNG Error! Bookmark not defined

1.1 Điều kiện về kinh tế, chính trị xã hội khi xuất hiện nhà TrầnError! Bookmark not defined

1.1.1 Tiền đề về kinh tế xã hội, chính trị Error! Bookmark not defined

1.1.2 Tiền đề về văn hóa, giáo dục, nghệ thuậtError! Bookmark not defined

1.2 Tiền đề lý luận cho sự hình thành tư tưởng Thiền của Trần Thái TôngError! Bookmark not defined

1.2.1 Sự kế thừa các giá trị tư tưởng truyền thống Việt NamError! Bookmark not defined

1.2.2 Một số tiền đề Phật giáo Việt Nam cho sự ra đời tư tưởng Thiền của

Trần Thái Tông Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2: TƯ TƯỞNG THIỀN CỦA TRẦN THÁI TÔNGError! Bookmark not defined

2.1 Trần Thái Tông - Con người và trước tác về Thiền Phật giáoError! Bookmark not defined

2.2 Bản thể luận và nhận thức luận trong tư tưởng Thiền của Trần Thái TôngError! Bookmark not defined 2.2.1 Bản thể luận Error! Bookmark not defined

Trang 6

2

2.2.2 Nhận thức luận Error! Bookmark not defined

2.3 Nhân sinh quan trong tư tưởng Thiền của Trần Thái TôngError! Bookmark not defined 2.3.1 Quan niệm về đạo đức của Trần Thái TôngError! Bookmark not defined

2.3.2 Quan niệm về nhân sinh của Trần Thái TôngError! Bookmark not defined

2.4 Một số giá trị cơ bản của tư tưởng Thiền Trần Thái TôngError! Bookmark not defined 2.4.1 Thiền học Trần Thái Tông với Thiền của Việt NamError! Bookmark not defined

2.4.2 Thiền học Trần Thái Tông với tinh thần quốc gia độc lậpError! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

Trang 7

3

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thiền Phật giáo du nhập vào Việt Nam từ lâu và từng được tiếp thu, vận dụng một cách sinh động và tích cực trong cuộc sống Chọn đề tài này

chúng tôi xuất phát từ ba lý do cơ bản như sau:

Thứ nhất, Phật giáo du nhập vào nước ta từ rất sớm, Phật giáo gắn với

chặng đường đấu tranh chống giặc ngoại xâm và phát triển đất nước Lịch sử

tư tưởng Triết học Việt Nam trong suốt mười bốn thể kỷ đầu tiên một phần không thể thiếu là lịch sử tư tưởng Phật giáo, mà trong đó chủ yếu là Thiền

Tư tưởng Thiền Trần Thái Tông là một mốc quan trọng trong lịch sử tư tưởng nước nhà nói chung và tư tưởng Phật giáo nói riêng Mặt khác tư tưởng Thiền Trần Thái Tông phần nào phản ánh khuynh hướng tư tưởng của dân tộc từ những ngày đầu dựng nước cho đến thế kỷ XIII - một đỉnh cao thịnh vượng của Đại Việt và của cả Phật giáo Nghiên cứu tư tưởng Thiền học Trần Thái Tông còn giúp chúng ta hiểu sâu hơn và phát huy di sản tư tưởng văn hóa quý báu của cha ông trong công cuộc xây dựng một nền văn hóa Việt Nam hiện đại đậm đà bản sắc dân tộc

Thứ hai, việc khai thác nội dung và giá trị tư tưởng trong Thiền học

Trần Thái Tông là một trong những cơ sở tri thức tôn giáo cần cho việc hoạch định các chính sách, chủ trương cho Phật giáo nước ta hiện nay, theo định hướng phát huy giá trị của văn hóa truyền thống Đó là một trong những tư tưởng tôn giáo đã phát huy được sức mạnh đoàn kết dân tộc trong xây dựng

và bảo vệ Tổ quốc thành công trong lịch sử phong kiến Đại Việt

Thứ ba, Thiền Trần Thái Tông chứa đựng những nội dung tư tưởng sâu

sắc về mặt bản thể luận, nhận thức luận, đạo đức, chính trị… Những nội dung trên luôn là đối tượng nghiên cứu của các ngành khoa học như: Triết học, Sử học, Văn học, Đạo đức học, Tôn giáo học, Chính trị học… Nhằm khẳng định

và phát triển tư duy của dân tộc Việt Nam Không những vậy, tư tưởng Thiền của Trần Thái Tông còn chứa những giá trị sâu sắc, trong đó chúng ta phải kể

