ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ☯ BÙI KIM ĐĨNH GỐM MEN TRẮNG VĂN IN Ở DI TÍCH LAM KINH - THANH HOÁ LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ HÀ NỘI - 2006...
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
☯ BÙI KIM ĐĨNH
GỐM MEN TRẮNG VĂN IN
Ở DI TÍCH LAM KINH - THANH HOÁ
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ
HÀ NỘI - 2006
Trang 2LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo Khoa Lịch sử, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập Cảm
ơn các thầy, cô giáo Bộ môn Khảo cổ học đã quan tâm, khuyến khích và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn
Cảm ơn TS Phạm Quốc Quân đã hướng dẫn và tạo điều kiện cho tôi thực hiện luận văn của mình tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam Đặc biệt, cảm ơn TS Nguyễn Văn Đoàn, người đã nhiệt tình chia sẻ và đóng góp ý những ý kiến khoa học quý báu trong quá trình thực hiện luận văn của mình Cảm ơn những cán bộ phòng Nghiên cứu Sưu tầm của Bảo tàng đã nhiệt tình hỗ trợ tôi trong quá trình khai thác tư liệu
Cảm ơn trường Mầm non Koala House đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành tâm nguyện của mình
Cuối cùng, cho tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến tất cả anh, chị, em, bạn bè và những người thân yêu nhất trong gia đình đã không ngừng động viên, khuyến khích và
hỗ trợ tôi thực hiện luận văn này
Hà Nội, ngày 30 tháng 11 năm 2006
Bùi Kim Đĩnh
LỜI CAM ĐOAN
Trang 3Tôi xin cam đoan đây là công trình tổng hợp của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực Những ý kiến khoa học chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất cứ một công trình nào khác
Hà nội, ngày 30 tháng 11 năm
2006
Tác giả luận văn
Bùi Kim Đĩnh
MỤC LỤC
Trang 4Danh mục các ký hiệu và chữ viết tắt 3 Danh mục bảng thống kê, biểu đồ và ảnh trong chính văn 4
CHƯƠNG 1: LỊCH SỬ PHÁT HIỆN VÀ NGHIÊN CỨU 10 1.1 Tình hình phát hiện chung về gốm men trắng văn in ở Việt Nam 10 1.2 Quá trình phát hiện gốm men trắng văn in ở di tích Lam Kinh 12 CHƯƠNG 2: SƯU TẬP GỐM MEN TRẮNG VĂN IN Ở DI TÍCH
LAM KINH
16
CHƯƠNG 3: ĐỒ GỐM MEN TRẮNG VĂN IN VIỆT NAM
CHƯƠNG 4: GỐM MEN TRẮNG VĂN IN VIỆT NAM: NGUỒN
Phụ lục
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
BEFEO Bulletin de l' Ecole Franỗaise d' Extrême - Orient BQLDTLSLK Ban Qu¶n lý khu di tÝch LÞch sö Lam Kinh
Trang 5BTLSVN B¶o tµng LÞch sö ViÖt Nam
KHXH Khoa häc x· héi KHXH & NV Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n
NPHM Nh÷ng ph¸t hiÖn míi vÒ kh¶o cæ häc n¨m
PGS Phã Gi¸o s- PTS Phã TiÕn sÜ TBDTTW Tu bæ Di tÝch Trung ¦¬ng TBKH Th«ng b¸o khoa häc
VHNT V¨n ho¸ NghÖ thuËt VH-TT V¨n ho¸ - Th«ng tin
DANH MỤC BẢNG THỐNG KÊ, BIỂU ĐỒ TRONG CHÍNH VĂN
Bảng 2.1: So sánh tỉ lệ gốm men trắng văn in với các dòng gốm khác
Bảng 2.2: Thống kê hiện vật gốm men trắng văn in theo loại hình
Bảng 2.3: Thống kê hiện vật gốm men trắng văn in theo mô-típ trang trí
Trang 6Bảng 2.4: Thống kê Hán tự viết bằng men lam trên gốm men trắng văn in ở
di tích Lam Kinh – Thanh Hoá
Bảng 2.5: Thống kê hiện vật gốm men trắng văn in theo độ dày
xương gốm
Bảng 4.1: Thống kê tỉ lệ phân bố gốm men trắng văn in tại các di tích
Biểu đồ 4.1: Tỉ lệ gốm men trắng văn in tại các di tích
DANH MỤC HÌNH ẢNH MINH HOẠ TRONG CHÍNH VĂN
Hình 2.1: Rồng trên trán bia Vĩnh Lăng
Hình 3.1: Đĩa sứ men trắng văn in rồng mây đời Kim (1115-1234)
