Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai (Khóa luận tốt nghiệp)

Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai (Khóa luận tốt nghiệp)Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai (Khóa luận tốt nghiệp)Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai (Khóa luận tốt nghiệp)Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai (Khóa luận tốt nghiệp)Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai (Khóa luận tốt nghiệp)Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai (Khóa luận tốt nghiệp)Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai (Khóa luận tốt nghiệp)

Chuyên ngành : Lâm Nghi p

Khoa : Lâm Nghi p

Khóa h c : 2011 – 2015

Thái Nguyên, n m 2015

L I CAM OAN

Tôi xin cam oan khóa lu n t t nghi p: “Nghiên c u c i m hình thái, sinh thái và s d ng cây làm ph m màu th c ph m t i huy n M ng Kh ng t nh Lào Cai”

là công trình nghiên c u khoa h c c a b n thân tôi, công trình c th c hi n d i

s h ng d n c a Th.s La Thu Ph ng trong th i gian t 18/8/2014 - 30/11/2014

Nh ng ph n s d ng tài li u tham kh o trong khóa lu n ã c nêu rõ trong ph n tài li u tham kh o Các s li u và k t qu nghiên c u trình bày trong khóa lu n là quá trình i u tra hoàn toàn trung th c, n u có sai sót gì tôi xin ch u hoàn toàn trách nhi m và ch u m i hình th c k lu t c a khoa và nhà tr ng ra

(Ký, h và tên)

L I C M N

Th c t p t t nghi p r t quan tr ng và c n thi t t o i u ki n cho sinh viên

ti p xúc v i th c t , c ng c ki n th c ã h c Sau th i gian th c t p t t nghi p, tôi

ã hoàn thành cu n khóa lu n t t nghi p

Tr c h t, tôi xin bày t lòng bi t n sâu s c nh t t i cô giáo ThS La Thu Ph ng

ng i ã tr c ti p h ng d n tôi trong su t quá trình th c hi n tài

Qua ây, tôi c ng xin bày t lòng bi t n chân thành n các th y cô giáo trong khoa Lâm Nghi p ã nhi t tình giúp tôi hoàn thành cu n khóa lu n này

Cu i cùng, tôi xin chân thành c m n t i gia ình, các cô, các bác, anh ch n i tôi th c t p và b n bè ã h tr và ng viên tôi trong su t th i gian th c hi n tài

V i trình n ng l c và th i gian có h n, b n thân l n u tiên xây d ng

m t khóa lu n, m c dù ã h t s c c g ng song không tránh kh i nh ng thi u sót, tôi r t mong nh n c nh ng ý ki n óng góp quý báu c a các th y cô giáo và các

b n b n khóa lu n c a tôi c hoàn thi n h n

Tôi xin chân thành c m n!

Thái nguyên, n m 2015

Sinh viên

TR N V N TRUNG

DANH M C CÁC B NG

B ng 4.1.Danh l c các loài cây nhu m màu th c ph m t i khu v c

nghiên c u 26

B ng 4.2 Th ng kê s l ng loài cây nhu m màu th c ph m 28

B ng 4.3 Các loài cây c s d ng làm cây nhu m màu th c ph m huy n

M ng Kh ng 51

B ng 4.4 c i m d ng s ng, kinh nghi m s d ng các loài cây nhu m

màu th c ph m 3 xã 53

B ng 4.5 B ph n c s d ng c a cây nhu m màu th c ph m 54

B ng 4.6 Th ng kê các loài cây nhu m màu th c ph m t i 3 t nh khác nhau 56

DANH M C CÁC HÌNH

Hình 4.1 Mu i - Rhus chinensisMuell 27

Hình 4.2 Cây lá n n - Macaranga denticulate 29

Hình 4.3 Gai - Boehmeria nivea(L.) Gaudich 30

Hình 4.4 Cây Nhót - Elaeagnus latifolia L 31

Hình 4.5 Ngh en – Curcuma zedoaria Rosecoe 33

Hình 4.6 Trám en - Canarium 34

Hình 4.7 Sau sau - Liquidambar formosana Hance 35

Hình 4.8 Loài C m , c m tím và c m vàng - Peristrophe bivalvis (L.) Merr 41

Hình 4.9 G c - Momordica cochinchinensis (Lour.) Spreng 40

Hình 4.10 Ngh vàng - Curcuma longa L 42

Hình 4.11 M t mông hoa - Buddleia officinalis Maxim 43

Hình 4.12 G ng - Zingiber officinale (Willd.) Roscoe 44

Hình 4.13 Ng i c u- Artemisia vulgris L 46

Hình 4.14 Gi ng - Alpinia officinarum Hance 47

Hình 4.15 Bi u : T l nhóm loài cây s d ng làm cây nhu m màu th c ph m 3 xã huy n M ng Kh ng 52

Hình 4.16 Bi u : Nhóm d ng s ng c a các loài cây nhu m màu th c ph m 54

Hình 4.17 Bi u : T l b ph n s d ng c a các loài cây nhu m màu th c ph m 55

PCCR Phòng ch ng cháy r ng

M C L C

PH N 1 M U 1

1.1 t v n 1

1.2 M c tiêu nghiên c u 2

1.3 Ý ngh a c a tài 2

1.3.1 Trong h c t p và nghiên c u khoa h c 2

1.3.2 Trong th c ti n s n xu t 3

PH N 2 T NG QUAN CÁC V N NGHIÊN C U 4

2.1 C s khoa h c 4

2.1.1 Khái ni m v ch t nhu m màu 4

2.1.2 Ý ngh a ch t màu nhu m 4

2.2 Nh ng nghiên c u trên th gi i và Vi t Nam 5

2.2.1 Trên th gi i 5

2.2.2 Nghiên c u Vi t Nam 11

2.3 T ng quan i u ki n t nhiên - kinh t - xã h i c a khu v c nghiên c u 17

2.3.1 Khái quát i u ki n t nhiên - kinh t - xã h i th tr n M ng Kh ng, huy n M ng Kh ng, t nh Lào Cai 17

2.3.2 Khái quát i u ki n t nhiên - kinh t - xã h i xã Thanh Bình, huy n M ng Kh ng, t nh Lào Cai 18

2.3.3 Khái quát i u ki n t nhiên - kinh t - xã h i xã Lùng Vai, huy n M ng Kh ng, t nh Lào Cai 19

PH N 3 I T NG, N I DUNG, PH NG PHÁP NGHIÊN C U 21

3.1 i t ng và ph m vi nghiên c u 21

3.1.1 i t ng nghiên c u 21

3.1.2 Ph m vi nghiên c u 21

3.2 a i m và th i gian 21

3.2.1 a i m ti n hành nghiên c u 21

3.2.2 Th i gian ti n hành nghiên c u 21

3.3 N i dung nghiên c u 21

3.4 Ph ng pháp nghiên c u 22

3.4.1 Ph ng pháp lu n 22

3.4.2 ph ng pháp thu th p thông tin 22

3.4.3 Ph ng pháp x lý thông tin 25

PH N 4 K T QU NGHIÊN C U 26

4.1 Danh l c các loài cây nhu m màu th c ph m t i khu v c nghiên c u 26

4.2 c i m hình thái, sinh thái và công d ng c a các loài cây nhu m màu th c ph m 28

4.2.1 Mu i - Rhus chinensisMuell 28

4.2.2 Lá n n - Macaranga denticulate 29

4.2.3 Gai -Boehmeria nivea(L.) Gaudich 31

4.2.4 Cây Nhót - Elaeagnus latifolia L 32

4.2.5 Ngh en - Curcuma zedoaria Rosecoe 35

4.2.6 Trám en - Canarium tramdeum Dai & Yakovl 36

4.2.7 Sau sau - Liquidambar formosana Hance 37

4.2.8 Lúc lác - Oroxylum indicum(L) Vent 38

4.2.9 C m - Peristrophe bivalvis (L.) Merr 39

4.2.10 G c - Momordica cochinchinensis (Lour.) Spreng 42

4.2.11 M ng t i - Basella rubra Lin 43

4.2.12 Ngh vàng - Curcuma longa L 44

4.2.13 M t mông hoa - Buddleia officinalis Maxim 45

4.2.14 G ng - Zingiber officinale (Willd.) Roscoe 46

4.2.15 D a th m - Pandanus amaryllifoliusRoxb 48

4.2.16 Ng i c u - Artemisia vulgris L 49

4.2.17 Gi ng - Alpinia officinarum Hance 50

4.3 c i m v s d ng các loài cây nhu m màu th c ph m 51

4.3.1 Các loài cây c s d ng làm cây nhu m màu th c ph m huy n M ng Kh ng 51

4.3.2 c i m d ng s ng, kinh nghi m s d ng các loài cây nhu m màu th c

ph m 3 xã c a huy n M ng Kh ng 53

4.4 So sánh tình hình s d ng các loài cây nhu m màu th c ph m t i khu v c nghiên c u v i các t nh Yên Bái, Thái Nguyên 55