Trang 8

4

đến sự kết hợp giữa chủ nghĩa yêu nước với tinh thần nhập thế tích cực, đem đạo vào đời để cứu dân độ thế Tư tưởng Thiền của Trần Thái Tông chấm dứt

sự tự phát, thiếu hệ thống và tổ chức giữa các dòng Thiền từ cuối thời Lý Đây còn là tiền đề tư tưởng cho sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử Mặt khác, tư tưởng Thiền của Trần Thái Tông còn hướng tới vận dụng đạo đức tôn giáo vào xây dựng cuộc sống xã hội an vui, hạnh phúc

Với tất cả những lý do trên, nó vừa mang ý nghĩa lý luận vừa mang tính

chất thực tiễn Chính vì vậy, tôi chọn đề tài nghiên cứu “Một số nội dung và

giá trị cơ bản của tư tưởng Thiền Trần Thái Tông” làm luận văn thạc sỹ của mình

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng Thiền của Trần Thái Tông đã có nhiều công trình, tiếp cận nghiên cứu ở các góc độ và khía cạnh khác nhau Có thể khái quát các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

thành các khuynh hướng cơ bản sau đây:

a, Những nghiên cứu dưới góc độ lịch sử

Tiêu biểu cho chủ đề này phải kể đến các công trình nghiên cứu như:

Thiền sư Việt Nam, của Thích Thanh Từ, Nxb thành phố Hồ Chí Minh,

1999 Tư tưởng Phật giáo Việt Nam của Nguyễn Duy Hinh, Nxb Khoa học

xã hội, Hà Nội, 1999; Giản yếu sử Việt Nam của Đặng Duy Phúc, Nxb Hà Nội, 2007 Lịch sử Việt Nam, Từ nguồn gốc đến thế kỉ XIX do Đào Duy Anh, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2006 Tìm hiểu về Việt Nam thời Lý - Trần, của Viện sử học, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1980; Toàn tập Trần Thái

Tông, do Lê Mạnh Thát, Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2004; Đại cương lịch sử Việt Nam, của Trương Hữu Quỳnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu

Hãn chủ biên, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2005 Trong số những tác phẩm trên,

đáng chú ý là tác phẩm Toàn tập Trần Thái Tông, do Lê Mạnh Thát biên

soạn, Nxb Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2004 Tác phẩm này có thể nói là đã trình bày khá công phu, cụ thể về con người và sự nghiệp, trước tác của Trần Thái Tông Phần đầu Lê Mạnh Thát đã giới thiệu tổng quát về sự nghiệp võ

Trang 9

5

công và văn trị của nhà vua qua chín chương nghiên cứu từng vấn đề, từ dòng dõi, tuổi trẻ cho đến tư tưởng và vị trí văn học của vua Trần Thái Tông Phần

hai, tác giả đã công bố các tác phẩm văn học từ Khóa hư lục cùng những thơ

văn xuất hiện trong các nguồn tư liệu khác Đây là một tác phẩm quan trọng cho những ai quan tâm đến việc nghiên cứu nhiều mặt về lịch sử Phật giáo

Việt Nam nói chung và về vua Trần Thái Tông nói riêng

Các công trình này đã trình bày và phân tích khá khái quát về con người, sự nghiệp văn hóa, chính trị, tôn giáo, thơ văn của Trần Thái Tông Bên cạnh đó, các công trình đã đề cập đến những điều kiện, chính trị, xã hội của thời Lý -Trần nói chung cũng như tiền đề lý luận hình thành tư tưởng triết học Trần Thái Tông nói riêng

b, Những nghiên cứu dưới góc độ tư tưởng triết học

Các công trình nghiên cứu về Trần Thái Tông dưới góc độ tư tưởng

triết học như: Lịch sử Tư tưởng Việt Nam, tập I, do Nguyễn Tài Thư chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, 1993; Thiền học đời Trần của Thích Thanh Từ chủ biên,Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, 1995; Góp phần tìm hiểu tư tưởng

triết học Phật giáo Trần Thái Tông của Nguyễn Hùng Hậu, Nxb Khoa học xã

hội, Hà Nội, 1996; Thiền học Trần Thái Tông của Nguyễn Đăng Thục, Nxb Văn hóa thông tin, 1996; Đại cương triết học Phật giáo Việt Nam từ khởi

