Triết học Triết học là bộ môn nghiên cứu về những vấn đề chung và cơ bản của con người, thế giới quan và vị trí của con người trong thế giới quan, những vấn đề có kết nối với chân lý, sự tồn tại, kiến thức, giá trị, quy luật, ý thức, và ngôn ngữ. Triết học được phân biệt với những môn khoa học khác bằng cách thức mà nó giải quyết những vấn đề trên, đó là ở tính phê phán, phương pháp tiếp cận có hệ thống chung nhất và sự phụ thuộc của nó vào tính duy lý trong việc lập luận.
Trang 1I Cơ sở lý luận
1 Triết học
Triết học là bộ môn nghiên cứu về những vấn đề chung và cơ bản của con
người, thế giới quan và vị trí của con người trong thế giới quan, những vấn đề có kết nối với chân lý, sự tồn tại, kiến thức, giá trị, quy luật, ý thức, và ngôn ngữ Triết học được phân biệt với những môn khoa học khác bằng cách thức mà nó giải quyết những vấn đề trên, đó là ở tính phê phán, phương pháp tiếp cận có hệ thống chung nhất và sự phụ thuộc của nó vào tính duy lý trong việc lập luận
2 Nghiên cứu khoa học
Là một họat động tìm kiếm, xem xét, điều tra, hoặc thử nghiệm Dựa trên những số liệu, tài liệu, kiến thức,… đạt được từ các thí nghiệm NCKH để phát hiện ra những cái mới về bản chất sự vật, về thế giới tự nhiên và xã hội, và để sáng tạo kiến thức mới, học thuyết mới có giá trị hơn
3 Khoa học pháp lý
Khoa học pháp lý là Tổng thể tri thức được tích lũy có hệ thống về nội dung, bản chất, phương pháp luận nghiên cứu bộ máy, khái niệm pháp lý, các nguyên lý, tính quy luật của các hiện tượng pháp luật, đời sống pháp luật của xã hội có giai cấp Khoa học pháp lý nghiên cứu nội dung, bản chất của các chế định pháp luật, các khái niệm, các quy luật và thuộc tính quy luật của những hiện tượng pháp luật trong đời sống xã hội
II Vai trò của triết học trong NCKHPL
1.Triết học là cơ sở lý luận cho nghiên cứu khoa học pháp lý.
Với chức năng và nhiệm vụ của mình, triết học nghiên cứu về những vấn
đề chung và cơ bản của con người, thế giới quan và vị trí của con người trong thế giới quan, những vấn đề có kết nối với chân lý, sự tồn tại, kiến thức, giá trị, quy luật, ý thức và ngôn ngữ Theo đó, triết học chính là nền tảng để khoa học pháp lý dựa vào đó mà xây dựng nên những học thuyết pháp luật Theo quan điểm chung của các nhà khoa học pháp lý, có ba cách thức – ba hướng nghiên cứu cơ bản trong khoa học pháp lý Và dù tiếp cận theo hướng nào thì người
Trang 2nghiên cứu cũng đều phải lấy triết học làm cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu của mình
Thứ nhất là lý luận pháp luật Lý luận pháp luật nghiên cứu nội dung bên trong và mối quan hệ của các quy phạm pháp luật, quan hệ pháp luật Lý luận pháp luật có hai cấp độ cơ bản: lý luận chung về pháp luật và lý luận chung về chuyên ngành – lĩnh vực pháp luật như lý luận luật hình sự, lý luận luật hành chính, luật lao động, luật dân sự,… Lý luận pháp luật có đặc trưng tiêu biểu là nghiên cứu các khái niệm, các phạm trù, các nguyên tắc pháp luật, hệ thống pháp luật thực định, đương nhiên không chỉ áp dụng nghiên cứu bản thân hệ thống pháp luật thực định mà cả những nguyên lý tạo thành, áp dụng, vận động
và phát triển của pháp luật Như vậy, thực chất cũng đã có sự tích hợp một số cách tiếp cận triết học vào lý luận pháp luật Nhưng nếu chỉ dừng ở sự tích hợp triết học pháp luật vào nội dung của lý luận pháp luật như là phần bổ sung không thôi thì chưa đầy đủ mà cần hình thành và phát triển một hướng nghiên cứu mang tính độc lập tương đối về triết học với tư cách là một hướng, một cách tiếp cận pháp luật chuyên sâu Tại các quốc gia có nền văn hóa pháp luật lâu đời và tiên tiến, triết học luôn được quan tâm trong giảng dạy, nghiên cứu và ứng dụng Hiệp hội triết học pháp luật của nhiều nước châu Âu vẫn được nhóm họp hàng năm để hợp tác nghiên cứu chung
Thứ hai, xã hội học pháp luật Xã hội học pháp luật có đối tượng nghiên cứu là những thứ phát sinh và phát triển có tác động tới pháp luật, tức là xem xét