4.5 xu t bi n pháp phát tri n cây nhu m màu th c ph m 57

Ph n 5 K T LU N VÀ KI N NGH 58

5.1 K t lu n 58

5.2 Ki n ngh 59

TÀI LI U THAM KH O 60

Ph n 1

1.1 t v n

Ch t nhu m màu t nhiên là nh ng ch t màu s n có trong th c v t t nhiên

và ít c h i i v i ng i s d ng Ngoài ra ch t màu t nhiên l i d ki m, giá thành r , cách s d ng không ph c t p và th c ph m không ch d ng l i giá trdinh d ng mà nó còn bao hàm c giá tr th m m và an toàn cho ng i s d ng không gây ra nh ng mùi v l cho s n ph m t o cho th c ph m có tính c nh quan cao v ph ng di n màu s c, hi n nay ngành công nghi p th c ph m ch y u

ch t màu t ng h p (m c dù có m t s ch t ã c c p phép s d ng) Nh ng lâu nay các nhà ch bi n m i ch s d ng ch y u các ch t màu t ng h p mà ít quan tâm, t n d ng các ch t màu s n có trong t nhiên Mà h u h t ch quan tâm t i

ph m màu công nghi p

Ph m màu công nghi p là ch t ph gia th c ph m c s d ng r t nhi u trong ch bi n th c ph m Nó là m t trong nh ng ch tiêu ánh giá ch t l ng c m quan th c ph m và góp ph n làm t ng c m giác ngon mi ng, kích thích s thèm n,

m c dù nó không ph i là th c ph m có giá tr dinh d ng Tuy nhiên n u quá l m

d ng ph m màu, ho c ch y theo l i nhu n, s d ng các ph m màu ngoài danh m c cho phép s d ng ch bi n các làm th c ph m ( c bi t là các ph m màu t ng

h p) s r t có h i n s c kh e con ng i, có th gây ng c c p tính và s d ng lâu dài tích l y cao có th gây ung th h i n tính m ng con ng i Hi n nay, v n

an toàn n s c kh e con ng i v n b e d a b i s hình thành b i các s n

ph m ph b t l i khác M t khác, các ch t màu th c ph m hi n nay ch y u c

nh p t n c ngoài v i giá thành cao nên hi u qu kinh t không c cao

Khác v i ch t màu t ng h p, ch t màu t nhiên là nh ng ch t màu s n có trong th c v t t nhiên và không gây c Do ó vi c l a ch n ph m màu trong thiên nhiên không có c tính t o màu cho th c ph m ang là xu h ng c a chu ng Vì v y, vi c tìm ra m t lo i ph m màu t nhiên v a p, v a có l i cho s c

kh e, v a có b n màu cao áp ng c nh ng yêu c u c a ng i s d ng, ang

c các nhà khoa h c quan tâm Các ch t màu th c ph m t nhiên còn ch a các thành ph n ho t tính sinh h c khác nh : Các vitamin, các axit h u c , glycozit, các

ch t th m, các nguyên t vi l ng

Làm ph m màu th c ph m t cây c là m t truy n th ng có t lâu i c a

ng i dân Vi t nói chung c ng nh c ng ng các dân t c thi u s nói riêng ây là

s n v t, ng th i là "bí quy t" lâu i c a ng i dân a ph ng làm ra c s n dùng t o màu cho món n u màu góp cùng h ng v t o nên nh ng tác ph m m

th c y n t ng và r t riêng cho quê h ng Vi t V a có th m m cao và giá trdinh d ng, là nét v n hoá riêng trong m th c c a các c ng ng dân t c

Hi n nay s l ng loài cây c s d ng làm ph m màu th c ph m r t phong phú và a d ng các vùng mi n, góp ph n b xung vào t p oàn cây làm ph m màu th c ph m t i các t nh phía B c Vi t Nam Nên chúng tôi ch n

tài “Nghiên c u c i m hình thái, sinh thái và s d ng cây làm ph m màu

th c ph m t i huy n M ng Kh ng t nh Lào Cai”

1.2 M c tiêu nghiên c u

Xác nh c các c i m sinh thái h c c a nh ng loài cây s d ng làm

ph m màu th c ph m 3 xã trong khu v c nghiên c u

Xác nh c giá tr s d ng và vùng phân b c a loài cây làm nhu m màu

th c ph m

xu t c bi n pháp b o t n các loài cây nhu m màu th c ph m t i huy n M ng Kh ng, t nh Lào Cai

1.3 Ý ngh a c a tài

1.3.1 Trong h c t p và nghiên c u khoa h c

+ T ng c ng n ng l c nghiên c u, ào t o c a Tr ng i h c Nông Lâm -

i h c Thái Nguyên tài góp ph n t o i u ki n cho các cán b tr , sinh viên tham

ra nghiên c u khoa h c, t o ra s n ph m ph c v phát tri n kinh t xã h i khu v c

mi n núi phía B c Góp ph n s d ng hi u qu h th ng thi t b nghiên c u c a tr ng

i h c Nông Lâm Thái Nguyên

+ Qua quá trình th c hi n tài giúp cho sinh viên hi u bi t h n ki n th c

th c ti n s n xu t nh m nâng cao ki n th c và k n ng cho b n thân th c hi n

t t công vi c sau này

+ Giúp cho sinh viên có i u ki n v n d ng nh ng ki n th c ã h c vào th c t + K t qu nghiên c u s là ng d ng cho các nghiên c u ti p theo s n xu t ch t nhu m màu th c ph m có ngu n g c th c v t qui mô công nghi p

+ Ngu n gen cây nhu m màu th c ph m l u gi s là ngân hàng cho các nghiên

c u v a d ng sinh h c và các nghiên c u khác trong công ngh sinh h c

1.3.2 Trong th c ti n s n xu t

+ Góp ph n y m nh và phát tri n s n xu t cây nhu m màu th c ph m, l u

gi , b o t n và phát huy v n ki n th c b n a c a ng i dân vùng núi phía B c

+ a d ng hóa các s n ph m hàng hóa t cây tr ng b n a

+ B c u nh h ng cho công nghi p th c ph m trong vi c t o ngu n cung c p b n v ng v ph m màu th c ph m an toàn, gia t ng ch t l ng các s n

ph m th c ph m trong công nghi p ch bi n th c ph m

+ Góp ph n xóa ói gi m nghèo và phát tri n kinh t xã h i c a t nh Lào Cai nói riêng và các t nh mi n núi phía B c nói chung

Ph n 2

T NG QUAN CÁC V N NGHIÊN C U

2.1 C s khoa h c

2.1.1 Khái ni m v ch t nhu m màu

Ph m màu là ch t ph gia th c ph m c s d ng r t nhi u trong ch bi n

th c ph m Là m t trong 5 ch tiêu ánh giá ch t l ng c m quan th c ph m và góp

ph n làm t ng c m giác ngon mi ng, kích thích s thèm n, m c dù các ch t màu này không ph i là th c ph m có giá tr dinh d ng

Ch t màu t nhiên là nh ng ch t màu s n có trong th c v t t nhiên và không gây Ch t màu t nhiên d ki m, giá thành r , cách s d ng không ph c t p

và không gây ra nh ng mùi v l cho s n ph m (Tr n Minh Tâm, 2010) Theo tác

gi Nguy n V n Chinh (2002), ngoài ch t màu, các ch t màu th c ph m t nhiên còn ch a các thành ph n ho t tính sinh h c khác nh : các vitamin, các axit h u c , glycozit, các ch t th m, các nguyên t vi l ng