nguyên đến thế kỷ XIV của Nguyễn Hùng Hậu, Nxb Khoa học xã hội, Hà

Nội, 2002; Tư tưởng Việt Nam thời kỳ Lý - Trần, do Doãn Chính - Trương

Văn Chung chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008

Trong những tác phẩm trên thì có tác phẩm Thiền học Trần Thái Tông

của Nguyễn Đăng Thục đã trình bày được những nội dung tiêu biểu trong triết

học của Trần Thái Tông thông qua cuốn Khóa hư lục Đó là việc tác giả trình

bày về nội dung triết học khóa hư, triết lý trung quán, triết lý bất nhị pháp

môn, luân lý đạo đức và quan điểm tôn giáo ở Khóa Hư

Liên quan đến đề tài còn có nhiều bài nghiên cứu khoa học được đăng

trên các tạp chí chuyên ngành: Triết học Phật giáo Trần Thái Tông, của

Trang 10

6

Nguyễn Hùng Hậu, Nội sản nghiên cứu Phật học, số 4, năm 1994 và số 1,

năm 1995; Thử bàn về một vài tư tưởng Triết học Phật giáo (qua tác phẩm

“Khóa hư lục” ) của Nguyễn Hùng Hậu, Tạp chí Triết học, số 1, năm 1989;

Tư tưởng triết học của Trần Thái Tông, của Doãn Chính và Nguyễn Ngọc

Phương, Tạp chí Triết học số 1 (212), tháng 1 năm 2009; Một số tư tưởng

Thiền học cơ bản của Trần Thái Tông, của Lê Thị Lan, Tạp chí Triết học số 4

(227), tháng 4 năm 2010; Vấn đề bản thể luận trong triết học Phật giáo thời

Trần, của Đỗ Hương Giang, Tạp chí Triết học số 7 (230), tháng 7 năm 2010

Trong số những bài trên, có bài Một số tư tưởng Thiền học cơ bản của

Trần Thái Tông, của Lê Thị Lan có nhiều điểm cần kế thừa Trong bài này tác

giả đã tập trung giải thích một số khái niệm cơ bản “tâm”, “không”, “Phật tính”, “giới”, “định”, “tuệ”, và còn phân tích các giai đoạn của con đường tu tập mà Thiền gia phải trải qua Theo tác giả, Trần Thái Tông đã thâu tóm được toàn bộ những yếu chỉ căn bản về tư tưởng và phương pháp tu Thiền của Thiền học Vô Ngôn Thông, đồng thời diễn giải chúng hết sức dễ hiểu Qua

đó, đã góp phần phổ biến Thiền học trong dân chúng Bằng việc tập trung phân tích một số tư tưởng Thiền học cơ bản của Trần Thái Tông - một trong những giá trị đặc sắc nhất của Thiền tông thời Trần với những ý nghĩa tích cực góp phần tạo dựng nên tinh thần Đông Á độc nhất vô nhị trong lịch sử tư tưởng dân tộc Việt Nam

Trong các công trình, tác phẩm nói trên đều đã tập trung nghiên cứu khá

sâu và chi tiết về tư tưởng triết, nhất là về tư tưởng Thiền của Trần Thái Tông

Các công trình khoa học nêu trên là một trong những tài liệu quí giá, bổ ích đề chúng tôi học tập, kế thừa, phát triển trong đề tài của mình Trong đề tài này tôi cố gắng sâu chuỗi một cách hệ thống và làm sáng tỏ hơn một số tư tưởng cũng như giá trị của tư tưởng Thiền của Trần Thái Tông với Phật giáo Việt Nam nói riêng và cơ sở cho việc xây dựng quốc gia độc lập, tự chủ và một nền chính trị lấy dân làm gốc trong lịch sử của nước ta

Trang 11

7

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đào Duy Anh (1992), Việt Nam văn hoa sử cương, Nxb TP Hồ Chí Minh

2 Đào Duy Anh (2006), Lịch sử Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

3 Đào Duy Anh (2006), Lịch sử Việt Nam, Từ nguồn gốc đến thế kỉ XIX,

Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội

4 Nguyễn Tuệ Chân (2008), Thiền Tông Phật giáo, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

5 Thích Minh Châu (2010), Như Lai Thiền (Trong kinh tạng pali), Nxb

Phương Đông

6 Doãn Chính và Nguyễn Ngọc Phương (2009), “Tư tưởng triết học của Trần Thái Tông”, Tạp chí Triết học số 1 (212), tr 41 - 47