Hình 3.2: Bình men trắng vẽ lam của triều vua Vĩnh Lạc (1403-1424) của
nhà Minh có chữ Nội Phủ
Hình 3.3: Ký tự mang tính chất quan ở đáy bát sứ trắng tìm thấy trong hầm
mộ ở chùa Zhingzhi, Dingzhou
Hình 3.4: Bình men trắng khắc chìm hình cánh sen có chữ Quan thời Ngũ
Triều (907-960)
Trang 7Hình 3.5: Bát sứ trắng quan lò Bunwon của Hàn Quốc
Hình 4.1: Gốm men trắng văn in ở Chu Đậu
Hình 4.2: Gốm men trắng văn in ở Hoàng Thành Thăng Long
Hình 4.3: Gốm men trắng văn in vẽ màu trên tàu đắm Cù Lao Chàm
Hình 4.4: Gốm men trắng văn in Việt Nam tìm thấy ở thành Sakai
MỞ ĐẦU
1 LÝ DO VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
1.1 Lý do chọn đề tài:
Lịch sử Việt Nam là một lịch sử đầy biến động và chiến tranh, lại nằm bên cạnh đế quốc Trung Hoa hùng mạnh luôn có xu hướng mở rộng đồng hoá sang các nước láng giềng Trong bối cảnh đó, đấu tranh gìn giữ lãnh thổ cũng như bản sắc văn hoá thật vô cùng khó khăn Khi nói đến truyền thống, đến di sản văn hoá phi vật thể và vật thể tất cả là một màn sương mù mờ được ghi chép rời rạc trong lịch sử, chỉ còn thấy thấp thoáng những công trình nhỏ lẻ, rải rác đây đó trong hỗn độn dân sinh Đâu rồi một
Hà Nội mơ màng, lãng mạn được một người phương Tây ví với thành Vience, đâu rồi một Thăng Long hoành tráng được nhắc đến trong lịch sử,
Trang 8đâu rồi những nét hào hoa và tráng lệ của nghệ thuật cung đình xưa ? Tất
cả đều ngủ yên trong lòng đất Cho đến những năm gần đây, những nghiên cứu khảo cổ học mới dần dần hé mở được phần nào một Thăng Long bí ẩn, phần nào một nền nghệ thuật, lịch sử của nước Đại Việt
Trong bối cảnh này, việc nghiên cứu mọi khía cạnh của lịch sử đều trở nên cần thiết Trong vô vàn những giá trị vật thể tìm thấy gần đây về chứng tích của các vương triều, một trong những phát hiện nổi bật là nghệ thuật gốm cung đình thời Lê, một loại gốm men trắng văn in, trong suốt, mỏng mảnh Loại gốm này đã được phát hiện lẻ tẻ ở một vài địa điểm đã từng là các trung tâm gốm sứ thời cổ, song chúng được tìm thấy tập trung tại các địa điểm là thủ phủ của các vương triều là Thăng long và Lam Kinh với chất lượng rất cao May mắn là tôi có dịp tiếp xúc với loại hình gốm này tại di tích Hậu Lâu năm 1998 qua việc tham gia chỉnh lý loại gốm này
để phục vụ cho tiểu luận về gốm sứ của mình trong thời gian học Đại học
và tham gia vào đoàn công tác của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tại di tích Lam Kinh vào mùa khai quật năm 1999-2000 Vì vậy, để tìm hiểu về đặc trưng, quá trình phát triển, niên đại cũng như vai trò của loại hình gốm này
trong thời kỳ mà nó tồn tại, tôi mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu về Gốm men trắng văn in ở di tích Lam Kinh - Thanh Hoá làm luận văn tốt
nghiệp khoá học cao học của mình
1.2 Mục đích nghiên cứu:
Hệ thống hóa tư liệu và các kết quả nghiên cứu từ trước đến nay về gốm văn in ở khu trung tâm Lam Kinh Trên cơ sở đó nhằm tìm hiểu đặc trưng di vật ở khu di tích này để phác dựng quá trình tồn tại của loại hình gốm văn in trong lịch sử
Trên cơ sở thống kê, phân loại và so sánh loại hình gốm này ở Lam Kinh với các di vật cùng loại được phát hiện cùng thời ở Hoàng Thành Thăng Long, con tàu cổ Cù Lao Chàm, ở các địa điểm của trung tâm gốm
sứ cổ Hải Dương và một vài tiêu bản ở Nhật Bản, bước đầu xác định giá trị
Trang 9nghệ thuật, lịch sử và vai trò của dòng gốm này trong thời đại của nó.