Tóm l i: Các ch t làm ph m màu th c ph m t cây c là m t truy n th ng

có t lâu i c a ng i dân Vi t nói chung c ng nh c ng ng các dân t c thi u snói riêng ây là s n v t, ng th i là "bí quy t" lâu i c a ng i dân a ph ng làm ra c s n dùng t o màu cho món n u màu góp cùng h ng v t o nên

nh ng tác ph m m th c y n t ng và r t riêng cho quê h ng Vi t

2.2 Nh ng nghiên c u trên th gi i và Vi t Nam

2.2.1 Trên th gi i

Th c ph m truy n th ng có th c xem là m t nét v n hóa c tr ng cho

m t t n c, m t dân t c Chúng c t o ra nh vào s tìm tòi, sáng t o c a m i

m t dân t c trên con ng phát tri n Nh ng món n truy n th ng còn ch a ng trong nó nh ng thông i p, tín ng ng và ni m tin c a con ng i

Nghiên c u khai thác ngu n gen cây nhu m màu th c ph m nói riêng và s

d ng b n v ng ngu n gen th c v t là c s quan tr ng nh m nâng cao n ng su t và tính b n v ng c a s n xu t nông lâm nghi p, góp ph n m b o an ninh l ng th c,

và xóa ói gi m nghèo a d ng di truy n hay bi n d di truy n là c s quan tr ng

c a vi c c i t o gi ng cây tr ng, nâng cao n ng su t ch t l ng cây tr ng Tuy nhiên nhi u ngu n gen th c v t quan tr ng cho s phát tri n c a ngành nông lâm nghi p trong t ng lai ang b e d a tuy t ch ng các c p khác nhau Báo cáo

v tình tr ng l u gi ngu n gen trên th gi i c a t ch c FAO (1996) [9] t ng h p

t các báo cáo qu c gia thành viên cho th y tình hình suy thoái ngu n gen di n ra

r t nghiêm tr ng trên toàn th gi i c bi t là các n c ang phát tri n i u áng quan tâm ó là vi c m t mát ngu n gen không th ph c h i c do s suy gi m, stuy t ch ng c a nhi u loài th c v t

Các nghiên c u Thái Lan, Philipin và Malaysia cho th y nhi u gi ng cây

tr ng a ph ng ã và ang b thay th b ng nh ng gi ng cây khác, cây nh p n i Báo cáo c a FAO (1996) [9] trích d n nghiên c u Hàn Qu c cho th y 74% gi ng

c a 14 loài cây tr ng ph bi n trên trang tr i n m 1985 ã b thay th vào n m

1993 T i Châu Phi vi c suy thoái và phá h y r ng là nh ng nguyên nhân chính c a

vi c suy thoái ngu n gen Báo cáo t h u h t các n c M La Tinh c ng cho th y

s suy gi m ngu n gen c a nh ng loài cây lâm nghi p có giá tr kinh t : Peru, Côlômbia, Panama Báo cáo c a B Nông nghi p M cho th y r ng 95% gi ng b p

c i, 91% gi ng ngô, 94% u và 81% gi ng khoai tây ã không còn t n t i Theo

Hi p h i các V n th c v t qu c t (BGCI - Botanic Garden Conservation

International), kho ng 100.000 loài th c v t (t ng ng 1/3 s loài th c v t trên

ó cánh c a cho nh ng l a ch n ti n hóa và phát tri n c a nhi u loài s óng l i, s

n i u v gen là m t trong nh ng th m h a cho di truy n, ti n hóa và phát tri n

Hi n nay nhi u qu c gia ã nh n ra t m quan tr ng c a vi c i u tra ánh giá toàn di n các loài cây tr ng, các loài hoang dã, các h sinh thái và nh ng ki n th c liên quan Nh ng i u tra nh v y s giúp xây d ng chi n l c qu n lý, l u gi và

m b o s cân b ng t i u gi a l u gi n i vi (In situ conservation) vi c thu th p

m u cho l u gi ngo i vi (Ex situ) B o t n n i vi và b o t n ngo i vi là hai ph ng

th c duy trì b sung h tr cho nhau

h n 1.000 khu Tuy nhiên ngo i tr m t s loài cây r ng thì nhi u loài cây tr ng, cây hoang d i khác v n ch a c chú ý b o t n úng m c do nhi u lý do khác nhau Nhi u qu c gia ã s d ng các khu b o t n l u gi các loài cây n qu hoang d i

nh c, Srilanka hay Braxin Do t m quan tr ng c a nh ng loài cây l ng th c,

th c ph m, cây thu c hoang d i i v i nh ng c ng ng nghèo, c n có nh ng n l c

h n n a trong vi c b o t n ngu n gen nh ng loài này

H u h t ngu n gen các loài hoang d i quan tr ng v l ng th c, th c ph m,

và cây thu c l i t n t i bên ngoài các khu b o t n nh trên các trang tr i, khu r ng, hay các khu v c do con ng i qu n lý H u h t nh ng khu v c này hi n nay ch a

c qu n lý b o v úng m c, nhi u khu v c không có ch s h u và là c a chung, t do khai thác Do v y ngu n gen b suy thoái nghiêm tr ng nhi u loài i

m t v i nguy c tuy t ch ng i n hình là các loài cây d c li u c s d ng làm cây nhu m m u th c ph m

Tuy nhiên nhi u n c thì ng i dân c ng tham gia vào vi c b o t n ngu n gen thông qua vi c duy trì nh ng gi ng a ph ng truy n th ng ây là hình th c

b o t n trên trang tr i, trong ó coi tr ng ki n th c và kinh nghi m c a ng i dân

a ph ng Nh n th y c t m quan tr ng c a ph ng th c b o t n ngu n gen này, nhi u qu c gia ã xây d ng d án duy trì ngay trên trang tr i (on - farm conservation) Tuy nhiên các d án ch y u t p trung duy trì các loài cây nông nghi p nh lúa, ngô, rau, u trên v n, trang tr i h gia ình, ch a quan tâm úng m c n các loài cây d c li u có giá tr kinh t và v n hoá

Ch có m t s ít loài cây tr ng r ng c l u gi ngo i vi, ch y u thông qua duy trì các b s u t p s ng c h tr b i các ch ng trình b o t n và phát tri n ngu n gen qu c t Trong các báo cáo thì h u h t các qu c gia u ch rõ vi c thi u

ki n th c v ngu n gen các loài th c v t b n a, a ph ng Do ó vi c i u tra, nghiên c u phân lo i các lo i th c v t b n a là r t c n thi t, c bi t là nh ng loài

có giá tr v v n hóa v i các c ng ng a ph ng Vi c i u tra s giúp ra các chi n l c b o t n nh m ng n ch n s tuy t ch ng c a nh ng loài ó, kéo theo s

m t i các giá tr v n hóa t t p c a các c ng ng a ph ng

Tình hình s d ng m t s loài th c v t làm cây nhu m màu th c ph m trên th gi i

Th c ph m truy n th ng có th c xem là m t nét v n hóa c tr ng cho

m t t n c, m t dân t c Chúng c t o ra nh vào s tìm tòi, sáng t o c a m i

m t dân t c trên con ng phát tri n Nh ng món n truy n th ng còn ch a ng trong nó nh ng thông i p, tín ng ng và ni m tin c a con ng i

Ch t nhu m màu nói chung và ch t nhu m màu th c ph m nói riêng ã c

ng i dân các n c trên th gi i s d ng vào cu c s ng t th i xa x a M t ch t

m u c s d ng cho th c ph m nh t thi t ph i h i ba tiêu chu n v m t y t

c a ch t ph gia th c ph m:

+ Nhu m th c ph m thành màu theo m c ích, phù h p v i công ngh ch

bi n th c ph m

+ Không có c tính (g m c c tính c p, bán c p và tr ng di n)

+ Không là nguyên nhân ho c tác nhân gây b nh.Ngoài ra, do yêu c u riêng

c a th c ph m, các ch t nhu m màu trong l nh v c này không gây mùi l và làm thay i ch t l ng th c ph m Hi n nay, nghiên c u các ch t nhu m màu cho th c

ph m trên th gi i c t p trung vào các h ng ch y u sau ây:

- i u tra, phát hi n và nghiên c u chi t tách các ch t nhu m màu th c ph m

t nguyên li u t nhiên, nh ng ch y u t th c v t ây là h ng nghiên c u c

c bi t quan tâm, b i ch t màu thu c th ng có tính an toàn cao, giá thành h Theo h ng nghiên c u này nhi u ch t màu ã c s n xu t và a vào ng d ng (Ch t nhu m m u tím thu t cây c m tím, ch t nhu m m u thu t hoa c a cây

i u nhu m, ch t indigotine nhu m màu vàng thu t lá cây Ch m )