cơ sở xã hội của pháp luật, tính bị quy định về xã hội của pháp luật Đối tượng nghiên cứu của xã hội học pháp luật cần xác định rõ để không lẫn lộn với phương pháp xã hội học trong nghiên cứu lý luận về pháp luật – nghiên cứu pháp luật trong đời sống thực tiễn Tính quy định xã hội của pháp luật chính là vấn đề cơ bản nhất của xã hội học pháp luật Theo đó, xã hội học pháp luật tập trung nghiên cứu (lý thuyết, ứng dụng) sự tác động của các nhân tố tâm lý – xã hội, công nghệ - kỹ thuật đối với các hiện tượng của đời sống pháp luật và nhà nước Sự tác động trở lại của pháp luật đối với đời sống xã hội cũng là nội dung quan trọng của xã hội học pháp luật như vấn đề hiệu quả của pháp luật trong các
Trang 3lĩnh vực xã hội: kinh doanh, lao động, việc làm; trật tự an toàn giao thông, hiệu quả của các loại hình dịch vụ pháp lý,… Như vậy, để nghiên cứu xã hội một cách toàn diện và đúng đắn, các nhà nghiên cứu phải sử dụng tri thức triết học làm nền tảng để xây dựng hệ thống lý luận về xã hội Bởi triết học phản ánh hoàn cảnh kinh tế - xã hội, những điều mâu thuẫn đấu tranh trong một xã hội là chân thực nhất
Thứ ba, triết học pháp luật Triết học pháp luật xuất hiện từ thời cổ đại như là khát vọng mong muốn đạt được nhận thức quy luật tồn tại của pháp luật, mục đích, nhiệm vụ, khả năng, ưu điểm và hạn chế của pháp luật Triết học pháp luật là một khoa học liên ngành giữa luật học và triết học Chính bản thân lĩnh vực pháp lý có mối quan tâm đến phương diện triết học chứ không phải là sự áp đặt mang tính khiên cưỡng Thí dụ như vấn đề triết học trong lĩnh vực pháp luật lao động, để nghiên cứu tác động của luật pháp đối với người lao động thì phải cần sự hiện diện của triết học để đánh giá về mức độ phát triển của xã hội và nhu cầu của người lao động trong xã hội đó Hoặc giả như trong lĩnh vực hình sự, quan hệ nhân quả của tội phạm và hình phạt tác động ra sao đến xã hội cũng cần dùng triết học để suy luận Chính trong bản thân Nhà nước pháp quyền, trên phương diện tư tưởng, học thuyết của Triết học về lý luận Nhà nước chính là sự khai sáng cho Triết học pháp luật sau này Nguyên tắc phân chia quyền lực trong
tổ chức quyền lực nhà nước cũng được xây dựng tương tự khi các nhà lập pháp
sử dụng phương pháp tư duy của triết học, họ đã nhận thức đúng bản chất của quyền lực Nhà nước và từ đó áp dụng trong thực tiễn phân chia quyền lực với Nhà nước pháp quyền Những sự kiện trong quốc gia cũng như trên thế giới nếu được phân tích dưới con mắt của triết học sẽ đóng góp một lượng nguồn dồi dào cho việc xây dựng pháp luật, xây dựng triết học pháp luật của một quốc gia
2 Triết học cung cấp phương pháp luật cho nghiên cứu khoa học pháp lý
Phương pháp luận là lý luận về phương pháp, là hệ thống các quan điểm, các nguyên tắc chỉ đạo mà con người tìm tòi, xây dựng, lựa chọn và vận dụng trong nhận thức và thực tiễn
Trang 4Mỗi hệ thống triết học đều hướng đến việc trang bị cho chủ thể nghiên cứu một cơ sở về phương pháp luận phục vụ cho nhận thức Triết học giúp nghiên cứu ý nghĩa, bản chất, khái niệm pháp luật, các cơ sở tồn tại và vị trí của pháp luật trong xã hội, giá trị và vai trò của pháp luật với đời sống xã hội Triết học có nhiệm vụ tìm kiếm chân lý trong pháp luật, khai phát tính công bằng và nhân văn của pháp luật Triết học giúp chủ thể nghiên cứu tiếp cận toàn diện nhất đối với mỗi vấn đề, nói riêng trong nghiên cứu pháp luật thì có thể nghiên cứu cả Nhà nước, hệ thống pháp quyền,… Đơn cử như trong cuốn Tinh thần pháp luật của Montesquieu, ông nghiên cứu pháp luật trong mối tương quan với
cả Nhà nước pháp quyền
Trong một thế giới mà xu hướng khoa học liên kết đang phát triển, triết học và luật học càng trở nên gắn bó sâu sắc Khi các nhà khoa học nói chung, các nhà khoa học pháp lý nói riêng đưa ra một bức tranh lớn hơn về thế giới, triết học trở thành hạt nhân, trung tâm của phương pháp luận, và từ ý nghĩa to lớn của triết học, luật học cũng không nằm ngoài phạm vi liên kết của nó
Triết học không chỉ cung cấp cái nhìn tổng thể, mà còn rất cụ thể về các mặt của đời sống xã hội Nghiên cứu về khoa học pháp lý, tức là nghiên cứu về
cơ sở hạ tầng của xã hội, nếu không thừa hưởng tinh thần và phương pháp luận của triết học, nhà nghiên cứu sẽ không thể phục vụ xã hội với công trình của mình