Những kết quả nghiên cứu về sưu tập gốm men trắng văn in ở di tích Lam Kinh góp thêm cứ liệu khoa học cho việc hoàn thiện bức tranh về nghệ thuật gốm sứ Đại Việt và góp phần làm sáng tỏ phần nào những thể chế và nét văn hoá cung đình xưa
2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là toàn bộ các di vật gốm men trắng văn in có mặt trong khu trung tâm Lam Kinh do sưu tầm
và khai quật từ năm 1996 đến 2004
Phạm vi nghiên cứu về không gian: Luận án tập trung khảo cứu di
vật gốm men trắng văn in phân bố ở khu trung tâm Lam Kinh bao gồm tại 22 địa điểm: Chính Điện, 9 toà Thái Miếu, Tả Vu, Hữu
Vu, Tây Thất, Đông Trù, Nghi Môn và hệ thống tường thành, các
di tích khác như sân Rồng, hồ Bán Nguyệt, Giếng Ngọc, đồng thời
mở rộng so sánh với các di tích thời Lê ở Thăng Long - Đông Đô - Đông Kinh (Hà Nội) và nơi khác
Phạm vi nghiên cứu về thời gian: chủ yếu là thời Lê sơ (thế kỷ 15 -
16)
3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Luận văn sử dụng phương pháp khảo cổ học truyền thống trong việc thu thập, xử lý thông tin qua điều tra, khảo sát và khai quật; thống kê, phân loại, đo vẽ, chụp ảnh, miêu tả
Sử dụng phương pháp nghiên cứu đối sánh, đa ngành, liên ngành như các phương pháp tiếp cận của sử học, nghệ thuật học, kiến trúc, dân tộc học và văn hóa dân gian
Luận văn vận dụng phương pháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng theo nhận thức mình có trong việc tìm hiểu các di tích văn hóa lịch
sử trong quá khứ
Trang 104 NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
Luận văn tập hợp, phân loại, khảo tả và công bố tư liệu về sưu tập gốm men trắng văn in ở khu trung tâm Lam Kinh từ năm 1996 đến nay Đây là khối tư liệu quan trọng giúp cho việc nhận thức về gốm văn in ở khu trung tâm Lam Kinh Thông qua những nghiên cứu này, khái quát được chức năng và quá trình tồn tại của sưu tập gốm văn in tại khu di tích trung tâm Lam Kinh trong lịch sử
Dựa vào các loại hình di vật khai quật, từ đó phác dựng đôi nét về sự tồn tại của loại hình di vật với quá trình hình thành, hưng thịnh, biến đổi và suy tàn
Kết quả nghiên cứu sẽ bổ khuyết vào mảng trống trong bức tranh toàn cảnh về nghệ thuật gốm sứ cổ Việt Nam
Trang 11TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Yuriko Abe (1999) Đồ gốm sứ và mối giao lưu Việt Nam - Nhật
Bản Hội thảo Quốc tế Quan hệ Việt - Nhật thế kỷ XV - XVII
qua giao lưu gốm sứ: 84 - 88
2 Nguyễn Văn Bách, Nguyễn Huy Phúc (1999) Đặc điểm các
thành tạo trầm tích có nguồn gốc phù sa sông Hồng Tạp chí Địa
chất, loạt A, 225:14
3 Hà Văn Cẩn (2000), Các trung tâm sản xuất gốm sứ cổ ở Hải
Dương LA TS Khoa học Lịch sử: 179
4 Nguyễn Ngọc Chất (2006) Báo cáo kết quả khai quật di tích