- Nghiên c u bán t ng h p ch t nhu m màu t các h p ch t thu nh n t th c

v t ây là h ng nghiên c u có nhi u tri n v ng, có th s n xu t nhi u ch t màu khác nhau Tuy nhiên giá thành s n ph m cao và òi h i công ngh ph c t p M c dù

v y, hi n nay nhi u ch t màu ang s d ng c s n xu t theo h ng này (Beta Carotenal, Beta - apro - carotenal ) Các ch t nhu m màu th c ph m bán t ng h p

th ng thu c h Carotene, ho c nhóm monoazo

- Nghiên c u s n xu t ch t nhu m m u th c ph m b ng công ngh sinh h c:

là h ng nghiên c u ang c tri n khai m t s n c có trình k thu t cao, các nhà nghiên c u ang th nghi m thu nh n ch t nhu m màu t nuôi c y mô m t

s loài th c v t (Aralia armata, ), ho c s d ng m t s h men, m t s loài vi

khu n chuy n hoá h p ch t h u c thành ch t màu Tuy nhiên, h ng nghiên

c u này cho t i nay ch a t c k t qu th c t

- T ng h p các ch t vô c không có c tính nhu m màu cho th c ph m

ây là h ng nghiên c u c ti n hành t lâu M c dù v y, các ch t vô c có th

s d ng cho th c ph m còn r t h n ch Hi n nay các ch t vô c c phép s d ng cho th c ph m m i ch có m t s oxít s t: FeO(OH)xH2O (m u ), FeO.Fe2O3(m u en), FeO(OH).xH2O (m u vàng),… Xu h ng hi n nay c a th gi i là h n

ch các ch t nhu m màu có ngu n g c vô c trong công nghi p th c ph m

Do nh ng tiêu chu n ch t ch v m c an toàn, cho t i nay th gi i m i ch th a

nh n 73 h p ch t (ho c d ch chi t, ph c ch t) là ch t nhu m màu cho th c ph m Trong snày m t s h p ch t ch c phép s d ng trong m t s qu c gia nh t nh

Hi n nay có m t s lo i cây cho ch t nhu m màu th c ph m c tr ng và khai thác v i s l ng l n m t s n c M t vài s n ph m trong s ó nh

“Cutch”, là n c chi t s y khô c a cây Acacia catechu L ng s n xu t hàng n m trên th gi i c a Cutch kho ng 6.000 - 9.000 t n/n m, trong ó l ng c xu t -

nh p kh u gi a các n c kho ng 1.500 t n/n m N c s n xu t chính là n Ð (các

n c c ng s n xu t nh ng v i s l ng ít h n là Pakistan, Bangladesh, Myanmar và Thái lan), n c nh p kh u chính là Pakistan Tr c ây, vào nh ng n m gi a c a

th p k 70, hàng n m các nhà máy công nghi p c a n Ð ã s d ng t i 63.000 t n

g nguyên li u Trong th i gian t 1988 - 1993, n Ð ã xu t sang Pakistan 1.000 - 1.300 t n/n m Ngoài Cutch ra, còn có m t s n ph m t nhiên khác c ng c s n

xu t và s d ng v i s l ng l n, ó là Annatto ( c l y t cây Ði u nhu m - Bixa orellana) L ng s n ph m trên th gi i hàng n m kho ng 10.000 t n, l ng s n

ph m tham gia m u d ch kho ng 7.000 t n N c xu t kh u chính các s n ph m Annatto là Peru và Kenya, các n c nh p kh u chính là M , Nh t và m t s n c ông Âu M t s cây khác c tr ng làm nguyên li u s n xu t các ch t màu th c

ph m là: Indigofera tinctoria, Tagetes erecta, Lawsonia inermis, Curcuma longa, Crocus sativus, Gardenia jasminoides, Medicago sativa, Riêng vùng Andhra Pradesh c a n Ð các cây sau c tr ng v i s l ng t ng i nhi u: Bixa

orellana (1.200 ha), Indigofera tinctoria (800 ha), Tagetes erecta (120 ha) và Lawsonia inermis (20 ha) Bên c nh vi c s d ng các ch t m u thu c b ng các cách truy n th ng thì ngày nay ng i ta còn áp d ng các k thu t hi n i t ng nhanh quá trình t ng h p t nhiên Trên th gi i trong nh ng n m g n ây, nhi u nghiên c u m i ã áp d ng công ngh sinh h c trong vi c nâng cao s n l ng t ng

h p các ch t màu t nhiên Các ph ng pháp m i ch y u d a vào vi c nuôi c y tbào các loài th c v t, vi sinh v t ã xác nh là có các thành ph n s c t c trong công nghi p th c ph m, d c ph m và m ph m Ajinomoto C (1995) [13] ã cho ra

m t ph ng pháp i u ch m u t nhiên b ng cách nuôi cây mô s n c a các cây thu c chi Aralia ( loài cho k t qu t t nh t là Aralia cordata ) Ch t m u này c

t ng h p trong bóng t i, ch t m u c ti t ra môi tr ng nuôi c y N m 1995, Kondo a ra ph ng pháp s n xu t anthraquinone t m t s cây thu c h cà phê (Rubiaceae) T bào c nuôi trong môi tr ng có ngu n Cacbon I, mu i vô c và

mu i Canxi (Canxi chloride ho c Canxi nitrate) v i n ng 5- 90mM/l Lá Rubia akane c c t thành nh ng m nh nh và a vào m t môi tr ng nuôi c y có pH 5,8, các mu i vô c (3 mM/l CaCl2), vitamin, 2,4- D, kinetin, ng mía và th ch

S n l ng l n anthraquinone c s n xu t ra các n ng CaCl2 t 5- 90 mM/l Narisu- Keshohin, 1991 a ra ph ng pháp s n xu t ch t m u b ng cách nuôi c y

mô c a lá cây O i h ng (Lavandula angustifolia) Nuôi t bào trong i u ki n có ánh sáng thì cho hi u su t cao h n V i ph ng pháp này s n ph m c t o ra

d ng v y l n v i hi u su t cao Ph ng pháp s n xu t màu hoa rum b ng nuôi

tr ng mô s n H ng hoa (Carthamus tinctorius), Mitsui- Eng Shipbldg c xu t vào n m 1990 Màu hoa rum c i u ch b ng cách nuôi mô s n hoa rum trong môi tr ng ki m, ch t màu c ti t vào môi tr ng nuôi c y Ch t m u này là m u

t nhiên, có màu s c p và n nh Các nghiên c u v ch t màu th c ph m t nhiên không ch c ti n hành i v i các loài th c v t mà còn c nghiên c u i v i các t bào vi sinh v t M t s chi c quan tâm nhi u là Aspergillus, Pseudomonas

N m 1997, Casenkov O I [15] a ra m t ph ng pháp i u ch ch t nhu m th c

ph m màu t các nguyên li u th c v t Theo ph ng pháp này các nguyên li u

th c v t ph i c nghi n nát và t y trùng, sau ó ngâm trong môi tr ng lên men

b i Aspergillus, cu i cùng chúng c ch n l c và cô c Nguyên li u th c v t là thành ph n môi tr ng nuôi c y các loài thu c chi Trichoderma (t t nh t là Trichoderma koningi và Trichoderma longibrachiatum) S d ng ph ng pháp này, môi tr ng c n gi n hoá và hi u su t ch t màu c t ng lên áng k Cùng s

d ng Pseudomonas s n xu t ra các s n ph m màu, House - Food (1991) ã ch ra

m t s dòng có th cho ra s n ph m v i hi u su t cao Các dòng ó là FERM

BP-2933, FERM BP - 2932 Trong dung d ch nuôi c y Linsmaier - Skoog n u có thêm

m t lo i th c v t nh t nh và mu i s t thì chúng có th cho t i trên 400 ug s n

ph m/ml Ch t màu ferropyrimine có th thu tr c ti p t môi tr ng nuôi c y Loài

th c v t c ch n có th thu c các h nh : Liliaceae, Cruciferae, Polygonaceae, Leguminosae, Solanaceae và Gesneriaceae S d ng các ch t màu th c ph m do có quan h tr c ti p n s c kho và tính m ng con ng i Vì v y nhi u qu c gia và vùng lãnh th ã ban hành lu t v s d ng ch t màu trong th c ph m Trong các B

lu t v ch t màu th c ph m, các ch t màu có ngu n g c là s c t th c v t (ch t màu

t nhiên) c quy nh u tiên

Tóm l i, hi n nay nghiên c u ch t màu th c ph m trên th gi i c quan tâm r t l n nhi u qu c gia v i nhi u h ng nghiên c u m i Trong các h ng nghiên c u ó, tìm ki m và chi t tách ch t màu t th c v t v n c u tiên hàng

c nh ó thì Vi t Nam c ng ã phê chu n Công c a d ng sinh h c, Agenda 21 và

m t s công c qu c t khác liên quan n b o t n a d ng sinh h c

Vi t Nam là 1 trong 10 trung tâm a d ng sinh h c toàn c u Theo ánh giá

c a các nhà khoa h c trên th gi i và Vi t Nam thì Vi t Nam ng th 16 trên th

gi i v m c giàu a d ng sinh h c Vi t Nam có 14.624 loài th c v t (L u Ng c Trình, 1996) [6] trong ó 150 loài cho tinh b t, 130 loài cho qu , 900 loài tinh d u,

