SKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh học

SKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh họcSKKN Dạy học tích cực bằng phương pháp tổ chức trò chơi sinh học

PHẦN A: ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Thực trạng của vấn đề đòi hỏi phải có giải pháp mới để giải quyết

- Qua khảo sát, nghiên cứu chất lượng học tập của học sinh tôi thấy thực trạngcủa học sinh trường mình có những ưu điểm và khuyết điểm như sau:

- Học sinh thích được làm việc nhóm, thích được nghe giáo viên liên hệ thực tế

* Khuyết điểm:

- Học sinh chưa chủ động nắm kiến thức, còn phụ thuộc nhiều vào giáo viên

- Học sinh chưa tư duy, sáng tạo, sức ì quá lớn, đa số còn học vẹt

Vui chơi là một hoạt động không thể thiếu được của con người ở mọi lứa tuổi.Con người ở mọi lứa tuổi, giới tính đều muốn được vui chơi, giải trí Ở lứa tuổihọc sinh cấp THCS hoạt động vui chơi càng có ý nghĩa quan trọng Xã hội ngàycàng hiện đại, văn minh thì hiển nhiên trẻ em càng có điều kiện được chơi các đồchơi máy móc, tối tân nhưng chất lượng nhiều đồ chơi không được đảm bảo, cònmang tính bạo lực,…không được dư luận đồng tình Là một giáo viên trực tiếpđứng lớp, tôi nhận thấy nếu kết hợp sử dụng các hình thức trò chơi trong mônsinh học sẽ mang lại hiệu quả cao Bởi vì:

- Vui chơi là một hoạt động học tập, tạo ra bầu không khí trong lớp học dễchịu, thoải mái làm cho học sinh tiếp thu kiến thức tự giác, tích cực trongtâm trạng hồ hởi, vui tươi

- Giúp học sinh rèn luyện, củng cố, tiếp thu kiến thức đồng thời phát triểnvốn kinh nghiệm mà các em đã tích lũy được trong cuộc sống thong quahoạt động trò chơi

- Phát triển tư duy nhanh nhạy, óc sáng tạo, xử lí nhanh các tình huống khitham gia trò chơi

- Phát huy năng lực cá nhân, rèn tính hòa nhập cộng đồng, nâng cao nănglực hợp tác đồng thời giáo dục ý thức kỉ luật, có tính đồng đội khi thamgia trò chơi học tập

Trong các bài học của mình, tôi đã lồng ghép một số trò chơi từ 5 – 7 phútvào bài học để giúp học sinh nắm được kiến thức cơ bản của sinh học tiềm ẩntrong các tình huống trò chơi, giúp học sinh biết vận dụng kiến thức đã họcvào thực tiễn sinh động và giáo dục đạo đức học sinh Tuy nhiên, học sinh chỉhào hứng ít phút đó còn trong giờ học vẫn chưa thực sự sôi nổi Vậy làm thếnào để học sinh có tâm lí thoải mái nhất khi học và giúp các em tìm đến kiếnthức mà không theo kiểu nhồi nhét? Điều trăn trở đó đã nảy ra trong tôi một ýnghĩ là dạy học theo hướng tổ chức: “ Trò chơi sinh học ” Tôi đã áp dụng ởmột số bài sinh học 7 Điều đáng mừng là qua những lần tổ chức trò chơi nàytrên đơn vị lớp, tôi thật sự thấy hài lòng vì nó đem lại hiệu quả cao, học sinhhào hứng chờ đón tiết học để được “học mà chơi, chơi mà học” Vì vậy tôi

xin chia sẻ với đồng nghiệp kinh nghiệm: “Dạy học tích cực bằng phương

pháp tổ chức trò chơi sinh học” góp phần thực hiện mục tiêu : Giáo viên chỉ

là người hướng dẫn, học sinh tự lĩnh hội kiến thức để trở thành những ngườinăng động sáng tạo, tiếp thu những tri thức khoa học hiện đại, vận dụngnhững hiểu biết để tìm ra những giải pháp hợp lí cho những vấn đề trong cuộcsống quanh ta

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

- Thiết kế, xây dựng và tổ chức “ Trò chơi sinh học” dựa trên các trò chơitruyền hình hoặc các trò chơi dân gian để nâng cao hiệu quả giảng dạy

- Rèn tư duy nhanh nhạy, kĩ năng quan sát, phân tích tổng hợp, khái quát hóakiến thức, phát triển kĩ năng phán đoán của học sinh