Dương Kinh - Hải Phòng Tư liệu BTLSVN - Hà Nội
5 Nguyễn Đình Chiến (2005) Đồ gốm sứ trong các con tàu đắm ở
vùng biển Việt Nam Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam á 3: 30 - 46
6 Nguyễn Đình Chiến, Lê Công Uẩn (2001) Phát hiện tàu đắm cổ
ở vùng biển Cà Mau chở đồ gốm Việt Nam thế kỷ XIV-XV
NPHM : 416 - 417
7 Nguyễn Đình Chiến, Phạm Quốc Quân (2005) 2000 năm gốm
Việt Nam BTLSVN xuất bản
8 Phan Huy Chú (1997), Hoàng Việt dư địa chí, Nxb Thuận Hoá
9 Phan Huy Chú (1961), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 2,
Nxb Sử học
10 Ban khai quật tầu cổ Cù Lao Chàm, Hội An, Quảng Nam Báo
cáo tóm tắt kết quả khai quật khảo cổ học dưới nước tàu đắm cổ
Cù Lao Chàm, Hội An – Quảng Nam (1997 – 2000), Hà Nội Tư
liệu Viện KCH
11 Nguyễn Văn Đoàn và Trần Anh Dũng (2001) Ghi chú về một
nhóm gốm men Việt Nam NPHM 2000 Nxb KHXH, Hà Nội:
610 - 613
12 Nguyễn Văn Đoàn (2001) Báo cáo sơ bộ kết quả phát hiện di
Trang 12tích Lam Kinh lần thứ 4 Tư liệu BTLSVN
13 Nguyễn Văn Đoàn (2003) Đào thám sát hệ thống thành (năm
2001) và một số nhận thức mới về di tích Lam Kinh (Thanh Hoá) Tạp chí KCH, số 6: 73 - 96
14 Nguyễn Văn Đoàn và Đào Lê Quế Hương (2004) Đồ gốm men
trắng văn in ở tàu cổ Cù Lao Chàm lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam TBKH BTLSVN: 102 - 106
15 Nguyễn Văn Đoàn (2004) Khu trung tâm di tích Lam Kinh -
Thanh Hoá LA TS Khoa học Lịch Sử
16 Nguyễn Văn Đoàn (2003) Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật di
tích Kim Lan năm 2003, Gia Lâm - Hà Nội Tư liệu BTLSVN
17 Lê Quý Đôn (1993) Đại Việt thông sử Nxb Đồng Tháp
18 Vũ Quốc Hiền và Nguyễn Văn Đoàn (2004) Kết quả thám sát và
khai quật di tích Lam Kinh lần thứ 7 năm 2004 TBKH
BTLSVN: 59 - 78
19 Tăng Bá Hoành (1999) Gốm Chu Đậu Kinh Books Ltd
20 Allison I.Diem (1998) Những đồ gốm có niên đại thế kỷ XV phát
hiện trong còn tàu đắm tại đảo Pandanan Philipin Tạp chí
KCH, số 2:104 - 110
21 Hán Văn Khẩn (2003) Đôi điều về gốm thương mại miền Bắc
Việt Nam thế kỷ XV- XVII, Đồ gốm Việt Nam và mối quan hệ Việt Nam – Nhật Bản Kỷ yếu hội thảo quốc tế, Hội An – Quảng
Nam: 50 - 63
22 Hán Văn Khẩn, Hà Văn Cẩn (2001) Vài nhận xét về gốm sứ Chu
Đậu Tạp chí KCH, số 1: 106 - 117
23 Nguyễn Quang Liêm, Philippe Colomban, Vũ Xuân Quang và
Hà Văn Tấn (2002) Xác định công nghệ chế tạo gốm sứ cổ Việt
Nam trên cơ sở những nghiên cứu khoa học vật liệu Tạp chí
KCH, số 2: 116 - 122
24 Nguyễn Quang Liêm, Philippe Colomban, Vũ Xuân Quang, Hà
Trang 13Văn Tấn và Nguyễn Quang Miên (2001) ứng dụng phương pháp
quang phổ tán xạ Raman trong nghiên cứu gốm sứ mỹ thuật cổ Việt Nam Tạp chí KCH, số 1: 114 - 126