450 loài cây cho d u béo, 90 loài l y s i, 1.000 loài cho g , 3.800 cây thu c, 200 loài cây cho ch t m u, h n 200 loài cây ch a ch t c và hàng tr m loài cây cho gia

v khác Vi t Nam c coi là ngu n g c c a nhi u loài cây tr ng Tuy nhiên a

d ng sinh h c Vi t Nam c ng ang b e d a b i nhi u nguyên nhân khác nhau nhkinh t , xã h i, sinh h c Trong ó nhi u gi ng, loài cây tr ng a ph ng ang bsuy thoái, i m t v i nguy c tuy t ch ng Vì v y mà nhi u ch ng trình d án v

b o t n a d ng sinh h c nói chung và b o t n ngu n gen nói riêng ã và ang c tri n khai v i s h tr c a Chính ph và các t ch c qu c t

Th nh t là d án b o t n n i vi các gi ng cây tr ng a ph ng (lúa, khoai s , chè - v i - nhãn, cây có múi (chanh, cam, b i, u) do Qu môi tr ng toàn c u tài

tr , th c hi n t i m t s t nh Mi n B c Vi t Nam M c tiêu c a d án là b o t n 6 nhóm cây tr ng a ph ng quan tr ng D án c th c hi n t n m 2002 n 2005

và ã t c nh ng k t qu quan tr ng trong vi c a ra nh ng chi n l c nh m

gi m thi u nh ng m i e d a i v i s suy thoái c a các gi ng cây tr ng a ph ng Các k t qu chính c a d án là ã xác nh c 8 vùng quan tr ng v ngu n gen, nâng cao n ng l c cho a ph ng v ánh giá và b o t n phát tri n ngu n gen

Ti p theo là d án v b o t n n i vi tài nguyên di truy n th c v t Vi t Nam,

c th c hi n t 1999 n 2003 [3] Các i tác tham gia d án bao g m i h c Nông nghi p I Hà N i, i h c Hu , i h c C n Th , i h c Tây Nguyên, và VASI M c tiêu c a d án là nâng cao n ng l c cho các t ch c trong vi c l p k

ho ch và th c hi n các ch ng trình b o t n a d ng sinh h c nông nghi p Bên

c nh ó d án c ng khuy n khích vi c s d ng và s tham gia c a các c ng ng

a ph ng trong b o t n D án ã t c nh ng k t qu nh t nh trong vi c nâng cao n ng l c, nh n th c v b o t n cho các i tác và t ch c tham gia (Nguy n Th Ng c Hu , et al., 2007) [4] D án ã cho th y vai trò quan tr ng c a

ng i dân a ph ng, các c ng ng trong vi c b o t n ngu n gen nhi u loài cây

tr ng quan tr ng

D án c a Vi n Tài nguyên Di truy n th c v t qu c t (IPGRI) t 1996-2003 [16] nghiên c u v vai trò c a v n h gia ình i b o t n a d ng sinh h c D

án nghiên c u t i 5 a i m trên th gi i trong ó có Vi t Nam T i Vi t Nam d

án ã nghiên c u t i 04 i m: Mi n b c, Mi n trung, ông Nam b , và Tây Nam

b D án ã kh ng nh c t m quan tr ng c a v n gia ình i v i vi c b o

t n ngu n gen th c v t trên các trang tr i Các loài cây tr ng trong v n là các loài

có giá tr kinh t và chúng th ng không t n t i trong các khu b o t n

N m 1996, i h c Nông Lâm Hu th c hi n d án b o t n ngu n gen cây lúa do Vi n nghiên c u lúa qu c t (IRRI) tài tr và VASI i u ph i c s tài

tr c a B Ngo i giao Italia, VASI th c hi n d án qu n lý ngu n gen th c v t trên trang tr i d a vào c ng ng Pha 1 d án c th c hi n t 1994 - 1995, pha 2 t

2001 - 2004 trên 3 vùng sinh thái phía B c Vi t Nam D án ã thành công, c

bi t nó ã ch ra r ng vi c l u gi nguôn gen ch th c s b n v ng và phù h p n u các giá tr to l n c a ngu n gen th c s góp ph n nâng cao i s ng cho c ng ng

D án b o t n trên trang tr i ngu n gen th c v t t i c ng ng do Tr ng

i h c C n Th th c hi n t n m 1991 do CEARICE tài tr nh m b o t n và phát tri n ngu n gen cây lúa t i ng B ng Sông C u long D án ã thành công trong

vi c s u t m các m u gen cây lúa tr c khi chúng bi n m t do các chính sách liên quan n công nghi p hóa nông nghi p Sau 3 n m th c hi n d án, 1.000 m u gen

ã c thu th p b o t n trong ngân hàng gen Bên c nh ó 517 dòng lúa c ng

c cung c p cho nông dân gieo tr ng và ánh giá

V l u gi n i vi thì Vi t Nam ã t c nhi u thành công trong vi c xây

d ng h th ng các khu l u gi , ây là hình th c b o t n ngu n gen lý t ng n

n m 2004 thì Vi t Nam ã thành l p c t ng c ng 128 khu b o t n trong ó có

27 V n qu c gia Theo k ho ch n 2010 thì Vi t Nam s có t ng c ng 133 khu

b o t n trong ó có 32 V n qu c gia v i di n tích kho ng trên 2 tri u ha chi m kho ng 6,2% di n tích lãnh th H th ng khu b o t n Vi t Nam ã góp ph n quan

tr ng vào vi c b o t n ngu n gen ng th c v t

Trong lâm nghi p thì các d án b o t n ngu n gen cây r ng do Vi n Khoa

h c Lâm Nghi p th c hi n t n m 1988 Các d án th ng ch t p trung vào nh ng loài u tiên v m t khoa h c, kinh t , tr ng r ng Ph ng pháp l u gi ch y u là

l u gi ngo i vi, m t ph n là l u gi n i vi Còn nhi u loài cây c n c chú ý b o

t n c bi t là nh ng cây thu c, nh ng cây quan tr ng v i c ng ng a ph ng,

nh ng cây có giá tr v n hóa truy n th ng lâu i

V l u gi ngo i vi thì Vi t Nam c ng t c m t s thành t u quan tr ng

v i các hình th c l u gi nh : V n thú, v n th c v t, ngân hàng gen, các tr m

c u h ng v t, tr m nghiên c u b o t n th y s n i v i v n th c v t thì hi n nay Vi t Nam có m t v n th c v t l n (V n Bách th o) Hà N i v i hàng tr m loài cây b n a và m t s v n th c v t nh h n Tr ng Bom ng Nai, C u Hai Phú Th , các v n cây thu c do Vi n d c li u qu n lý Trong ó áng chú ý là các

v n cây thu c ang l u gi b o t n kho ng 100 loài cây thu c quý trong t ng s

th ng c c p trong các sách y h c ph ng ông, trong ó có nhi u loài cây thu c r t quý nh Sâm Ng c linh Có th nói Vi t Nam là m t trong nh ng n c có tài nguyên di truy n cây thu c phong phú và a d ng trên th gi i

Trong 20 - 30 n m g n ây tài nguyên di truy n th c v t Vi t Nam ã tr i qua

nh ng thay i l n Quá trình này phát tri n theo hai h ng: a d ng phong phú h n

ho c suy thoái h n Ngu n gen th c v t a d ng h n do s phát tri n nông nghi p và trao i v n hóa, trong ó nhi u loài cây tr ng có giá tr kinh t c du nh p vào Vi t Nam nh : i u, Thanh Long, Nho, Avocado Bên c nh ó hi n t ng xói mòn gi ng cây tr ng c ng x y ra do canh tác chuyên canh trong Cách m ng Xanh, do áp l c dân s

d n n phá r ng m r ng t canh tác Do nhi u nguyên nhân khác nhau n a mà ngu n gen nhi u loài cây tr ng b suy thoái nghiêm tr ng