- Vận dụng và thực hiện yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay: giáoviên thực sự là người tổ chức, hướng dẫn, điều khiển mọi hoạt động của học sinhcòn học sinh là đối tượng tham gia trực tiếp, chủ động, linh hoạt, sáng tạo tronghoạt động học tập của mình tạo ra một không khí phấn khởi, hào hứng trong họctập sinh học

3 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Địa điểm nghiên cứu đề tài theo các đơn vị lớp 7a, 7b, 7c, 7e, 7g tại trườngđang công tác

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Để hoàn thành tài liệu này tôi đã nghiêncứu các tài liệu có liên quan sau:

+ Các tài liệu về công trình nghiên cứu cơ sở lí luận của việc đổi mới phươngpháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, lấy học sinh làm trung tâm+ Các tài liệu về tổ chức các hoạt động vui chơi trong dạy học, dạy học bằng tròchơi…… kể các các trò chơi trên truyền hình và dân gian đẻ có thêm kiến thức

và kinh nghiệm

+ Các tài liệu khoa học về chương trình SGK, sách hướng dẫn giảng dạy sinhhọc 7 và các tài liệu tham khảo nhằm xác định được chuẩn kiến thức, kĩ năng

- Phương pháp nghiên cứu thực tế

+ Tìm hiểu thực trạng tổ chức các hoạt động dạy học của giáo viên trong tổ

+ Quan sát điều tra ý thức học tập của học sinh, mong muốn của học sinh tronggiờ học bằng cách dự giờ và đặc biệt tổ chức trò chuyện với học sinh

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tôi đã tiến hành dạy thực nghiệm ở một

số bài sinh học 7 theo cách tổ chức trò chơi sinh học

- Phương pháp điều tra sư phạm: Tôi tiến hành lấy ý kiến học sinh về các vấn đềliên quan đến dạy học sinh học 7 có tổ chức trò chơi sinh học thông qua phiếuthăm dò

PHẦN B: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

I. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG TRÒ

CHƠI TRONG DẠY HỌC

1 Khái niệm “ Trò chơi dạy học”

- Trò chơi dạy học có nguồn gốc trong nền giáo dục dân gian, trong những trò chơi đầu tiên của mẹ với con, trong các trò vui và những bài hát khôi hài làm cho đứa trẻ chú ý đến những vật xung quanh, gọi tên các vật đó và dùng hình thức đó để dạy con, những trò chơi đó có chứa đựng các yếu tố dạy học

- Trong lý luận dạy học, tất cả những trò chơi gắn với việc dạy học như là phương pháp, hình thức tổ chức và luyện tập không tính đến nội dung và tính chất của trò chơi thì đều được gọi là trò chơi dạy học.Do những lợi thế của trò chơi có luật được quy định rõ ràng (gọi tắt là trò chơi có luật), trò chơi dạy học còn được hiểu là loại trò chơi có luật có định hướng đối với sự phát triển trí tuệ của người học, thường do giáo viên nghĩ ra và dùng nó vào mục đích giáo dục và dạy học

- Các nhiệm vụ, quy tắc, luật chơi và các quan hệ trong trò chơi dạy học được

tổ chức tương đối chặt chẽ trong khuôn khổ các nhiệm vụ dạy học và được định hướng vào mục tiêu, nội dung học tập.Trò chơi dạy học được sáng tạo ra

và được sử dụng bởi các nhà giáo và người lớn dựa trên những khuyến nghị của lý luận dạy học, đặc biệt là của lý luận dạy học các môn học cụ thể Chúngphản ánh lý thuyết, ý tưởng, mục tiêu của nhà giáo, là một trong những hoạt động giáo dục không tuân theo bài bản cứng nhắc như những giờ học

2 Vai trò của trò chơi trong dạy học sinh học

Trong quá trình dạy học, các trò chơi nếu được sử dụng hợp lý sẽ thúc đẩy một cách tự nhiên tính năng động và tính tích cực tham gia học tập của học sinh

Sử dụng trò chơi trong dạy học nói chung và trong dạy học môn Sinh học nói riêng sẽ tạo được môi trường, không khí học tập vui vẻ và cho chúng ta thấy học tập không khô khan, tẻ nhạt mà cũng khá lý thú Học tập của học sinh không chỉ

là quá trình tiếp thu kiến thức, nó liên quan đến thực hành, hợp tác, làm việc tập thể theo tổ nhóm hơn là ganh đua cá nhân