25 Ngô Sỹ Liên (1972), Đại Việt sử ký toàn thư, tập 3, Nxb KHXH
- Hà Nội
26 Nội Các triều Nguyễn (1993), Khâm định Đại Nam hội điển sự
lệ, Nxb Thuận Hoá, tập 1
27 Quốc sử quán triều Nguyễn (1971), Đại Nam nhất thống chí, tập
2, Nxb KHXH
28 Trần Minh Nhật, Nguyễn Văn Đoàn (2002) Ghi chú thêm về một
nhóm đồ gốm men Việt Nam NPHM 2001: 421 - 423
29 Nishino Noriko (2002), Phân tích gốm sứ “Thiên trường phủ
chế” NPHM 2001: 617 - 621
30 P.Burns, Caroline, Tăng Bá Hoành, Hán Văn Khẩn (1996)
Thông báo kết quả phân tích hoá học xương gốm di tích Chu Đậu (Hải Hưng) NPHM 1995: 442
31 Phạm Quốc Quân (2003) Việt Nam có sứ cổ Tạp chí Cổ vật tinh
hoa, Tháng 12, tr.8
32 Phạm Quốc Quân (2006) Ba bước chuyển quan trọng của gốm
sứ Việt Một con đường tiếp cận di sản văn hoá Cục Di sản Văn
hoá Hà Nội 2006, tr.189 - 200
33 Phạm Quốc Quân (1979) Khảo cổ học Quần Ngựa và vấn đề
Hoàng thành Thăng Long Nội san BTLSVN - Hà Nội, tr 42-49
34 Phạm Quốc Quân, Tống Trung Tín (2000) Báo cáo kết quả khai
quật khảo cổ học dưới nước tàu đắm cổ Cù Lao Chàm (Quảng Nam) Tư liệu BTLSVN - Hà Nội
35 Nguyễn Quân, Phan Cẩm Thượng (1989) Mỹ thuật của người
Việt Nxb Mỹ thuật
Trang 1436 P.M Rice (1987) Pottery Analysis A Source Book The
University of Chicago Press, Chicago
37 Tsuzuki Shinichirro (1999) Gốm sứ Việt Nam khai quật từ di chỉ
hào thành Sakai Kỷ yếu hội thảo quốc tế “Quan hệ Việt Nhật
thế kỷ XV - XVII qua giao lưu gốm sứ”
38 Tống Trung Tín, Hà Văn Cẩn, Nguyễn Văn Hùng (2000) Khai
quật địa điểm Hậu Lâu năm 1998 Tạp chí KCH, số 2: 104-124
39 Tống Trung Tín, Trần Anh Dũng, Hà Văn Cẩn, Nguyễn Đăng
Cường, Nguyễn Thị Dơn và Nguyễn Văn Hùng (2000) Khai
quật địa điểm Đoan Môn (Hà Nội) năm 1999 Tạp chí KCH, số
3: 11 - 32
40 Tống Trung Tín, Trần Anh Dũng, Hà Văn Cẩn, Nguyễn Đăng
Cường, Nguyễn Thị Dơn và Nguyễn Văn Hùng (2000) Khai quật
địa điểm Bắc Môn (Hà Nội) năm 1999 Tạp chí KCH, số 3: 33-41
41 Tống Trung Tín, Trần Anh Dũng, Hà Văn Cẩn, Nguyễn Đăng
Cường, Nguyễn Thị Dơn và Nguyễn Văn Hùng (2000); Một số
loại hình gốm men ở kinh đô Thăng Long qua các đợt khai quật đoan Môn, Bắc Môn và Hậu Lâu; Tạp chí KCH, số 4: 5 - 26
42 Tống Trung Tín, Hà Văn Cẩn, Trần Anh Dũng, Nguyễn Thị Dơn
(2006) Khai quật thăm dò địa điểm 62 - 64 Trần Phú - Hà Nội
Tạp chí KCH, số 1: 43 - 51
43 Bùi Minh Trí, Nishimura Masanari, Đặng Đình Thể, Nguyễn
Duy Cương (2003) Khai quật lần thứ 6 di chỉ gốm sứ Chu Đậu
(Hải Dương) NPHM 2002: 378 - 382
44 Bùi Minh Trí (2003) Tìm hiều ngoại thương Việt Nam qua “Con
đường gốm sứ trên biển” Tạp chí KCH, số 5: 49 - 74
45 Bùi Minh Trí (2001) Gốm Hợp Lễ trong phức hợp gốm sứ thời
Lê LA TS Lịch sử Tư liệu Bảo tàng Nhân học - Trường Đại học