Vi c b o t n Vi t Nam m i ch chú ý n nh ng cây nông nghi p ph

bi n, cây lâm nghi p có giá tr khoa h c và nguy c p, cây thu c có giá tr cao và quí

hi m Trong khi ó nhi u loài cây khác ít ho c ch a c chú do nhi u nguyên nhân khác nhau

Kinh nghi m s d ng tài nguyên th c v t c a nhân dân ta r t phong phú và

a d ng d i nhi u hình th c vào các m c ích khác nhau nh : Làm l ng th c,

th c ph m, xây d ng, ch m sóc s c kho , th m m , làm c nh c bi t ph i k n

m c ích nhu m màu th c ph m, các cây dùng nhu m màu g m t t c các loài

th c v t có th dùng tr c ti p ho c c ch bi n thành các s n ph m dùng nhu m màu cho các lo i th c ph m

T lâu, các nhà khoa h c ã ti n hành chi t tách các ch t nhu m màu th c

ph m t th c v t Tuy nhiên hi n v n còn ph i s d ng nhi u ch t màu c t ng

h p b ng con ng hoá h c Khi ch t màu nhu m công nghi p c em vào s

d ng r ng rãi trong sinh ho t c a nhân dân thì ng i ta ã phát hi n ra các nh c

i m c a s n ph m ch t màu công nghi p vì chúng có th gây nên các tác d ng ph(chúng có th là tác nhân gây ung th , r i lo n th n kinh, tiêu hoá ho c ng c gây

t vong ) Vì v y trong nh ng n m g n ây con ng i càng th y c tính u vi t

c a các s n ph m t nhiên và ã quan tâm nghiên c u các ch t nhu m màu có ngu n g c th c v t s d ng chúng nh t là trong ngành công nghi p th c ph m,

d c ph m, m ph m (Anthony, 2002) [14]

V i u tra c b n mang tính li t kê các loài th c v t cho màu nhu m m i

ch có 2 công trình c ti n hành L u àm C , Tr n Minh H i (1995) [2] ã s

l c ánh giá các cây nhu m màu nói chung th ng g p n c ta, và ghi nh n

Vi t Nam có trên 200 loài cây cho ch t nhu m màu thu c 57 chi, thu c 28 h G n

ây, L u àm C và cs (2003) [3] ã i u tra phát hi n 114 loài cây c ho c có

th s d ng nhu m màu th c ph m Vi t Nam V i h th c v t Vi t Nam a

d ng và phong phú ( c tính có kho ng 11.000 n 12.000 loài) ch c ch n ây s là ngu n nguyên li u cho ch t nhu m màu a d ng và phong phú v ch ng loài, vì v y

ây m i ch là b c nghiên c u kh i u

V nghiên c u k thu t và công ngh chi t tách ch t màu t th c v t, áng

l u ý là công trình “Xây d ng quy trình công ngh chi t tách và t ng h p ch t màu

th c ph m” (Nguy n Th Thu n, 1995), “Xây d ng quy trình công ngh chi t tách cumarin t c ngh ” (Ph m ình T , 2001), “Kh chi t tách ch t màu th c ph m

t cây M t mông” (Nguy n Th Ph ng Th o, L u àm C , 2003) [5] Ngoài ra,

ã có m t s công b v thành ph n hóa h c c a d ch chi t t cây Lá di n và h t Dành dành (Giang Th S n và cs, 2001)

Các công trình nói trên ã thu c nh ng k t qu r t kh quan, ch ng minh

m t cách khoa h c v kh n ng th c t có th s n xu t ch t nhu m màu th c ph m

t nguyên li u th c v t c a n c ta Tuy nhiên các công trình m i ch nghiên c u

m t s i t ng c th , th ng g n v i các nghiên c u làm thu c ch a b nh, do

v y ch a th y h t ti m n ng các ch t nhu m màu th c ph m trong c h th c v t

H n n a, do tính ch t tài các công trình t p trung nghiên c u m t s ch t nhu m màu c bi t (curcumin t cây ngh ch y u cung c p cho ngành Y- D c) nên giá thành r t cao, ch a th a vào ph c v i s ng hàng ngày c a nhân dân

Theo T ng c c Tiêu chu n - o l ng, Ch t l ng, hi n nay t t c các ch t nhu m màu cho th c ph m Vi t Nam u ph i nh p kh u t n c ngoài Do yêu

c u v ATVSTP, b Y t n c ta ch cho phép nh p và s d ng ch t màu th c

ph m v i s l ng h n ch Nh v y, trong s 35 ch t c phép s d ng cho th c

ph m Vi t Nam m i ch có 10 ch t c chi t xu t t th c v t (nguyên th y ho c

ph c ch t) và hoàn toàn ph i nh p t n c ngoài

Có th nói r ng các nghiên c u v cây nhu m màu th c ph m hi n nay ch

t p trung vào vi c s d ng cây nhu m màu th c ph m, ch a chú ý n nghiên c u

b o t n và phát tri n Do v y ngu n gen cây nhu m màu th c ph m ang b e d a

do khai thác quá m c b i các cá nhân, doanh nghi p Vi c nghiên c u nh m b o t n

và s d ng b n v ng ngu n gen cây nhu m màu th c ph m là c n thi t, tr c khi chúng b c n ki t và tuy t ch ng

Vì v y, vi c u t kinh phí b o t n và l u gi ngu n gen cây nhu m màu

th c ph m là c n thi t

2.3 T ng quan i u ki n t nhiên - kinh t - xã h i c a khu v c nghiên c u

2.3.1 Khái quát i u ki n t nhiên - kinh t - xã h i th tr n M ng Kh ng, huy n M ng Kh ng, t nh Lào Cai

a) i u ki n t nhiên

- V trí a lý, a hình

T ng di n tích t t nhiên th tr n là 3565 ha, toàn th tr n có dân s 8.207

ng i, bao g m 14 dân t c anh em cùng sinh s ng trong ó: Dân t c Nùng chi m 31%, H’ Mông, Thái, Kinh…

+ Phía ông giáp xã Tung Chung Ph

+ Phía Nam giáp các xã N m L và Thanh Bình

+ Phía Tây giáp xã N m Ch y và có ng biên gi i v i Trung Qu c

+ Phía B c giáp Trung Qu c

b) Tình hình kinh t , xã h i

- Nông nghi p

+ Cây u t ng: K ho ch giao là 130 ha, ã th c hi n c 60 ha t 46%

k ho ch, hi n ang cho thu ho ch, n ng xu t c tính t 12t /ha gi m do nh

h ng c a th i ti t n ng nóng kéo dài

+ Cây ngô: Ch tiêu giao 490 ha ã th c hi n tr ng 460 ha b ng 93% k

ho ch, trong ó có 30 ha ngô n p Trong 6 tháng u n m di n tích ngô b nh

h ng th i tiets n ng h n kéo dài là 102 ha

+ Cây thu c lá v xuân: Th c hi n tr ng 0,7 ha do nh h ng c a th i ti t

n ng h n kéo dài nên không cho thu ho ch

+ Cây lúa mùa: K ho ch giao 146 ha, hi n bà con nhân dân ang tranh th

th i ti t thu n l i gieo tr ng n nay trên th tr n ã c y c 146 ha/146 ha t 100% k ho ch c giao

+ Cây n qu : Bà con ang t p trung ch m sóc 68 ha cây quýt, chanh m t

s thôn n m trong vùng d án, hi n ang sinh tr ng phát tri n bình th ng

- Lâm nghi p

Duy trì khoanh nuôi b o v 1069,8 ha r ng trong ó có r ng tr ng, r ng khoanh nuôi và r ng âu ngu n