Trò chơi được sử dụng hợp lý sẽ giúp cho học sinh lĩnh hội tri thức trong tất cả các khâu của quá trình dạy học, gây hứng thú học tập đối với môn Sinh học, làm cho những kiến thức học sinh tự chiếm lĩnh ngày càng sâu sắc hơn Đăc biệt thông qua trò chơi học sinh có thể tự tìm tòi, nghiên cứu, rèn luyện tri thức trong quá trình học tập Nếu nhóm học sinh nào đó quen với không khí trầm, các em

có thể ít hào hứng, hoặc tỏ ra miễn cưỡng lúc đầu Nhưng trò chơi bao giờ cũng mang bản chất lôi cuốn hấp dẫn với mọi đối tượng, nó khuyến khích mức độ tập trung công việc thực sự cũng như kích thích niềm ham mê đối với bài học

Trò chơi có tác dụng hoà đồng sâu rộng và thu hút mức độ tập trung của học sinh Hơn thế nữa, mối quan tâm và hoạt động thể hiện qua các tiết học có trò chơi làm nảy sinh tình cảm của các em đối với môn học Do vậy chúng ta hãy mạnh dạn và cố gắng sử dụng trò chơi trong dạy học nói chung và trong quá trình dạy học môn Sinh học nói riêng

3.Cấu trúc chung của trò chơi dạy học

Trò chơi dạy học có mọi đặc điểm của trò chơi thông thường, nhưng về cấu trúc

nó kết hợp các yếu tố chơi và các yếu tố sư phạm trong một tổ hợp hoạt động và quan hệ hiện thực Đó là cấu trúc phức tạp, chúng ta cần quan tâm tới các yếu tố sau:

- Mục đích của trò chơi: Đáp ứng được mục tiêu của bài học Mục đích này chi phối tất cả những yếu tố của trò chơi Khi trò chơi kết thúc, mức độ đạt được của mục đích chơi được phản ánh ở kết quả hiện thực mà học sinh thu được và

kết quả đó cũng là kết quả giải quyết các nhiệm vụ học tập Học sinh học đượcnhững gì cụ thể thì chính những cái đó phải thể hiện trong kết quả chơi.

- Luật chơi: là những quy định nhằm bảo đảm sự định hướng các hoạt động và hành động chơi vào mục đích chơi hay nhiệm vụ học tập, chỉ ra các mục tiêu

và kết quả của các hành động , các phương thức và tính chất của hoạt động ,vàhành động, xác định trình tự và tiến độ của các hành động, tạo ra các tiêu chí điều chỉnh các quan hệ và hành vi của người tham gia và tiêu chí đánh giá hoạt động, hành động chơi có đáp ứng các nhiệm vụ học tập hay không

- Đối tượng tham gia: là những thành tố chính của các hoạt động, tuy nhiên để đáp ứng tốt nhất nhiệm vụ học tập thì chúng cần được xác định và thiết kế chặt chẽ, được chỉ dẫn cụ thể và rõ ràng hơn trong luật chơi để tất cả các thành viên trong lớp học được tham gia

- Thời gian: Mỗi loại trò chơi phải phân bố thời gian hợp lí và phù hợp với mục tiêu của bài học

4 Nguyên tắc chung phân loại trò chơi

Đó là vấn đề quan trọng trong lý thuyết và thực tiễn sử dụng trò chơi Những nguyên tắc này không cố định, mà phụ thuộc vào cách tiếp cận khoa học cụ thể, nghĩa là không có một nguyên tắc duy nhất nào cả Có thể phân thành 3 loại trò chơi như sau:

Loại trò chơi Khởi động Kích thích học tập Khám phá tri thứcMục tiêu Tạo hưng phấn

trước khi học

Kích thích tính tích cực học tập

Khám phá tri thức

Tác dụng Thư giãn, kích

hoạt tâm thế học tập

Học hào hứng, sôiđộng

Trải nghiệm, tạo tình huống có vấn đề

Đặc điểm Chơi ra chơi, học Thao tác chơi là Thao tác chơi là

ra học hình thức học tập nội dung học tậpYêu cầu Trò chơi đa dạng Sử dụng kĩ thuật,

công nghệ

Sáng tạo

Trong một tiết dạy chúng ta nên thực hiện cả 3 loại trò chơi trên một cách linh hoạt, sáng tạo để kích thích hoạt động nhận thức học tập của học sinh,

không để xảy ra trùng lặp gây nhàm chán

II NỘI DUNG THỰC HIỆN

1 Điều kiện thực hiện

Để thực hiện tiết học “Trò chơi sinh học” cần phải có sự chuẩn bị của giáoviên và học sinh

a/ Giáo viên:

- Xác định rõ mục tiêu của bài học, trọng tâm của bài học từ đó thiết kế tròchơi và phân bố thời gian chơi của mỗi phần thi hợp lý

- Giới hạn nội dung cần chuẩn bị để học sinh tham gia tốt trò chơi

- Chia học sinh thành các đội chơi tùy số lượng học sinh tham gia trò chơi

- Chuẩn bị chi tiết luật chơi, cách cho điểm, ngân hàng câu hỏi, thời gianqui định

- Là người theo dõi phần chấm điểm dành cho các đội chơi

- Chuẩn bị các câu hỏi phát vấn sau mỗi trò chơi để học sinh rút ra nhận xétliên quan đến nội dung bài học

b/ Học sinh

- Ôn tập kiến thức đã học

- Chuẩn bị nội dung học tập theo yêu cầu của giáo viên

- Ngồi theo đúng vị trí qui định của đội mình

- Tham gia sôi nổi trong quá trình chơi

Sau đây, xin trình bày qui tắc tổ chức “Trò chơi sinh học” theo đơn vị lớp ởmỗi bài học như sau:

Giáo viên đặt tên cuộc thi cho mỗi bài học

+ Phần 3: Về đích

Mục đích: Củng cố lại kiến thức bài học, giúp học sinh khắc sâu kiến thức

Trò chơi: Đa dạng tùy theo từng bài

2 Áp dụng vào thực tiễn ở một số bài sinh học 7

– Thông qua các đại diện nêu được sự đa dạng của lớp sâu bọ

– Trình bày được đặc điểm chung của lớp sâu bọ

– Nêu được vai trò thực tiễn của sâu bọ

- GV: Bảng phụ, loa, phần thưởng cho học sinh

- HS: Các nhóm chuẩn bị bài tập về nhà GV đã giao từ tiết trước

III HOẠT ĐỘNG DẠY – HỌC

GV: Hôm nay, chúng ta sẽ tham gia cuộc thi “Khám phá kiến thức”

Lớp chia làm 4 đội chơi

5 phút Hoạt động 1: Phần thi khởi động: Trò chơi “Nghe tiếng đoán tên”

Mục tiêu: Thông qua trò chơi sẽ tạo tâm thế học tập cho học sinh và hứng

thú nghiên cứu bài học

Thể lệ: Cả lớp chia làm 4 đội chơi Các đội chơi sau khi nghe xong âm

thanh 15 giây sẽ đoán tên loài vật Mỗi câu trả lời đúng sẽ được 10 điểmGV: Gọi 1 HS đọc thể lệ

GV: Tuyên bố trò chơi bắt đầu

GV: đưa ra áp án đúng và tính điểm cho

mỗi đội

Đáp án trò chơi: Âm thanh 1 (Muỗi)

Âm thanh 2 (Ve)

Âm thanh 3 (Ong)

Âm thanh 4 (Dế)

GV: Kết luân điểm của phần thi khởi

động

GV mở bài: Xung quanh chúng ta có rất

nhiều loài sâu bọ (côn trùng) Lớp này có

số lượng loài lớn nhất trong ngành động

vật không xương sống nói riêng và giới

động vật nói chung Chúng ta cùng đi tìm

hiểu về sự đa dạng và đặc điểm chung của

lớp sâu bọ ở phần thi “Tăng tốc”

HS: 1 HS đọc thể lệ

HS: Các đội tham gia trò chơiHS: Các đội lần lượt trả lời đáp án vào bảng nhóm

35

Hoạt động 2: Phần thi “Tăng tốc”: Tìm hiểu 1 số đại diện của lớp sâu bọ

phút Mục tiêu: Sau khi tham gia trò chơi, học sinh nêu được sự đa dạng, đặc

điểm chung và vai trò của lớp sâu bọ

Thể lệ: Mỗi đội chơi sau khi hoàn thành xong PHT có tổng điểm là 60

điểm Sau đó, các nhóm lần lượt luân chuyển bài làm của mình cho đội khác, đội đó sẽ tìm nội dung còn thiếu hoặc lỗi sai trong PHT Lưu ý, các đội không được tìm trùng lặp nhau Mỗi nội dung, đội tìm đúng sẽ được cộng 5 điểm, đội sai bị trừ 5 điểm