7 Đoàn Trung Còn (2007), Lịch sử nhà Phật, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

8 Daizet Teitaro Suzuki (2007), Thiền và Bát nhã, người dịch Tuệ Sĩ, Nxb

Phương Đông, Hà Nội

9 Lý Việt Dũng (Biên soạn, 2008), Tóm tắt 300 bộ kinh luận Phật giáo danh

tiếng (tập 1), Nxb Phương Đông, Hà Nội

10 Đỗ Hương Giang (2010), “Vấn đề bản thể luận trong triết học Phật giáo

thời Trần”, Tạp chí Triết học số 7 (230), tr 80 – 92

11 Đỗ Hương Giang (2013), “Vấn đề nhận thức luận trong triết học Phật giáo thời Trần”, Tạp chí Triết học, số 3 (262), tr 61 - 69

12 Nhất Hạnh (1971), Nẻo vào Thiền, Nxb Lá Bối, Sài gòn

13 Nguyễn Hùng Hậu (1989), “Thử bàn về một vài tư tưởng triết học Phật

giáo (Qua tác phẩm “Khóa Hư Lục”)”, Tạp chí Triết học, số 1, tr 62 - 67, 75

14 Nguyễn Hùng Hậu (1996), Góp phần tìm hiểu tư tưởng triết học Phật

giáo Trần Thái Tông, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

15 Nguyễn Hùng Hậu (2002), Đại cương Triết học Phật giáo Việt Nam từ

khởi nguyên đến thế kỉ XIV, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

16 Nguyễn Duy Hinh (1999), Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, Nxb Hội nhà văn

17 Nguyễn Duy Hinh (2006), Triết học phật giáo Việt Nam, Nxb Văn hóa

thông tin và Viện văn hóa, Hà Nội

Trang 12

8

18 Tâm Tuệ Hỷ (2005), Danh từ Phật học thực dụng, Nxb Tôn giáo, TP Hồ

Chí Minh

19 Nguyễn Ngọc Kha (2000), Tìm hiểu và thực hành Thiền, Nxb Y học, Hà Nội

20 Tưởng Duy Kiều (1996), Đại cương triết học Phật giáo, Bản dịch của

Thích Đạo Quang, Nxb Huyền Trang, Sài Gòn, 1958; tái bản lần thứ hai

ở Nxb Thuận Hóa, Huế

21 Thích Thanh Kiểm (2006), Thiền Lâm Bảo Huấn, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

22 Trần Trọng Kim (1999), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa thông tin Hà Nội

23 Đặng Thị Lan (2006), Đạo đức Phật giáo với đạo đức con người Việt

Nam, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội

24 Lê Thị Lan (2010), “Một số tư tưởng Thiền học cơ bản của Trần Thái Tông”, Tạp chí Triết học số 4 (227), tr 50 - 54

25 Nguyễn Lang (2000), Việt Nam Phật giáo sử luận, Nxb Văn học, Hà Nội

26 Thiền sư Giới Nghiêm (2009), Thiền tứ niệm xứ, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

27 Nguyễn Quang Ngọc (2009), Tiến trình lịch sử Việt Nam, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

28 Đặng Duy Phúc (2007), Giản yếu sử Việt Nam, Nxb Hà Nội

29 Thích Thông Phương (2003), Cửa Thiền hé mở, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

30 Thích Thông Phương (2003), Thiền Phái Trúc Lâm Yên Tử, Nxb Tôn

giáo, Hà Nội

31 HT Thích Thông Phương (2006), Trần Nhân Tông với Thiền phái Trúc

Lâm, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

32 HT Thích Thông Phương (2010), Tâm ấn Thiền tông, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

33 Thích Chân Quang (2004), Giáo trình thực tập Thiền quán, T1, Nxb Tôn

giáo, Hà Nội

34 Thích Chân Quang (2004), Giáo trình Thiền học, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

35 Thích Minh Quang (2011), Chân dung người Phật tử, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

36 HT.Thích Trí Quảng (2001), Tư tưởng Phật giáo, Tập 2, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

Định dạng
Số trang	14
Dung lượng	395,69 KB