Duy trì ch m sóc 76 ha r ng thay th n ng d y khu v c trung tâm th

tr n, ã ch ng h tr g o k p th i cho các h gia ình tham gia tr ng r ng thay

Thanh Bình là xã vùng cao, n i a c a huy n M ng Kh ng, xã có t ng

di n tích t nhiên là 3.915 ha, t nông nghi p là 1.803 ha ( t s n xu t nông nghi p là 503 ha, trong ó: t tr ng cây hàng n m 408,62 ha, t tr ng lúa 142 ha,

t tr ng cây hàng n m khác 277,82 ha, t lâm nghi p: 1299,3 ha, trong ó: t

r ng s n xu t 935,2 ha, t r ng phòng h 364,1 ha ) t phi nông nghi p là 74,95

i m gieo m th i ti t khí h u không thu n l i cây m phát tri n kém, có sâu b nh

h i lúa nh : R y nâu, bênh o ôn, c b u vàng… UBND xã ã k p th i ch o các thôn phum thu c phòng tr , n nay cây lúa xuân c b n ã thu ho ch xong, n ng

su t c tính t 53 t /ha, s n l ng t 212 t n = 77,1% k ho ch

+ Cây lú mùa: Ch tiêu giao 138 ha, n nay c y c 55% di n tích = 76 ha

di n tích còn l i ang làm t chu n b c y

+ Cây ngô: Di n tích k ho ch giao c n m là 470 ha, th c hi n c 550 ha

t ng 80 ha so v i k h ch giao Trong tháng 3 và tháng 4, x y ra bão l c gây thi t

h i hoa màu, 20,5 ha ngô b g y , tháng 5,6 n ng h n kéo dài cây ngô khô héo thi t h i trên 70% là 579 h =148,5 ha

+ Cây u t ng v xuân tr ng c 15 ha, ã thu ho ch n ng su t t 10

t /ha = 30% k ho ch Do n ng su t th p nhân dân chuy n sang tr ng ngô

+ Cây chè: T ng di n tích 214,5 ha, trong ó: Chè kinh doanh là 122,7 ha Chè thâm canh là 655 ha, n nay thu hái c 50 t n = 16,8% Chè ã ng ký

Lùng Vai là m t xã vùng th p, xã biên gi i c a huy n M ng Kh ng có

t ng di n tích t t nhiên là 5.904,5 ha, trong ó t nông nghi p là 636,37 ha; t lâm nghi p là 1.070 ha Xã có ng qu c l 4D ch y d c qua trung tâm xã dài 12

km thu n ti n cho vi c i l i và giao l u hàng hóa c a nhân dân a ph ng Dân s

xã n m 2014 có 1.220 H = 5.080 nhân kh u g m 12 dân t c anh em cùng chung

s ng, ng phân b 21 thôn b n

b) Tình hình kinh t , xã h i

- Nông nghi p

+ Lúa xuân: Di n tích gieo tr ng là 89 ha t 100% k ho ch giao N ng su t

t 55 t /Ha t 100% k ho ch giao ( N ng su t gi m 4 t /ha so v i cùng k n m

tr c) s n l ng t 489,5 t n ( Gi m 35,6 t n so v i cùng k )

+ Ngô xuân: Di n tích gieo tr ng 370 ha t 78.7% k ho ch giao c n m

N ng su t t 30,5 t /ha gi m 11,5 t /ha so v i cùng k n m tr c (Nguyên nhân do h n hán và gió l c b thi t h i n ng trên 70% là 139,8ha)

S n l ng t 1.128,5 t n gi m 425,5 t n so v i cùng k n m tr c

T ng s n l ng l ng th c có h t 6 tháng u n m t 1.618 t n t 38.7%

k ho ch giao c a n m, gi m 461 t n so v i cùng k n m tr c

+ Cây chè: T ng di n tích chè t p trung là 840 ha

+ Cây chu i: Di n tích 14 ha ch y u thôn C c L y, Na Lang, Trung tâm

- Lâm nghiêp

Trong 6 tháng u n m công tác lâm nghi p th ng xuyên c duy trì, bào

v và phát tri n t t Công tác phòng ch ng cháy r ng, ch ng khai thác lâm s n trái phép th ng xuyên c quan tâm và th c hi n t t Th c hi n t t ki m tra b o v

r ng Qua ki m tra ã phát hi n 6 tr ng h p phát r ng tái sinh, ã x lý 6 v ã tri n khai ng ký tr ng r ng n m 2014 là 80 ha/50 ha ã t 160 k ho ch

- Thành ph n loài cây làm màu th c ph m t i các xã Thanh Bình, Lùng Vai

và th tr n M ng Kh ng, huy n M ng Kh ng t nh Lào Cai

- Ngu n g c và tình hình khai thác s d ng các loài cây làm màu th c ph m

- c i m hình thái, sinh thái và cách s d ng c ng nh ch bi n các loài cây nhu m màu th c ph m

+ c i m v s d ng các loài cây nhu m màu th c ph m

+ So sánh c i m s d ng các loài cây nhu m màu th c ph m t i các t nh Lào Cai, Yên Bái và Thái Nguyên

+ xu t các bi n pháp phát tri n cây nhu m màu th c ph m t i khu v c nghiên c u

3.4 Ph ng pháp nghiên c u

3.4.1 Ph ng pháp lu n

Cây làm ph m màu th c ph m là m t thành ph n sinh h c c a h sinh thái

r ng, vì v y khi nghiên c u v c i m sinh thái, sinh v t h c c n v n d ng

Ph ng pháp ánh giá nhanh nông thôn (PRA): Nh m tìm hi u thông tin v

i u ki n t nhiên, kinh t xã h i và các tài li u có liên quan n n i dung nghiên

c u tài

Áp d ng ph ng pháp ánh giá nông thôn có s tham gia (PRA) ti n hành

ph ng v n cá nhân và i u tra theo b ng câu h i thu th p s li u liên quan n

hi n tr ng s d ng cây nhu m màu th c ph m trong vùng, kh n ng áp d ng các

ti n b k thu t và nhu c u áp d ng các bi n pháp k thu t m i trong vi c phát tri n cây nhu m màu th c ph m t i các a ph ng nghiên c u

+ K thu t i u tra:

Xây d ng h th ng câu h i theo n i dung nghiên c u nh m thu th p thông tin

v nh ng kinh nghi m c a ng bào các dân t c trong vi c s d ng cây nhu m màu

th c ph m i t ng i u tra c ch n theo ph ng pháp k t h p gi a ch n ng u nhiên và ph ng pháp ch n có ch nh

C c u m u i u tra kh o sát nh sau:

Vi c i u tra kh o sát c ti n hành t i t nh Lào Cai ây là t nh có t l cao

ng i dân s d ng các lo i cây nhu m màu th c ph m t nhiên trong vi c s n xu t

th c ph m truy n th ng t i a ph ng Trong t nh ch n huy n M ng Kh ng,

trong huy n ch n 03 xã Thanh Bình, Lùng vai và th tr n M ng Kh ng, m i xã

ch n 01 thôn i n hình còn gi c khá nguyên v n b n s c v n hoá, phong t c

t p quán liên quan n v n s d ng cây nhu m màu th c ph m có ngu n g c t

t nhiên trong vi c nhu m màu th c ph m

C c u phi u i u tra nh sau:

Các i m nghiên c u trên c ch n theo nguyên t c i di n t ng i cho khu v c nghiên c u v i các tiêu chí: Ch n nh ng huy n có t l ng i dân s d ng các lo i cây nhu m màu th c ph m trong ch bi n th c ph m truy n th ng, c s n

t i a ph ng cao Trong t nh ch n các huy n, trong huy n ch n các xã, trong xã

ch n các thôn còn gi c khá nguyên v n b n s c v n hoá, phong t c t p quán liên quan n v n s d ng cây nhu m màu th c ph m có ngu n g c t tnhiên trong vi c ch bi n th c ph m

+ K thu t th o lu n theo nhóm (PRA):

Thông qua nghe tr c ti p ý ki n c a các i t ng có liên quan, ghi nh n

nh ng ánh giá khác nhau c a h L a ch n m u th o lu n nhóm nh sau: 10 h

c pthôn c l a ch n i u tra theo phi u, sau ó 10 h này s tham gia tr c ti p vào các bài t p PRA thu th p thêm thông tin

Ng i ta h ng d n ph ng v n và th o lu n nhóm d a trên b ng h ng d n

ph ng v n g i ý th o lu n và c n c vào các tình hu ng tr l i mà phát bi u thêm các câu h i c n thi t khác B ng h ng d n c n c xây d ng d a trên các

m c tiêu nghiên c u và các gi nh nghiên c u nh m phát hi n nh ng m i quan h

và nh ng nguyên nhân sâu xa c a hi n t ng c n nghiên c u

nh m u và trao i m u v t Các m u c thu th p ph i có t l t ng i phù

h p v i kích th c chu n c a m u tiêu b n: 41 x 29 cm

Tuy nhiên trong i u tra th c v t dân t c h c, các m u tiêu b n thu c

th ng không y các tiêu chu n trên Trong các tr ng h p này, c n thu th p các

m u v t có th (cành, lá, hoa, qu , h t, r …), các m u này không c s xác

nh chính xác tên khoa h c nh ng có th nh h ng cho quá trình thu th p thông tin kèm theo và thu m u tiêu b n b sung sau này

Cùng v i ó, ti n hành ch p nh t t c các loài cây l u gi và nh m u xác nh nh ng thông tin liên quan nh : Tên khoa h c, tên ng ngh a và nh ng tên g i khác c a các c ng ng dân t c khác trên tuy n i u tra, so sánh gi a các loài cây ó v i nhau nhi u a ph ng khác nhau

Bên c nh các m u th c v t i n hình thì mô ph ng cho giá tr s d ng, chúng tôi còn thu th p các m u th c v t dân t c h c - các m u th c v t ch a ng giá tr tri th c dân t c nh : B ph n dùng, các b ph n có c i m phân bi t b i tri th c dân t c, các s n ph m có ngu n g c t th c v t

Ghi chép thông tin:

Các thông tin liên quan n m i m u v t ph i c ghi chép ngay t i hi n

tr ng Các thông tin v th c v t c n có nh : D ng s ng, c i m thân, cành, lá, hoa, qu trong ó c bi t l u ý n các thông tin không th hi n c trên m u tiêu

b n khô nh màu s c hoa, qu khi chín, màu c a nh a, d ch, m , mùi, v c a hoa

qu n u có th bi t c… Bên c nh ó, các thông tin v th i gian, a i m thu

m u, i u ki n t nhiên, sinh thái n i s ng, m t , ng i thu m u… c ng nên

c ghi cùng

nh tên: Vi c nh tên c s d ng theo ph ng pháp hình thái so sánh

C s xác nh là d a vào các c i m phân tích c t m u v t, các thông tin ghi chép ngoài th c a, t ó so sánh v i các khoá phân lo i ã có hay v i các b n

mô t , hình v Các tài li u th ng xuyên c dùng là: C m nang tra c u và nh n

bi t các h th c v t h t kín Vi t Nam, Cây c Vi t Nam…

Các m u v t ph c t p, không có nhi u c i m nh n d ng s c chuy n cho các chuyên gia phân lo i sâu giám nh

L p danh l c: T các m u tiêu b n ã có tên, ti n hành l p danh l c th c

v t, Tên khoa h c c a các loài c ki m tra và ch nh lý theo b “Danh l c các loài

th c v t Vi t Nam” Danh l c cu i cùng c xây d ng theo nguyên t c: Tên các

h và trong m i h thì tên cây c s p x p theo th t abc Trong b ng danh l c

có các c t là: S th t , tên khoa h c, tên ph thông (Vi t Nam), tên dân t c ( a

ph ng), tên khoa h c (latin), h th c v t, d ng s ng và b ph n s d ng s d ng,

a i m thu m u (xã, huy n, t nh)

3.4.3 Ph ng pháp x lý thông tin

- Tài li u và s li u thu th p c s c phân lo i và l u tr ph c v cho công tác t ng h p và x lý Thông tin nh l ng thu th p c qua s li u th c p

và i u tra s c p s c mã hóa và l u tr trong Excel ph c v cho công tác x lý

so sánh và ch t l c thông tin b ng các ph n m m th ng kê

X lý s li u: Toàn b vi c qu n lý, x lý thông tin trong tài s d ng ph n

m m Excel

Ph n 4

K T QU NGHIÊN C U 4.1 Danh l c các loài cây nhu m màu th c ph m t i khu v c nghiên c u

Qua k t qu i u tra nghiên c u và ph ng v n ng i chúng tôi ã th ng kê

c m t s loài cây nhu m màu th c ph m nh sau:

B ng 4.1: Danh l c các loài cây nhu m màu th c ph m t i khu v c nghiên c u

STT Tên khoa h c h / loài Tên Vi t

STT Tên khoa h c h / loài Tên Vi t

Nam

Tên a

9 Canarium tramdeum Dai

& Yakovl Trám en Mác bây Burseraceae

Rosc Ngh en Nga tru t Zingiberaceae

18 Curcuma longa (L.) Ngh vàng Kiong Zingiberaceae

19 Zingiber officinale (Willd

v.) Roscoe G ng G ng Zingiberaceae

(Ngu n: T ng h p s li u i u tra, 2014)

Qúa trình i u tra ph ng v n ng i dân huy n M ng Kh ng t nh Lào Cai, l p c 19 loài danh l c cây làm ph m màu th c ph m thu c 16 chi c a 13 hkhác nhau c a ngành th c v t h t kín

Hình 4.1 Mu i - Rhus chinensis Muell

4.2 c i m hình thái sinh thái và công d ng c a các loài cây nhu m màu

th c ph m

T k t qu nghiên c u trên cho th y các loài cây có s khác nhau v c i m hình thái và vùng phân b gi a các loài cây làm màu Ngoài ra trong cùng m t loài cây nh ng các a i m khác nhau c ng có s khác nhau v c i m hình thái

nh loài C m Qua ó cho th y các loài cây nhu m màu r t a d ng và phong phú

B ng 4.2 Th ng kê s l ng loài cây nhu m màu th c ph m

nh , l ng tính, màu vàng tr ng, lá ài 5 - 6, cánh hoa 5 - 6 Qu h ch tròn, ng kính 5

mm, màu h ng, có lông màu tro tr ng Ra hoa tháng 6 - 7, có qu tháng 10 - 11

Sinh thái:

Là cây m c hoang trên các i cây b i, có th g p nhi u n i trên mi n B c cho t i các t nh Gia Lai, Lâm Ð ng Ng i ta thu hái r quanh n m, thu hái lá vào mùa hè thu, r a s ch, ph i khô hay dùng t i H t l y qu già, thu hái Ng b i tvào mùa thu, h p n c s 3-5 phút r i ph i khô ho c h nóng trong l a di t sán

r i ph i hay s y khô

Phân b :

Trung Qu c, Nh t B n, Malaixia, có th g p nhi u n i trên mi n B c cho

t i các t nh Gia Lai, Lâm Ð ng

Công d ng nhu m màu th c ph m:

L y cây v r i bóc l p v ngoài ra r i em t thành than r i giã m n sau ó

em tr n v i g o n p r i 5-10 phút sau ó em gói bánh tr ng màu en

Công d ng khác:

Ngoài c ng d ng làm bánh ra cây mu i còn có tác d ng làm thu c nh r và

v , lá có v m n, tính mát, có tác d ng gi i c, thu li m tr n khái Ngoài ra r cây còn ch a gãy x ng, ao th ng âm xu t huy t, ong vàng châm Dùng ngoài tr

m n ng a ngoài da, gh ng a, ng a s n, tr em m hôi tr m Li u dùng 15-60g,

d ng thu c s c

4.2.2 Lá n n - Macaranga denticulate

Tên ng ngh a: Hu soi, hu ba soi, lá n n, bùm b p, mán b u, mã rau

Tên khác: Mappa denticulata Blume, Macaranga henricorum Hemsl

H : Th u d u-Euphorbiaceae

Hình thái:

Cây g nh cao 8 - 12 m, thân th ng h i có múi th m v ngoài màu tr ng, có

nh ng v t n t d c và ngang, có nh a dính màu ho c nâu Tán xòe r ng Cành non ph lông, màu hung

nh Hoa cái t p h p thành chùm bông

nách lá, cánh ài 4, ph nhi u lông,

cánh trành hình trái xoan dài 0,1cm

B u hình tròn, có i m tuy n vàng nh t,

2 - 3 ô, vòi 2 - 3, r t ng n, noãn treo

Qu hình c u 2 ô, v c ng màu en nh t, H t màu en

Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Thailand, và Vi t Nam phân b

r ng rãi kh p các t nh mi n B c nhi u nh t là Ngh An, Hà T nh, V nh Phú, Tuyên Quang, L ng S n, Qu ng Ninh, Lào Cai Th ng m c ven r ng, trên

n ng r y t b hoang, ven ng

Công d ng nhu m màu th c ph m:

Cây th ng c dùng làm bánh trung m u nâu en L y cây v bóc s ch

v và khô ráo sau ó em i t nên thành than và em giã nhuy n ra l y nh t b

nh ng cánh to sau ó em tr n v i g o n p ã ngâm cho u nên sau ó 7-10 phút rùi em i gói bánh tr ng m u nâu en

Công d ng:

G màu tr ng, c ng, th m n, nh ng chóng b m i m t, ch dùng óng thông th ng