GV: Gọi 1 HS đọc thể lệ

GV: Chiếu phiếu học tập và yêu cầu HS

nghiên cứu tư liệu đã được chuẩn bị sẵn,

kết hợp sách giáo khoa, trong thời gian 7

phút thảo luận nhóm và hoàn thành phiếu

học tập

GV: Cho HS treo bài làm lên bảng phụ và

thảo luận phần nhận xét của đội khác

GV: Nhận xét và đánh giá bài làm của các

HS: Sau khi các đội hoàn thành xong PHT, cho các đội lần lượt luân chuyển bài làm

để các đội khác nhận xét và đánh giá

HS: Thảo luận nhóm Từng đội lần lượt báo cáo và tranh luận với các đội khác

thi tăng tốc

GV: căn cứ vào phần tìm hiểu của các

đội, cô mời một bạn nêu các đặc điểm

khác nhau, đặc điểm giống nhau và vai

trò của các đại diện

GV: Nhận xét, đánh giá và đưa ra kiến

thức

GV: Chiếu hình ảnh một số sâu bọ có ích,

có hại Yêu cầu học sinh nêu các biện

pháp bảo vệ loài có ích, hạn chế sâu bọ có

hại với đời sống con người?

GV: Lưu ý HS khi sử dụng các biện pháp

chống sâu bọ có hại phải chú ý không gây

ảnh hưởng tới môi trường và không mất

cân bằng sinh thái

GV: Tổng kết điểm sau hai phần thi và

chuyển sang phần thi về đích

HS: Suy nghĩ trả lời

HS: Quan sát hình ảnh, suy nghĩ, trả lời

Kết luận

1, Sự đa dạng

- Số lượng loài: khoảng gần 1 triệu loài, phong phú nhất trong giới động vật

- Đặc điểm cấu tạo: khác nhau tùy từng loài

- Môi trường sống: ở nước, ở cạn, kí sinh

- Tập tính: phong phú về sinh sản, tự vệ,…

2, Đặc điểm chung

- Cơ thể có 3 phần: đầu, ngực, bụng Phần đầu có 1 đôi râu, phần ngực có

3 đôi chân và 2 đôi cánh, phần bụng có các lỗ thở

GV: Tổng kết điểm của 3 phần thi và

tuyên bố đội thắng cuộc

GV: Phát quà cho các đội

GV dặn dò: Như vậy, qua cuộc thi này

chúng ta đã tìm hiểu về đa dạng và đặc

điểm chung của lớp sâu bọ Về nhà các

con tiếp tục tìm hiểu thêm và chuẩn bị

HS: Đọc thể lệ HS: Giám sát báo cáo kết quả

trước bài 28: Thực hành xem băng hình

- Tìm hiểu về tập tính của sâu bọ để chuẩn bị cho bài 28

 Nhận xét: Qua phần áp dụng phương pháp “Tổ chức trò chơi sinh học”

vào bài học này, bản thân tôi thấy rút ra một số nhận xét sau:

- Phương pháp cũ sử dụng:

+ Giáo viên mở bài: Lớp sâu bọ có số lượng loài phong phú nhất trong

giới động vật, chúng phân bố khắp nơi trên trái đất Chúng ta cùng đi tìm hiểu ở bài 27

+ Hoạt động 1: Giáo viên cho học sinh nghiên cứu một số hình ảnh, thong

tin điền vào bảng 1 trang 91- SGK Từ đó, giáo viên gợi mở giúp học sinh rút ra nhận xét về sự đa dạng của lớp sâu bọ

+ Hoạt động 2: Cho học sinh quan sát hình ảnh cấu tạo một số đại diện

của lớp sâu bọ và làm bài tập trang 91-SGK Từ đó rút ra nhận xét về đặc điểm chung của lớp sâu bọ

+ Hoạt động 3: Cho HS hoàn thành bảng 2 trang 92-SGK Từ đó rút ra

nhận xét về vai trò thực tiễn của lớp sâu bọ

- Phương pháp sử dụng trò chơi sinh học:

+ Hoạt động 1: Cho học sinh chơi trò chơi khởi động nhằm mục đích gây

hứng thú, kích thích sự tìm tòi, khám phá của các em HS đã đạt được: